شکاف شایستگی؛ واکاوی ریشههای پارتیبازی در نظام استخدامی و ارائه راهکارهای تحولآفرین
محمدعلی جمالی پور؛ پدیده ، "پارتیبازی" یا "استخدام بر اساس رابطه به جای شایستگی"، در بسیاری از جوامع و سیستمها (با درجات مختلف) وجود دارد و ریشه در عوامل پیچیده اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارد.این موضوع سیاه و سفید نیست و نمیتوان گفت که شایستگی کاملاً جای خود را به پارتیبازی داده است، اما بدون شک در بسیاری از موارد، پارتیبازی نقش کلیدی و تعیینکنندهای پیدا کرده است. در ادامه به مهمترین دلایل این پدیده میپردازیم:دلایل ریشهای و فرهنگی فرهنگ رابطهمحور: در برخی فرهنگها، روابط شخصی و خانوادگی بر قوانین رسمی و ساختارهای غیرشخصی اولویت دارد. در این جوامع، کمک به آشنایان و فامیل نه تنها امری ناپسند نیست، بلکه یک "وظیفه" اجتماعی محسوب میشود. این نگرش به طور طبیعی به محیط کار نیز راه پیدا میکند.کمبود اعتماد اجتماعی: وقتی اعتماد عمومی به سیستمهای دولتی، قضایی و حتی تخصصی پایین باشد، افراد ترجیح میدهند بر روی افراط حساب کنند که "مطمئن" هستند، حتی اگر لزوماً شایستهترین نباشند. استخدام یک آشنا، ریسک خطا و مشکلات بعدی را (از نظر آن فرد) کاهش میدهد. ترس از رقابت و تواناییهای برتر: گاهی مدیران از استخدام افراد بسیار شایسته و بااستعداد هراس دارند، زیرا ممکن است احساس کنند موقعیت خودشان در خطر قرار میگیرد. در مقابل، استخدام یک فرد آشنا و مطیع که مدیون آنهاست، احساس امنیت بیشتری به آنان میدهد.
دلایل ساختاری و مدیریتیضعف در فرآیندهای استخدام شفاف: · عدم استاندارد بودن مصاحبهها: وقتی معیارهای مشخص و سنجشپذیری برای سوابق، مهارتها و دانش وجود ندارد، جای زیادی برای تفسیرهای شخصی و سوگیری باقی میماند. · نبود سیستم ارزیابی علمی: بسیاری از سازمانها از آزمونهای استاندارد روانسنجی، ارزیابیهای عملی یا مراجع معتبر برای سنجش واقعی شایستگیها استفاده نمیکنند. · تبلیغات محدود و فرمالیته: گاهی آگهی استخدام تنها برای رعایت ظاهر و فرمالیته اداری منتشر میشود، در حالی که از قبل بر روی فرد خاصی توافق شده است. سیستم نظارتی ضعیف و عدم پاسخگویی: وقتی سازوکارهای نظارتی قوی بر فرآیند استخدام وجود نداشته باشد و مدیران در قبال تصمیمات استخدامی خود پاسخگو نباشند، زمینه برای پارتیبازی فراهم میشود. اگر کسی به خاطر استخدام فرد غیرشایسته بازخواست یا تنبیه نشود، این کار را تکرار میکند.تمرکز قدرت در تصمیمگیری: در سازمانهایی که یک یا چند نفر قدرت مطلق در استخدام دارند و کمیتههای تخصصی و چندنفره نقش کمرنگی ایفا میکنند، احتمال پارتیبازی به شدت افزایش مییابد.دلایل اقتصادی و اجتماعی بازار کار اشباع و کمبود فرصتهای شغلی: وقتی تعداد متقاضیان کار بسیار بیشتر از موقعیتهای شغلی باشد، رقابت شدید میشود. در چنین شرایطی، افرادی که "رابطه" دارند، امتیاز بزرگی به دست میآورند و شایستگانی که رابطهای ندارند، به حاشیه رانده میشوند. شبکههای قدرت و بده-بستانهای سیاسی استخدامها گاهی بخشی از یک معامله بزرگتر سیاسی یا اقتصادی است. یک مدیر، فردی را در یک سازمان استخدام میکند تا در مقابل، فرد دیگری را در سازمان دیگر برای آشنای خودش جا بزند. این یک چرخه معیوب ایجاد میکند.
پیامدهای منفی پارتیبازی· تضعیف بهرهوری سازمان: سازمانی که پر از افراد غیرمتخصص است، نمیتواند به اهداف خود برسد و کیفیت خدمات یا محصولات آن کاهش مییابد.· افول انگیزه در نیروهای شایسته: وقتی افراد بااستعداد و سختکوش ببینند که تلاش و شایستگی آنان دیده نمیشود، دلسرد شده و یا سازمان را ترک میکنند و یا حداقل تلاش خود را به کار میگیرند.· گسترش فساد: فردی که با پارتی وارد شده است، معمولاً احساس تعهد کمتری به قوانین سازمان دارد و ممکن است برای حفظ موقعیت خود، به فساد روی آورد.· تخریب اعتماد عمومی: وقتی مردم ببینند که موقعیتهای شغلی بر اساس شایستگی تقسیم نمیشود، اعتماد خود را به کل سیستم حکومتی و اقتصادی از دست میدهند.· فرار مغزها: شایستهترین افراد به جایی مهاجرت میکنند که استعدادهایشان دیده شده و پاداش داده شود.راهحلهای ممکن چیست؟مقابله با این پدیده نیازمند یک تحول فرهنگی و ساختاری است شفافیت کامل: اعلام عمومی تمامی موقعیتهای شغلی، معیارهای دقیق و قابل اندازهگیری برای هر شغل و اعلام عمومی اسامی برگزیدگان نهایی.استانداردسازی فرآیندها: استفاده از آزمونهای کتبی استاندارد، مصاحبههای ساختاریافته با پرسشهای یکسان برای همه، و ارزیابی عملی مهارتها. تمرکززدایی از قدرت استخدام: تشکیل کمیتههای استخدام متشکل از نمایندگان واحدهای مختلف (منابع انسانی، فنی، مدیریت) به جای تصمیمگیری انفرادی یک مدیر. ایجاد سیستم نظارتی مستقل و قدرتمند: ایجاد نهادی که بتواند به شکایات استخدامی رسیدگی کند و مدیران را در قبال تصمیماتشان پاسخگو نگه دارد. فرهنگسازی: ترویج ارزش شایستهسالاری از طریق رسانهها، سیستم آموزشی و تقدیر از سازمانهایی که بر اساس شایستگی استخدام میکنند.
پارتیبازی یک بیماری ساختاری است که ریشه در کمبود شفافیت،ضعف نظارت و فرهنگ رابطهمحوری دارد. این پدیده نه تنها به افراد شایسته ظلم میکند، بلکه در بلندمدت بهرهوری و سلامت کل جامعه را به خطر میاندازد. حرکت به سمت شایستهسالاری اگرچه دشوار است، اما تنها راه نجات سازمانها و کشورها برای رسیدن به توسعه پایدار است.
15:20 - 5 آبان 1404
