سلام. این خبر تکراری است. همین چند روز پیش در فارس آمده بود.
قلعهای که ۷۰ سال زیر خاک پنهان مانده بود
قلعهای بزرگ با چهار برج مدور، سالها زیر خاک همدان پنهان مانده بود تا اینکه یک عکس هوایی مربوط به سال ۱۳۳۵، رد این بنای ناشناخته را آشکار کرد.
گروه اجتماعی خبرگزاری فارس؛ همهچیز از یک عکس قدیمی شروع شد؛ تصویری هوایی از همدان در سال ۱۳۳۵ که در میان خطوط و عوارض زمین، طرحی عجیب را ثبت کرده بود. بنایی بزرگ، مستطیلشکل و چهاربرجی که امروز دیگر اثری آشکار از آن روی زمین دیده نمیشود.این تصویر قدیمی، سرنخی تازه برای پژوهشگران شد؛ سرنخی که آنها را به تپهای در نزدیکی روستای حیدره همدان رساند. جایی که احتمال میرود زمانی قلعهای با کارکرد نظامی و دیدهبانی بر فراز آن قرار داشته است.ردپای یک بنای ناشناخته در عکس هواییصاحب محمدیان منصور، مدیر سابق پایگاه جهانی هگمتانه، در گفتوگو با فارس از ماجرای شناسایی این بنای ناشناخته میگوید؛ بنایی که نخستین بار در بررسی عکسهای هوایی قدیمی توجه او را جلب کرد.وی توضیح میدهد که در یکی از این تصاویر، نشانههای یک سازه بزرگ زیر خاک دیده میشد. شکل بنا غیرمعمول بود؛ مستطیلی با چهار برج مدور در گوشهها.ابعاد بنا نیز کوچک نبود. همین ویژگیها باعث شد بررسی بیشتری درباره موقعیت و کاربری احتمالی آن انجام شود.با تطبیق عکسهای هوایی و نقشههای قدیمی، مشخص شد این سازه در محدوده تپهای در نزدیکی روستای حیدره قرار دارد؛ تپهای که در مجاورت دره مرشانه واقع شده است.نکته عجیب اینجاست که اگر امروز کسی روی این تپه قدم بزند، احتمالاً چیزی نمیبیند که او را متوجه وجود یک بنای تاریخی بزرگ کند.
آثار بنا تقریباً در دل خاک پنهان شدهاند و نشانههای سطحی آن به اندازهای نیست که با چشم غیرمسلح بتوان به راحتی طرح کلی سازه را تشخیص داد.چهار برج مدور؛ نشانهای برای یک قلعهاما شکل بنا، مهمترین سرنخ درباره کاربری آن است.چهار برج مدور در گوشههای یک بنای مستطیلشکل، تصویری آشنا از یک سازه دفاعی به دست میدهد. از همین رو، احتمال قلعه بودن این بنا جدیتر شده است. موقعیت جغرافیایی تپه نیز این فرضیه را تقویت میکند.این تپه بر محدودهای مشرف است که از آن میتوان مسیر دره مرشانه و بخشهایی از اطراف را زیر نظر داشت. همچنین بنا در نزدیکی مسیر ورودی دره قرار گرفته است.محمدیان منصور معتقد است همین موقعیت میتوانسته برای یک بنای نظامی اهمیت زیادی داشته باشد.به گفته او، در منابع تاریخی به درگیریها و جنگهایی در این دره اشاره شده است. بنابراین وجود یک سازه حفاظتی در چنین نقطهای چندان دور از ذهن نیست.از سوی دیگر، بنا بر این بررسیها، تپه به ورودی باغهای فخرآباد نیز دید مناسبی داشته است؛ موضوعی که میتواند احتمال استفاده از آن به عنوان محل دیدهبانی را افزایش دهد.قلعهای که تاریخش هنوز معلوم نیستبا وجود این نشانهها، هنوز نمیتوان با قطعیت درباره تاریخ ساخت بنا سخن گفت.یکی از مهمترین پرسشهای پیشروی پژوهشگران همین است: این قلعه متعلق به چه دورهای بوده است؟محمدیان منصور با اشاره به وضعیت تخریب و فرسایش بنا میگوید شواهد موجود نشان میدهد با سازهای متعلق به دورههای متأخر روبهرو نیستیم.به گفته او، بعید است این بنا مربوط به دوره صفوی یا قرون متأخر اسلامی باشد.
نبود اشاره روشن به چنین بنایی در سفرنامهها و برخی منابع تاریخی متأخر نیز نکته قابل توجه دیگری است. اگر سازه تا دورههای متأخر پابرجا بوده و اهمیت قابل توجهی داشته، انتظار میرود ردپایی از آن در منابع باقی مانده باشد.اما نبود چنین اشارهای، به تنهایی نمیتواند تاریخ بنا را مشخص کند.اینجاست که عکس هوایی قدیمی بار دیگر اهمیت پیدا میکند؛ تصویری که دستکم ثابت میکند ساختار بنا در دهههای گذشته در این محدوده وجود داشته، هرچند خود سازه مدتها پیش زیر خاک پنهان شده است.عکسهای هوایی؛ چشم دوم باستانشناساناستفاده از عکسهای هوایی برای کشف محوطههای تاریخی اتفاق تازهای نیست.در دهههای گذشته، هواپیماها از بخشهای مختلف کشور تصویربرداری میکردند و این تصاویر بعدها به یکی از منابع مهم برای شناسایی آثار و محوطههای تاریخی تبدیل شد.گاهی یک تغییر کوچک در رنگ زمین، یک خط غیرطبیعی یا الگویی که از سطح زمین قابل مشاهده نیست، در عکس هوایی خود را نشان میدهد.تپه نوشیجان نیز از جمله محوطههایی است که شناسایی آن با استفاده از چنین روشهایی ارتباط داشته است.در مورد بنای حیدره نیز ظاهراً همین اتفاق رخ داده است؛ یک تصویر قدیمی، چیزی را نشان داده که امروز زیر خاک پنهان است.با وجود همه این نشانهها، هنوز نمیتوان این بنا را با نام مشخصی در تاریخ همدان ثبت کرد.برای پاسخ به این پرسش که چه کسانی آن را ساختهاند، چه زمانی ساخته شده و چه مدت مورد استفاده بوده، باید پای باستانشناسان به محوطه باز شود.محمدیان منصور نیز تأکید دارد که تعیین دقیق قدمت بنا بدون گمانهزنی و کاوش باستانشناسی امکانپذیر نیست.
با این حال، شواهد معماری، موقعیت بنا و میزان فرسایش آن، احتمال تعلق سازه به صدر اسلام یا قرون اولیه اسلامی را مطرح میکند.البته این تنها یک فرضیه است و تا زمانی که کاوشهای علمی انجام نشود، نمیتوان آن را نتیجه قطعی دانست.فعلاً آنچه در اختیار پژوهشگران قرار دارد، تصویری هوایی از ۷۰ سال پیش، طرحی چهاربرجی و تپهای است که راز یک بنای بزرگ را در دل خود نگه داشته است.#ایران #میراثفرهنگی #همدان
23:05 - 1 شهریور 1405