از شناخت تا اتخاذ: تأملی در معنای «فاتخذوه عدوا»
✍️حسین دورقییکی از آیاتی که سالها ذهن مرا مشغول کرده، آیهای است که خداوند در آن میفرماید:«إِنَّ الشَّیْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»ترجمه: «بیگمان شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن خود بگیرید.»تا بخش نخست آیه، یعنی «شیطان دشمن شماست»، معنا کاملاً روشن است. اما بخش دوم، یعنی «پس او را دشمن بگیرید»، همیشه برایم پرسشبرانگیز بوده است. در نگاه نخست به نظر میرسد این توصیه زائد باشد؛ زیرا هر انسان عاقلی وقتی دشمنی آشکار و در حال آسیب رساندن را ببیند، طبیعی است که او را دشمن خود بداند. بنابراین چرا خداوند این امر بدیهی را دوباره تأکید کرده است؟به بیان دیگر، هنگامی که خداوند میفرماید شیطان «عدوّ مبین» است ــ یعنی -دشمنی آشکار و غیرقابل انکار ــ چه نیازی است که دوباره توصیه کند «او را دشمن بگیرید»؟ مگر کسی که دشمنیِ واضح دشمن را میبیند، در دشمن دانستن او تردید میکند؟مؤید همین نکته، عبارت «أفلا تَعْقِلُون» است؛ یعنی «آیا عقل خود را به کار نمیگیرید؟» گویی خداوند میگوید دشمنی شیطان آنقدر روشن است که برای درک آن تنها اندکی تعقل کافی است.
البته انسان گاهی از روی غفلت گول شیطان را میخورد، اما این لغزشها معمولاً به معنای این نیست که انسان شیطان را دشمن خود نمیداند. پس باز هم پرسش باقی میماند که چرا باید «اتخاذ دشمنی» به عنوان یک فرمان مستقل ذکر شود؟مدتها تصور میکردم شاید این آیه مصداق روشنی در زندگی واقعی نداشته باشد، تا اینکه بهتدریج دریافتم اتفاقاً این آیه دقیقاً یک واقعیت روانشناختی و رفتاری انسان را نشانه گرفته است. در زندگی، انسانهایی را میبینیم که با وجود آگاهی کامل از دشمنی آشکار یک فرد یا یک جریان و یا حتی یک جامعه، باز هم با او چنان رفتار میکنند که گویی فقط یک سوءتفاهم یا کدورت ساده میان دو دوست رخ داده است؛ گویی کافی است گفتوگویی کوتاه یا یک وساطت، همه چیز را اصلاح کند.اینجاست که معنای آیه روشن میشود: 《دیدن دشمنیِ دشمن کافی نیست؛ باید به انتخاب خود، او را دشمن بگیری.》 یعنی موضع درونی، تصمیم رفتاری و نحوه مواجهه باید مطابق با واقعیت دشمنی باشد، نه مطابق با خیالپردازیها، دلسوزیهای نابجا یا سادهدلی.بهعبارت دیگر، بسیاری از انسانها دشمنی آشکار را میبینند اما آن را جدی نمیگیرند؛ و درست همینجا توصیه الهی معنا پیدا میکند:«او را دشمن بگیرید»؛ یعنی به دشمنی او آگاه باشید، همراهی نکنید، عادیسازی نکنید، ساده نگیرید، و جای دوست و دشمن را جابهجا نکنید.والله العالم.
19:48 - 17 فروردین 1405
