رقص هدفمند ذرات (نگاهی ساده به اصلی‌ترین قانون فلسفه)
✍️دکتر احمد صادقیبرای درک این نگاه شگفت انگیز، بیایید جهان را مانند یک ترازوی دقیق با دو کفه کاملا برابر تصور کنیم. ابن‌سینا، فیلسوف بزرگ ایرانی، می‌گوید محال است یکی از این کفه‌ها بدون هیچ عامل بیرونی، خود به خود سنگین‌تر شود و پایین بیاید. در فلسفه به این قانون ساده و بدیهی، محال بودن وقوع یک پدیده بدون عامل تعیین کننده (امتناع تَرَجُّح بلامُرَجَّح) می‌گویند. ابن سینا قانون علت و معلول را بر همین اساس اثبات می‌کند.حالا فرض کنید یک فاعل بخواهد بدون هیچ دلیل، انگیزه و هدفی، یکی از کفه‌ها را پایین بکشد (ترجیح بلامرجح). حکما ثابت می‌کنند که این حالت نیز در نهایت غیرممکن است و به همان محال بودن قبلی بازمی‌گردد؛ زیرا انتخاب کاملا بدون دلیل، به معنای تولد یک پدیده بدون وجود علت کامل است. اما نقطه اوج این حکمت کجاست؟ وقتی می‌گوییم هر تغییری در جهان نیازمند عاملی است که یک طرف را بر طرف دیگر «ترجیح» دهد، باید بدانیم که کلمه «ترجیح»، در ذات و معنای خود نیازمند اراده، انتخاب و آگاهی است. ماشین بی‌جان یا سنگ کور، قدرت ترجیح دادن ندارند. بنابراین، وقتی ریشه تمام علت‌ها و اتفاقات جهان فیزیکی را واکاوی می‌کنیم، در نهایت به عاملی می‌رسیم که با علم و اراده دست به انتخاب زده است.بر این اساس، حکمای ما از همان قدم‌های اول معرفت و شناخت، دریافتند که کیهان یک ماشین مکانیکی، سرد و کور نیست. تک تک ذرات عالم، از گردش کهکشان‌ها تا حرکت یک اتم کوچک، تصادفی و رهاشده نیستند؛ بلکه همگی پدیده‌هایی هستند که در دل یک اراده و آگاهی بی‌نهایت و زنده نفس می‌کشند.
برخی از لوازم این شهود حکیمانه:۱. نفی پوچ گرایی و اثبات معناداری جهان: هستی دیگر مجموعه‌ای از تصادف‌های کور مادی نیست، بلکه سراسر شعور، غایت و هندسه‌ای هدفمند است.۲. پیوند زیبای علم و حکمت: قوانین فیزیکی و طبیعی استقلال ذاتی ندارند، بلکه تجلی اراده یک فاعل آگاه در لباس علت و معلول‌های مادی و منظم هستند.۳. حضور لحظه به لحظه اراده برتر: خداوند مانند یک ساعت ساز نیست که ماشین جهان را کوک کرده و به حال خود رها کرده باشد؛ بلکه هستی هر ذره در هر ثانیه، نیازمند و وابسته به همان «ترجیح آگاهانه و ارادی» است.
19:48 - 13 مرداد 1405