نقش خانواده و مادران درانتقال آموزههای شب قدر و شکلدهی به تمدن اسلامی
✍️طاهره قادریاز آن جهت که خانواده ها در ایجاد نسل و تداوم آن جایگاهی مهم دارند و از طرفی دیگر، این مادران هستند که در تربیت انسان های تمدن ساز، نقش مهمی ایفا میکنند، لذا جایگاه مادری از مهم ترین نقش هاست. تمرکز بر کُدهای موجود در داده های تاریخی و آموزه های اسلامی میتواند این نقش را با وضوح بیشتر و حتی به طور ویژه، مستقل و متمرکز بر نقش مادری به ما بنمایاند. به مانند رابطه أُمّ- أُمّت و کلیدواژه های «نسائنا» که در آیه مباهله و «امهات المؤمنین» برگرفته از فرازی از آیه ششم سوره احزاب «وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» و تعابیری مانند «فاطمة بضعة منی» و «أم ابیها» در روایات که نشانی از قرار گرفتن فرد در مقیاسی بالاتر از یک انسان طبیعی است؛ این ها جز آن دسته از کدها و مستندات نقش تمدن ساز مادر و فرهنگ مادری در تعالیم اسلامی هستند.همواره این مادرانند که انتقال دهنده تمامی صفات پسندیده از نسلهای پیشین به نسلهای پسین و حلقه اصلی اتصال باورها و فرهنگ ها به آیندگان هستند بنابرین با وجود پاسداشت این حلقه اصلی می توان انتظار ایجاد تمدن نوین اسلامی را محقق ساخت.البته این نگاه از منظر آموزه های دینی است وگرنه خانواده و مادر و جایگاه تمدن ساز او در ادبیات مدرن و روشنفکران غربی هیچ محلی از اعراب ندارد و البته با توجه به پیشرفت تکنولوژی در عرصه باروری، اینگونه به نظر میرسد که در آینده ای نه چندان دور در جامعه غربی و ادامه دهندگان مکاتب بی دینی در جوامع شرقی نیز ، حتی در زایش و تولید نسل برای والدین نیز نقشی جدی تعریف نشود که انواع تبلیغات رسانهای دلیل بر این مدعاست؛ به بیان دیگر در اندیشه فمنیستی هیچ نقشی برای خانواده به ویژه مادر مطرح نشده است.
اینکه در جامعه اسلامی خانوادهها به ویژه زنان درانتقال آموزههای شب قدر و شکلدهی به تمدن اسلامی چه مقدار نقش دارند، موضوع بسیار عمیق و اساسی است.اما پیشتر باید بدانیم که اگر شب قدر را تنها به دعا و احیاء محدود ندانیم بلکه آن را یک نقطه تحول انسانی و روابط اجتماعی او لحاظ کنیم نقش خانواده و زنان در تمدن سازی اسلامی بهتر دیده میشود.ابتدا باید توجه داشته باشیم که عالم به سه قسم جسم، خیال و عالم عقل تقسیم میشود، و البته بسیاری از افراد، توهم خداپرست بودن را دارند اما وارد عالم عقل و حقیقت نشدهاند، و در حال حاضر مدل خداپرستی که اکنون بین برخی افراد وجود دارد اینگونه است، بنابرین قطع به یقین مادران نقش تربیتی مهمی در فعال کردن عالم عقل و حقیقت کودکان و فرزندان خود به عنوان نسل آینده جامعه دارند.یک مادر آگاه متوجه این موضوع هست که تأثیر شب قدر بر تربیت روانشناختی کودکان، امری بسیار ظریف و در عین حال مهم است. مادر با نگاه به اینکه کودکان در سنین پایین، بیشتر از آنکه مفاهیم انتزاعی مانند «قدر» و «تقدیر» را درک کنند، از محیط، احساسات بزرگترها و رفتارهای مشاهدهشده الگوبرداری میکنند.تحقیقات تربیتی نشان داده است که تأثیرگذاری شب قدر بر روان کودک عمدتاً از طریق مشارکت فعال، ایجاد محیط امن، و انتقال ارزشهای اخلاقی از طریق رفتار والدین صورت میگیرد.
بنابرین در تأثیرگذاری شب قدر بر کودکان در حال و آینده، اگر درست مدیریت و معناپردازی شود، میتواند یکی از زیباترین و عمیقترین تجربههای عاطفی و روانشناختی در شکلگیری شخصیت دینی و اخلاقی آنان باشد. و البته این تأثیر نه صرفاً مذهبی، بلکه تربیتی و روانی است که همان منظور اصلی بحث ماست؛ زیرا ترکیب «معنا»، «احساس امنیت در کنار خانواده» و «تجربهی جمعی عبادت» مستقیماً بر ذهن و روان و عملکردهای کودک اثر میگذارد.مادران را نخستین معلمان عشق و ایمان میشناسیم. بنابرین انتقال آموزههای شب قدر باید از فضای صرفاً مناسکی، به تجربههای زیست مؤمنانه و احساسی تبدیل شود. که در این یادداشت به چندشیوههای کاربردی آن اشاره می کنیم : الگوسازی رفتاری آگاهیم که فرزندان بیش از آنکه با سخن تربیت شوند، با مشاهده و الگوی رفتاری والدین به ویژه مادر (به سبب همراهی در زمان بیشتر با فرزندان) تربیت میشوند؛ وقتی مادر در شب قدر با احترام، آرامش، تضرع و حال خوش معنوی به دعا مشغول راز و نیاز است، پس اینگونه مفهوم شب قدر را از درون میفهمد، نه صرفاً از توضیح که در نتیجه عملکرد رفتاری او در جنبه های مثبت درونزا و ماندگار خواهد بود. بطور مثال مفهوم «تقدیر» به معنی «نتیجه عمل» یک مادر به جای توضیح پیچیده «سرنوشت»، میتواند با رفتار خود به کودک آموزش بدهد که هر کار خوب یا بدی که امروز انجام دهیم، آینده ما را شکل میدهد؛ این درک، مانند پایهای قوی برای مسئولیتپذیری و خودکنترل اوست
روایتسازی و قصهگویییکی از روش های تربیتی بیان قصههایی از عظمت و معنای شب قدر در زندگی پیامبر اکرم (صلوات الله علیه) و اهلبیت(علیهم السلام) تأثیر عاطفی عمیقی بر ذهن کودک دارد. مثلاً روایت شب قدر از دید حضرت زهرا (روحی فداه) یا امیرالمؤمنین (ارواحنا فداه) میتواند آموزههای اخلاقی را ملموستر کند. کاربرد آموزشی و عاطفییک مادر باهوش با تبدیل مناسک دینی به فعالیتهای روزمره (مثلاً خواندن دعای کوتاه پیش از خواب، یادآوری بخشش، تمرین نیکی در حق دیگران در روزهای بعد از شب قدر)، ارزشهای شب قدر را قابل لمستر میکند بطور مثال اینکه مادر کسی را که به او بدی کرده است را میبخشد اینگونه به کودک می آموزد میتوان اشتباه دیگری را بخشید و این معنای توبه است. باور داشته باشیم تا دین در زندگی کاربردی نگردد تاثیر آن احتمالا موقت خواهد بود بطوریکه در بزنگاه فرد نتواند از سفارشات دینی بهره کافی ببرد . مشارکت خانوادگی در احیادعوت و همراهی فرزندان در هر سنی به شرکت در مراسم شب قدر، که البته در سنین کمتر با انجام اعمال کوچک و قابل درک برای آنها (مثل نوشتن آرزو یا دعا در دفتر امید)، تجربهی جمعی و انسانی ماندگاری را ایجاد خواهد کرد.
و اما در مورد نقش خانواده و زنان در تبدیل آموزهها به رفتارهای اجتماعی مؤثر میتوان گفت که: اساساً شب قدر حامل پیام خودسازی برای بازسازی فرد و جامعه است. وقتی این آموزهها از سطح فردی به خانواده و سپس به اجتماع منتقل شوند، پایههای تمدن اسلامی استوار میگردد لذا تربیت نسلی مسئول و اخلاق و خانواده محور، با محوریت زن مؤمن، میتواند فضایی تربیتی بسازد که در آن کودک با مفاهیمی همچون عدالت، مسئولیت، بخشش، خیرخواهی و دعا برای دیگران رشد کند؛ و این همان بذرهای اخلاق اجتماعی است.و از سویی درباره تبدیل معنویت به کنش اجتماعی باید اذعان کرد که آموزههای شب قدر مانند گذشت، انصاف، بندگی، و قرب الهی، قطعا باید در قالب رفتارهای اجتماعی تبلور یابد: کمک به نیازمندان، پخش نذورات مادی و معنوی، احترام متقابل، همکاری در امور خیر، و رعایت حقوق دیگران. که همواره این زنان جامعه اسلامی هستند که با نقش فرهنگی و تربیتی خود، معنویت را از خانه به محله و جامعه منتقل میکنند. تقویت هویت تمدنیهنگامیکه در خانواده، شب قدر، به عنوان شب تربیت و بازاندیشی در رفتار و باور معرفی شود، نسل آینده به جای درک شعاری و منبری از دین، به درک تمدنی و عقلانی از اسلام میرسد، لذا زنان و مادران میتوانند با حفظ پیوستگی میان معنویت، علم و تربیت فرزندان، مسیر تمدنسازی اسلامی را در بستر خانواده احیا کنند.جمعبندی و خلاصه اینکه: .این مادرانند که با رفتار، روایت، محبت و حضور معنوی، آموزههای شب قدر را به دل فرزندان مینشانند. خانواده با تبدیل این آموزهها به الگوهای زندگی روزمره و رفتار اجتماعی، بذر تمدن اسلامی را در نسل آینده ساز میپروراند.
مهم اینکه تأثیر روانشناختی شب قدر بر کودک، بازتابی از نحوه مدیریت و مشارکت والدین در این شب است. اگر والدین آن را با آرامش، اخلاق مداری و عشق تجربه کنند، کودک نیز این مفاهیم را درونی خواهد ساخت.ونهایتا اینکه، نقش زنان و مادران در این فرایند، همان نقشی است که شب قدر در هستی دارد: « احیای خود برای احیای جامعه».
01:10 - 21 اسفند 1404