دولت مقتدر، دولت ملتمس!
فارین افیرز گزارش داده است که پس از توافق میان دولتهای چین و آمریکا، شرکت انویدیا اجازه یافته دوباره تراشههای H20 خود را به مشتریان چینی بفروشد.
معنای این خبر، صرفاً یک معامله تجاری نیست؛ بلکه آشکارکننده منطق بنیادین حاکم بر اقتصاد کشورهاست: شرکت خصوصی، هرقدر هم غولآسا و جهانی، نهایتاً تابع سیاستهای دولت-ملت خویش است. تجارت با «دیگری» تنها در چهارچوب «اجازه» حاکمیت معنا پیدا میکند. اینجا، بازار نه بیرون از سیاست بلکه درون سیاست شکل میگیرد. اما در ایران، وضعیت وارونه است. اینجا دولتی داریم که چنان از درون تهی شده که روسای جمهور آن باید در برابر چشم ملت از دست شرکتهای شبهدولتی ناله کنند؛ شرکتهایی که ارز حاصل از صادراتشان را به چرخه رسمی اقتصاد بازنمیگردانند. در جایی دیگر، بانک مرکزی به صادرکننده خصوصی زنگ میزند و با زبان التماس میگوید «اگر نرخ ارز را ده هزار تومان بالا ببرم، ارزتان را برمیگردانید؟»؛ یعنی ارزش پول ۸۶ میلیون ایرانی را قربانی خواهش از یک تاجر خصوصی میکند. این صحنه، عریانترین نشانه زوال اقتدار دولت است.دولتی که با خصوصیسازی انفال از منابع تهی شده، امروز در برابر بخش خصوصی نیز عریان و بیدفاع ایستاده است. چنین دولتی نه فقط در صیانت از ارزش پول ملی ناتوان است، بلکه امکان و قدرت تعریف هیچ پروژهای برای پیشرفت ملی را ندارد. پروژههای بزرگ، بدون تکیه به منابع عمومی و بدون قدرت هدایت، جز سراب نخواهند بود.این وضعیت نام دیگری جز «بیدولتی» ندارد. در حالیکه در آمریکا، سرمایهدار جهانی چون انویدیا پشت مرزهای حاکمیت میایستد و مجوز میگیرد، در ایران این سرمایهدار است که دولت را به التماس میاندازد. این شکاف، نه یک مسئله مدیریتی، بلکه یک گره فلسفی-تمدنی است: فقدان اراده سیاسی برای حاکمسازی منطق دولت بر منطق بازار.
راه احیا روشن است: دولت باید بازسازی شود. منابع عمومی ــ از انفال تا ارز و تسهیلات بانکی ــ باید دوباره در اختیار دولت قرار گیرد تا بتواند این منابع را در خدمت منافع عمومی بسیج کند. اختیاراتی که تراشیده و به نهادهایی چون اتاق بازرگانی یا شبکههای رانتی سپرده شدهاند، باید به دولت بازگردند. فعالیت بخش خصوصی باید در چهارچوب نقشه پیشرفت ملی معنا یابد؛ و دولت باید اقتدار لازم برای جهتدهی به این فعالیتها را داشته باشد.بدون این احیا، ما با «سرمایهداری زالوصفت» روبهرو خواهیم بود؛ سرمایهداریای که نه تولید میکند، نه توسعه میآورد؛ بلکه همچون انگل، خون دولت و ملت را میمکد. در چنین وضعیتی، ایران نه میدان پیشرفت، که مزرعه غارت خواهد شد.
10:49 - 8 شهریور 1404