بصیرت؛ نبضِ تپندهِ هوشیاریِ اجتماعی
✍امیرحسین مهمومیمقدمه:در جهان معاصر که با انبوهی از اطلاعات درست و نادرست مواجهیم، «بصیرت» به‌عنوان یک نیاز بنیادین برای زندگی فردی و اجتماعی جلوه‌گر میشود. این مفهوم در اندیشه‌ی حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای جایگاهی محوری دارد و ایشان همواره بر کسب آن برای اقشار مختلف، به‌ویژه نخبگان و جوانان، تأکید ورزیده‌اند.معنای بصیرت از منظر رهبر شهید انقلاب:از نگاه ایشان، بصیرت در ساده‌ترین معنا، توانایی «تیزبین بودن و راه درست را شناختن» است. انسان را در غبارآلودگی فتنه‌ها یاری می‌دهد تا راه را بیابد: «بصیرت یعنی تیزبین بودن و راه درست را شناختن. بایستی مراقبت کرد که انسان در شناخت راهِ درست اشتباه نکند؛ در غبارآلودگی فتنه‌ها بتواند راه را پیدا کند و بفهمد راه درست چیست؛ بصیرت به این معنا است.» (۱۳۹۹/۱۲/۲۱)فراتر از شناخت مسیر، بصیرت شامل شناخت افراد و پیامدهای رفتارها نیز میشود. رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «بصیرت این است که شما بدانید با چه کسی طرفید، بدانید که او درباره‌ی شما چه فکری دارد، بدانید که اگر چشم خودتان را بستید و فکر نکردید، ضربه خواهید خورد.» (۱۳۹۵/۸/۲۶)در نهایت، بصیرت به‌مثابه یک تشخیص جامع، ابعاد گوناگون را دربر می‌گیرد. مقام معظم رهبری آن را چنین تبیین کرده‌اند: «شناخت زمان، شناخت نیاز، شناخت اولویت، شناخت دشمن، شناخت دوست، شناخت وسیله‌اى که در مقابل دشمن باید به کار برد؛ این شناخت‌ها؛ بصیرت است.» (۱۳۹۳/۹/۶)با این وصف، بصیرت به توان دیدن «کل تصویر» و نوری تبدیل میشود که مسیر زندگی فردی و اجتماعی را روشن می‌سازد و جامعه را در برابر چالش‌ها مقاوم‌تر می‌کند.
اهمیت بصیرت از منظر رهبر انقلاب:بصیرت برای جامعه، حکم حس درونیِ خطایاب در لحظه‌های حساس را دارد. جامعه‌ای که مردم و نخبگانش از چشم‌بینی و دل‌آگاهی برخوردار باشند، در شرایط ابهام و فشار نیز مسیر درست را بازمی‌شناسد. حرکت بدون آگاهی، هرچند همراه با تلاش و سرعت باشد، جز گمراهی ثمری ندارد؛ چنان‌که امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «العامل علی غیر بصیرة کالسائر علی غیر الطریق لایزیده سرعة السیر إلا بُعداً» (الکافي، ج۱، ص۴۳).امروزه اهمیت بصیرت بیش از هر زمان دیگری احساس میشود، زیرا انسان در سیل اطلاعات، شایعات و تحلیل‌های سطحی به «قدرت تحلیل» نیاز دارد. رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «در خودتان بصیرت ایجاد کنید… هر ضربه‌ای که در طول تاریخ ما مسلمانان خوردیم، از ضعف قدرت تحلیل بود» (۱۳۷۷/۱۱/۱۳).نقش نخبگان در این میان حساستر است؛ خطای تشخیص آنان، از حیث کیفی، گاه سنگین‌تر از خطای مردم عادی است. ایشان هشدار می‌دهند: «بلاهائی که بر ملتها وارد میشود، در بسیاری از موارد بر اثر بی‌بصیرتی است… نخبگان… گاهی خطاهایشان اگر کماً هم بیشتر نباشد، کیفاً بیشتر از خطاهای عامهٔ مردم است» (۱۳۸۸/۵/۵). از این‌رو، جامعه برای ایستادگی در برابر فتنه‌ها و سردرگمی‌ها، باید از تک‌تک افراد و به‌ویژه نخبگان آغاز کرده و بصیرت را به‌مثابه ضرورتی جدی بپروراند.
بخش دوم:مثالی که رهبری برای اهمیت داشتن بصیرت بیان فرمودند:بصیرت، توان دیدن حقیقت در پشتِ ظواهر و تشخیص در شرایطی است که نشانه‌ها درهم آمیخته و حق و باطل مشابه یکدیگر شده‌اند. در چنین فضایی، انسانِ بدون بصیرت فریب شباهت‌های ظاهری را می‌خورد و از حقیقت دور می‌ماند. نمونهٔ تاریخیِ برجسته، جریان جنگ‌های دوران امیرالمؤمنین علیه‌السلام است: گروهی با ظاهر دین، نماز، قرآن و عبادت در برابر حقیقت ایستادند، و تنها صاحبان بصیرت بودند که فریب نخوردند. امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «لا یحمل هذا العلم إلّا أهل البصر و الصبر» (نهج‌البلاغه، خطبه ۱۷۳)؛ یعنی بار حقیقت را جز اهل بصیرت و صبر برندارد.مقام معظم رهبری برای روشنگری این مسئله، مثالی تاریخی چنین بیان می‌فرمایند:«سختی پرچم امیرالمؤمنین از پرچم پیغمبر، از جهاتی بیشتر بود؛ چون در پرچم پیغمبر دشمن معلوم بود، دوست هم معلوم بود؛ در زیر پرچم امیرالمؤمنین دشمن و دوست آنچنان واضح نبودند. دشمن همان حرف‌هایی را می‌زد که دوست می‌زند؛ همان نماز جماعت را که تو اردوگاه امیرالمؤمنین می‌خواندند، تو اردوگاه طرف مقابل هم – در جنگ جمل و صفین و نهروان – می‌خواندند. حالا شما باشید، چه کار می‌کنید؟ به شما می‌گویند: آقا! این طرفِ مقابل، باطل است. شما می‌گویید: اِ، با این نماز، با این عبادت! بعضی‌شان مثل خوارج که خیلی هم عبادتشان آب و رنگ داشت؛ خیلی» (۱۳۸۸/۰۵/۰۵).این مثال نشان می‌دهد بصیرت تنها دیدن ظاهر نیست، بلکه فهمیدن و تشخیص در لحظهٔ حساس است.
نتیجه گیری:مطالب پیش‌گفته، بر اهمیت حیاتی بصیرت در زندگی فردی و اجتماعی تأکید دارد. بصیرت یکی از مبانی اصلی اندیشهٔ رهبر شهید انقلاب (امام خمینی رحمه‌الله) در تحلیل سیاسی و سبک زندگی است. بصیرت، فراتر از درکی سطحی، عبارت است از: توانایی تشخیص حقیقت در میان ظواهر فریبنده، قضاوت صحیح در موقعیت‌های پیچیده، و شناخت عمیق از افراد، زمان و اولویت‌ها.بدون بصیرت، تلاش‌ها ممکن است انسان را از هدف دورتر کند، چنان‌که در کلام امام صادق علیه‌السلام آمده است. این امر درباره نخبگان اهمیتی دوچندان می‌یابد، زیرا خطای آنان پیامدهایی گسترده‌تر برای جامعه دارد. تاریخ نشان داده که حتی ظواهر عبادی و معنوی نیز می‌توانند پوششی برای گمراهی باشند؛ در چنین شرایطی، بصیرت نقشی بی‌بدیل به‌عنوان معیار تشخیص حق از باطل ایفا می‌کند. در نهایت، بصیرت شرط لازم برای حمل «علم» (حقیقت و هدایت) است.
19:29 - 20 تیر 1405
5991 بازدید