مسئولیت دانشگاه در زمانه بحران؛ تأملی بر یک نامه جنجالی
✍️علیرضا احمدی قره زاغ نامه اخیر رئیس دانشگاه تهران به وزیر علوم ـ که به نمایندگی از ۱۵ دانشگاه بزرگ کشور نوشته شده ـ حاوی درخواستی قابل تأمل است: درخواست از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای خویشتنداری و خودداری از مقابلهبهمثل جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به حمله دشمن آمریکا و رژیم صهیونیستی در جریان « حمله به دانشگاههای ایران عزیز» و حمله نکردن به دانشگاههای وابسته به دشمن در منطقه غرب اسیا دانشگاههای ، با این استدلال که حرمت نهاد علم باید حفظ شود.در ظاهر، این درخواست از دغدغهای اخلاقی و انسانی نسبت به جایگاه دانشگاه و علم برمیخیزد؛ اما در شرایطی که ایران و منطقه درگیر یک رویارویی پیچیده و چندلایه و جنگ تحمیلی آمریکایی – صهیونی است، چنین موضعی پرسشها و نقدهای جدی را درباره نقش و مسئولیت نظام دانشگاهی کشور ایجاد میکند.1. تعمیمدادن موضع به کل جامعه دانشگاهیدر حالی که این نامه با امضای تعداد محدودی از مدیران دانشگاهی منتشر شده است، نحوه طرح آن بهگونهای است که گویی بیانگر موضع کل جامعه دانشگاهی کشور است. این در حالی است که بدنه غالب دانشگاهی ایران ـ شامل استادان، پژوهشگران و دانشجویان چنین موضعی برخواسته از عدم بصیرت و حفظ منافع دشمن را قبول ندارند
2. اولویتدادن به صدور توصیه سیاسی به نیروهای مسلحدر شرایطی که کشور درگیر یک منازعه و جنگ پیچیده و چندبعدی است، ورود رؤسای دانشگاهها به حوزه توصیه مستقیم به نیروهای مسلح درباره نحوه مواجهه با تهدیدات، پرسشهایی درباره تناسب جایگاه نهادی دانشگاه با چنین مداخلاتی ایجاد میکند. انتظار طبیعی از مدیران علمی، بیش از هر چیز، تمرکز بر بسیج ظرفیتهای علمی و پژوهشی در خدمت حل مسائل کشور است نه توصه نامه ای در مساله جنگ که نسبت به آن نه علم لازم را را دارند و نه شان و جایگاه حقوقی.
3. غفلت از نقش دانشگاه در جنگهای فناورانه امروزطبق آیه قرآن «وَأَعِدّوا لَهُم مّا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ وَمِن رِباطِ الخَيلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُم»و در برابر آنان (دشمنان) هر مقدار که میتوانید نیرو و توان فراهم کنید، از جمله تجهیزات جنگی، تا با آن دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید. مفسران معاصر، از جمله علامه طباطبایی در المیزان، واژه «قُوَّة» را بهصورت عام تفسیر کردهاند؛ یعنی هر نوع توانمندی که موجب اقتدار و بازدارندگی جامعه اسلامی شود. این «قوه» در دنیای امروز شامل دانش، فناوری، پژوهشهای راهبردی، و توان علمی زیرساختی کشور نیز میشود. جنگهای معاصر صرفاً در میدان نظامی رخ نمیدهند؛ بخش مهمی از آن در حوزه دانش، فناوری، سایبر، هوش مصنوعی و اندیشکدههای راهبردی شکل میگیرد. در چنین شرایطی، انتظار میرود مدیران دانشگاهی بیش از صدور بیانیههای توصیهای، درباره چگونگی فعالسازی ظرفیتهای علمی کشور برای مواجهه با این میدان رقابت سخن بگویند.انتشار نامههایی از این دست، بدون ارائه برنامهای برای نقشآفرینی علمی، این پرسش را ایجاد میکند که سهم مدیریت دانشگاهی در مواجهه علمی با این وضعیت چیست؟4. ابهام در مخاطب و کارکرد واقعی چنین نامهایدرخواستی که در این نامه مطرح شده، در عمل بیشتر جنبه نمادین و رسانهای دارد تا تأثیرگذاری واقعی بر تصمیمات راهبردی. از همین رو، این پرسش را مطرح میشود که آیا چنین اقداماتی بیش از آنکه در خدمت حل مسئله باشد، صرفاً به تولید موضعگیریهای رسانهای محدود نمیشود؟
5. لزوم تمرکز بر مأموریت اصلی دانشگاههانهاد دانشگاه، پیش از هر چیز، باید کانون تولید دانش، فناوری و راه حل برای مسائل کشور باشد. شاید انتظار منطقیتر از مدیران دانشگاهی آن باشد که در چنین شرایطی، ابتکارهایی برای پیوند دادن پژوهشهای دانشگاهی با نیازهای راهبردی کشور طراحی و اجرا کنند.در نهایت، نقد این نامه به معنای نادیدهگرفتن شأن و حرمت دانشگاه نیست؛ بلکه دقیقاً از همین منظر مطرح میشود که دانشگاه و مدیران آن، در شرایط حساس تاریخی، میتوانند نقشی بسیار فعالتر و اثرگذارتر در تقویت توان علمی و راهبردی کشور ایفا کنند.6. غفلت از تجربه تاریخی مواجهه با تهدیدات علیه دانشگاهها و جامعه علمیدر شرایطی که دانشگاهها و جامعه علمی کشور جمهوری اسلامی ایران طی سالهای گذشته بارها هدف تهدیدات، فشارها ، تهدیدها، ترور داشمندان و نخبگان، تحریم ها و حملات مستقیم نظامی و غیرمستقیم قرار گرفتهاند و تعداد قابل توجهی از پژوهشگران، دانشجویان و نیروهای علمی کشور آسیب دیدهاند، اتخاذ رویکردی بیش از حد خوشبینانه نسبت به نیت و رفتار آمریکا و رژیم کودک کش صهیونی، با واقعیتهای ملموس سازگار نیست. از این منظر، نامه منتشرشده نوعی سادهانگاری در ارزیابی محیط تهدید و نادیدهگرفتن تجربههای پرهزینه گذشته است؛ تجربههایی که نشان میدهند دانشگاه و علم، برخلاف تصور رمانتیک، همواره از گزند منازعات سیاسی و امنیتی در امان نبودهاند. فلذا هرگونه موضعگیری مسئولانه باید ضمن پاسداشت حرمت علم، حساسیت تاریخی و واقعبینی لازم در برابر تهدیدات روشن دشمن را لحاظ کند.
19:38 - 16 فروردین 1405
45٫1k من المشاهدات