شطرنج قدرت در خزر با دور زدن تحریم و محاصره
درحالیکه فشار نظامی و اقتصادی غرب سالها بر خلیج فارس و گلوگاههای جنوبی ایران متمرکز بود، تحولات اخیر ژئوپلیتیک و تشدید تنشها، دریای خزر را از یک پهنه آبی منزوی به شاهرگ حیاتی و «عمق راهبردی» مشترک تهران و مسکو تبدیل کرده است. این تغییر پارادایم که با تثبیت وضعیت حقوقی خزر و جهش فعالیتهای ترانزیتی در بنادری چون انزلی و نوشهر همراه شده، اکنون به عنوان ستون اصلی پاسخ اوراسیایی به هژمونی آمریکا و مسیر گریز از محاصره دریایی شناخته میشود.
گروه تحلیل بینالملل: تاکنون از اهمیت دریای خزر کمتر سخن به میان آمده است؛ اما جنگ اخیر آمریکا علیه ایران باعث شد این دریا نهتنها جایگاه واقعی خود را بازیابد، بلکه به محوری کلیدی در بازآرایی موازنه میان ایران و روسیه در برابر فشارهای غربی تبدیل شود. این پهنه آبی اکنون از یک دریای بسته به گذرگاهی راهبردی برای تجارت و تأمین کالا، خارج از کنترل سنتی غرب، بدل گشته است.درحالیکه فشار نظامی علیه ایران همواره از جنوب و از طریق پایگاههای آمریکا در خلیج فارس، نفوذ اطلاعاتی اسرائیل در منطقه و تسلط نیروی دریایی واشنگتن بر گذرگاههای باریک طراحی میشد، تهران عمق راهبردی خود را به سمت شمال گسترش داده است؛ منطقهای که برنامهریزان غربی توان کنترل آن را ندارند.دریای خزر مسیری مستقیم و تحت کنترل سیاسی ایران و روسیه را فراهم میکند که برخلاف کریدورهای زمینی، نیازی به عبور از کشورهای واسطه (که اغلب متحد واشنگتن و اسرائیل یا تحت فشار تحریمهای ثانویه هستند) ندارد. اگرچه امنیت کشتیها در برابر حملات پهپادی مطلق نیست، اما هدف قرار دادن آنها مستلزم نفوذی عمیق به حریم ایران و پذیرش ریسک درگیری مستقیم با روسیه است. در کوتاهمدت، این دریا یک خط تأمین قابل اتکا برای تهران فراهم آورده و در بلندمدت، با تعمیق ادغام راهبردی ایران و روسیه، به مسیر اصلی اتصال روسیه به غرب آسیا، هند و بازارهای جهانی تبدیل خواهد شد. نبرد حقوقی بر سر یک دریای بستهبحث درباره اینکه خزر «دریا» است یا «دریاچه»، فراتر از یک موضوع نظری است؛ چراکه وضعیت حقوقی آن، سهم کشورها و قواعد بینالمللی حاکم بر این پهنه را تعیین میکند. دریا تلقی شدن خزر، آن را مشمول کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) و آزادی کشتیرانی فراتر از ۱۲ مایل میسازد، در حالی که «دریاچه» بودن، تقسیم آن را کاملاً تابع توافق کشورهای ساحلی میکند.پس از فروپاشی شوروی و افزایش کشورهای ساحلی از دو به پنج کشور، اختلافات جدی بروز کرد. در حالی که جمهوریهای جدید خواهان اجرای قواعد دریاها بودند، ایران مخالفت میکرد. مهمترین دلیل این مخالفت، صرف نظر از سهم کمتر ساحلی، جلوگیری از بروز نگرانیهای امنیتی بود؛ چراکه اجرای قواعد بینالمللی میتوانست راه را برای حضور نیروهای نظامی خارجی، بهویژه نفوذ اسرائیل از طریق جمهوری آذربایجان در مرزهای شمالی ایران، باز کند. این بنبست حقوقی حتی مانع اجرای پروژههای بزرگی چون خط لوله «ترانس خزر» شد.سرانجام در سال ۲۰۱۸، «کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر» وضعیتی منحصربهفرد (نه دریا و نه دریاچه) را برای این پهنه تعریف کرد. طبق این توافق، ۱۵ مایل دریایی بهعنوان آبهای حاکمیتی و ۱۰ مایل برای حق صیادی تعیین شد؛ امری که به معنای تحقق یکی از مهمترین اهداف راهبردی ایران، یعنی «ممنوعیت مطلق استقرار نیروهای نظامی کشورهای غیرساحلی» و تضمین امنیت ملی در این منطقه است.
همکاری در دریای خزراین توافق بستر حقوقی لازم را برای همکاری فراهم کرد، اما تا زمانی که مسیرهای زمینی فعال بودند، ظرفیتهای دریای خزر در روابط ایران و روسیه بهطور کامل شکوفا نشد. هرچند روسیه در سال ۲۰۱۳ طرح «کریدور بینالمللی شمال–جنوب» (INSTC) را برای اتصال به هند و بازارهای جهانی مطرح کرد، اما نقطه عطف واقعی، جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ بود.با آغاز این جنگ، جمهوری آذربایجان علیرغم عدم تحریم مستقیم روسیه، بر پایبندی به تحریمهای ثانویه تأکید کرد. در مقابل، قرار گرفتن روسیه در جایگاهی مشابه ایران از نظر تحریمها، موانع تجارت میان تهران و مسکو را از میان برد. در این میان، یک پرسش راهبردی مطرح شد: با وجود دریای خزر، چرا باید به مسیرهای زمینی جمهوری آذربایجان وابسته بود؟دریای خزر که فاصله امنی از خطوط مقدم جنگ دارد، به مسیری مستقیم و امن برای تبادل کالا و تجهیزات تبدیل شد. این تغییر رویکرد، آثار ملموسی داشت؛ از جمله اینکه در سال ۲۰۲۲ بندر نوشهر پس از ۲۱ سال میزبان نخستین کشتی باری روسیه شد. همچنین با تأسیس شرکتهای مشترک حملونقل برای توسعه کریدور شمال–جنوب، فعالیتهای تجاری بهشدت رونق گرفت؛ بهطوری که تا سال ۲۰۲۵، حجم فعالیت در بندر انزلی ۵۶ درصد رشد یافت. این روند نشاندهنده تبدیل خزر به شاهرگ حیاتی پیوند راهبردی ایران و روسیه است.
مسیر شمالی زیر آتشبا تشدید درگیریها در خلیج فارس و ناامنی مسیرهای زمینی به دلیل پیوندهای سیاسی کشورهای همسایه با واشنگتن، دریای خزر بار دیگر به شاهرگی حیاتی بدل شد؛ اما این بار با تغییری راهبردی: ارسال کالاها و تسلیحات از روسیه به ایران برای مقابله با محاصره. گزارشهای رسانهای نظیر نیویورکتایمز تأیید میکنند که مسکو از این مسیر برای تأمین کالاهای اساسی و مدیریت فشارها بر تهران استفاده میکند.حمله به بنادر یا کشتیهای خزر، به دلیل دوری از پایگاههای غربی و ریسک درگیری مستقیم با روسیه، همواره امری پرخطر تلقی میشد. با این حال، حمله به بندر انزلی در مارس ۲۰۲۶، که بزرگترین گره لجستیکی ایران در شمال است، فراتر از یک اقدام نظامی ساده بود. این واقعه با واکنش تند مسکو مواجه شد؛ ماریا زاخارووا هشدار داد که چنین اقداماتی منافع اقتصادی منطقه را تهدید کرده و میتواند پای سایر کشورهای ساحلی را به درگیری باز کند. عباس عراقچی نیز این حملات را تهدیدی جدی برای ثبات خزر دانست و خواستار موضعی متحد در برابر آن شد. پیام نهایی این تنشها روشن است: هرگونه ناامنی در سواحل شمالی ایران، مستقیماً منافع تمامی کشورهای وابسته به ثبات این پهنه آبی را به مخاطره میاندازد.
عمق اوراسیایی پس از محاصرهحتی اگر جنگ پایان یابد، دریای خزر همچنان برای ایران و روسیه اهمیت راهبردی خود را حفظ خواهد کرد.روسیه بیش از یک دهه پیش کریدور شمال–جنوب را راهی برای دسترسی به هند و دور زدن اروپا میدانست. اما اکنون، در سایه تحریمهای غرب، جنگ و گسترش سیاست مهار آتلانتیکی، این طرح قدیمی اهمیت تازهای یافته است.اگر در آینده بخشی از تحریمها کاهش پیدا کند و هند نیز فاصله بیشتری از وابستگی به غرب بگیرد، این کریدور میتواند به یکی از شریانهای اصلی نظم چندقطبی آینده تبدیل شود.در چنین شرایطی:- ایران به مرکز ترانزیت تجارت اوراسیا تبدیل میشود؛- روسیه به مسیر مستقیمی به اقیانوس هند دست خواهد یافت؛- توان آمریکا برای منزوی کردن دو کشور از طریق فشار مالی و دریایی کاهش مییابدبا وجود تمام این مزایا، شگفتآور است که دریای خزر تا این اندازه دیر به جایگاه کنونی خود رسید. وضعیت حقوقی آن تنها در سال ۲۰۱۸ تعیین شد و پیش از جنگ اوکراین نیز مسیرهای زمینی هنوز قابل استفاده بهنظر میرسیدند.اما اکنون، با تعمیق همکاری تهران و مسکو در محیطی بینالمللی و خصمانه، دریای خزر دیگر یک مسیر فرعی نیست، بلکه به یکی از ستونهای آرام اما حیاتی پاسخ اوراسیایی به هژمونی آمریکا تبدیل شده است.
13:07 - 2 خرداد 1405