همراهی ایرانیان با قیام مختار پاسخی به ظلم و ستم بود
استاد تاریخ دانشگاه اصفهان گفت: مسلمان شدن ایرانیان فرایندی تدریجی بود که در طول دوران خلفا ادامه یافت. در دوره امویان، ظلم به همه مسلمانان و بهویژه ایرانیان افزایش یافت و حضور گسترده ایرانیان در قیام مختار، پاسخی به این ظلمها بود.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، اصغر منتظرالقائم، استاد تاریخ دانشگاه اصفهان، در نشستی با عنوان «بررسی نظریه ورود اسلام به ایران» که در خانه شهید آیتالله بهشتی اصفهان برگزار شد، با محوریت آرای شهید بهشتی در کتاب «محیط پیدایش اسلام»، به تبیین چگونگی ورود اسلام به ایران پرداخت و روایتهای رایج در این زمینه را به چالش کشید.
نقدی بر منابع تاریخی و رد یک ادعای مشهورمنتظرالقائم در ابتدای سخنان خود با تأکید بر ضرورت شناخت منابع موثق تاریخی، گفت: برای فهم هر رویداد تاریخی، نخست باید سراغ منابع معتبر رفت. در موضوع ورود اسلام به ایران، دودسته منبع اصلی داریم، منابع ایرانی پیش از اسلام و منابع عربی پس از اسلام.وی با اشاره به سنت مکتوبنگاری در میان مسلمانان افزود: تأکید بر نوشتن از همان صدر اسلام وجود داشت. قرآن کریم نخستین متن مکتوب شد و بارها پیامبر اکرم(ص) شخصاً دستور کتابت مطالب را صادر میکردند. به همین دلیل، منابع غنی و فراوانی از آن دوره در دسترس ماست.این استاد دانشگاه با قاطعیت ادعای مشهور «آتشسوزی کتابخانهها توسط اعراب» را گزارهای جعلی خواند و تصریح کرد: بسیاری از منابع مکتوب دوران پیش از اسلام به دست مسلمانان رسید و مورداستفاده تاریخی قرار گرفت. کتابهایی مانند «آییننامه» و دیگر آثار که حاوی تعالیم زرتشتی و تاریخ شاهان ساسانی بودند، نمونههایی از این منابع هستند.
ایرانِ کهن، از هخامنشیان تا آستانه سقوط ساسانیاین پژوهشگر تاریخ با اشاره به پیشینه نام ایران گفت: قطعاً و مسلماً از دوران هخامنشیان، واژه «ایران» به معنای محل اسکان آریاییها به کار میرفته و در دوره ساسانی هم مفهوم «ایرانشهر» مطرح بوده است. وسعت ایران در آن زمان حدود سه برابر خاک فعلی بود. البته تمدن در این سرزمین بسیار قدیمیتر است، چنانکه شواهدی از هفت هزار سال پیش در جیرفت کشف شده است.وی با توصیف وضعیت امپراطوری ساسانی در آستانه حمله اعراب، آن را «تمدنی فرسوده و تهی شده از درون» توصیف کرد و افزود: آشفتهبازار سیاسی در دربار ساسانی حاکم بود. جامعه طبقاتی و ظالمانه بود و موبدان بر مردم ستم روا میداشتند. تعالیم زرتشتی هم تحریف شده بودند. بسیاری بر این باورند که اگر اسلام نمیآمد، چهبسا ایرانیها در آینده مسیحی میشدند. جامعه ایران کاملاً آماده پذیرش یک پیام تازه بود.
نخستین برخورد، پیش از فتوحاتمنتظرالقائم با اشاره به پیشینه آشنایی ایرانیان با اسلام، گفت: نخستین برخورد ایرانیها با مسلمانان در سرزمین یمن رخ داد که آن زمان جزئی از قلمرو ساسانی بود. پیامبر اکرم(ص) با اعزام حضرت علی(ع) به یمن، زمینه مسلمان شدن گروهی از یمنیها را فراهم کردند؛ بنابراین، اسلام آوری ایرانیها پیش از حمله دوران خلافت و بر اساس تبلیغ آغاز شده بود.این استاد دانشگاه با تفکیک میان سیره پیامبر(ص) و عملکرد خلفا تأکید کرد: حمله به سرزمینهای دیگر در دوران خلفا، نه مبنای قرآنی داشت، نه مورد سفارش پیامبر بود و اهلبیت(ع) هم در این فتوحات شرکت نداشتند. روش پیشبرد اسلام در سیره نبوی، بر پایه دعوت و تبلیغ استوار بود.وی در تحلیل انگیزه خلیفه اول برای آغاز فتوحات گفت: در آن زمان، جامعه عرب هنوز مبتنی بر زندگی قبیلهای بود. اگر دشمن مشترکی تعریف نمیشد، قبایل مسلمان با یکدیگر درگیر میشدند. این فتوحات به مسلمانان همبستگی بخشید. دستگاه خلافت حتی برای مشروعیتبخشی به این جنگها، دست به روایتسازی زد.منتظرالقائم با ارائه آماری دقیق از چگونگی فتح ایران گفت: حمله به ایران در سال ۱۳ هجری آغاز شد. شهر حیره نخستین شهری بود که با صلح فتح شد. در برخی نبردها هم مسلمانان شکست خوردند، مانند نبرد پل که ابوعبیده ثقفی کشته شد. بعدها سعد بن ابیوقاص در قادسیه بر سپاه رستم فرخزاد پیروز شد. جالب اینکه چهارهزار نفر از سپاهیان ایران در همین نبرد مسلمان شدند و به پیشروی مسلمانان کمک کردند.
وی با تأکید بر نقش پررنگ صلح در این فتوحات افزود: بسیاری از مناطق ایران با مذاکره و صلح به دست مسلمانان افتاد. از جمله شهر تیسفون پس از محاصره، با مذاکرات سلمان فارسی و به روش صلحی فتح شد. در مجموع، حدود دو سوم فتوحات در ایران با صلح و قرارداد انجام شد و تنها یکسوم آن با جنگ صورت گرفت که البته ویرانیهای فراوانی هم به همراه داشت.
استقبال از اسلام، از دبیران تا توده مردممنتظرالقائم با توصیف وضعیت اجتماعی ایران پیش از اسلام گفت: در جامعه طبقاتی ساسانی، موبدان بر مردم ستم روا میداشتند. در مقابل، اسلام با پیام برابریطلبی و تکریم انسان وارد شد. جای تعجب نیست که نخستین گروهی که از اسلام استقبال کردند، دبیران (روشنفکران آن دوران) بودند و پس از نخبگان، تودههای مردم بهتدریج به دین اسلام گرویدند.وی تأکید کرد: مسلمان شدن ایرانیان فرایندی تدریجی بود که در طول دوران خلفا ادامه یافت. در دوره امویان، ظلم به همه مسلمانان و بهویژه ایرانیان افزایش یافت و حضور گسترده ایرانیان در قیام مختار، پاسخی به این ظلمها بود.این پژوهشگر با اشاره به تداوم آیین زرتشتی در ایران افزود: تا چندین قرن پس از ورود اسلام، آتشگاههای زرتشتیان در ایران روشن بود. جالب اینکه زمانی که دولتهای مستقل و قدرتمند ایرانی مانند آل بویه بر ایران حاکم شدند، این آتشکدهها بهتدریج خاموش شدند، نه در دوران خلافت امویان و عباسیان.
ایرانیان، سنگ تمامگذار برای تمدن اسلامیمنتظرالقائم با ذکر نمونههایی از نقش بیبدیل ایرانیان در شکوفایی تمدن اسلامی گفت: ایرانیها برای اسلام سنگ تمام گذاشتند. بیشتر دانشمندان بزرگ جهان اسلام از نژاد ایرانی بودند. کتابهای حدیث، کلام، حکمت، ریاضیات، تفسیر، تاریخ، فقه، علوم طبیعی و حتی ادبیات عرب توسط ایرانیان نوشته شد.وی بهعنوان نمونه به کتابی که در سال ۳۸۸ هجری قمری در نیشابور تألیف شده اشاره کرد و افزود: در این کتاب، نام ۲۶۸۰ دانشمند نیشابوری ذکر شده است. این آمار نشان میدهد که اسلام نهتنها زبان فارسی را از بین نبرد، بلکه بذر آن در زمین ایران کاشته شد و هزاران دانشمند بزرگ همچون ابنسینا در آن روییدند.این استاد دانشگاه در پایان سخنان خود با اشاره به گرایش ایرانیان به تشیع گفت: اگرچه ایرانیان از جور خلفا بسیار آسیب دیدند، اما بامعرفت خاندان پیامبر(ص) آشنا شدیم و دریافتیم که اسلام حقیقی همان تشیع است. این همان میراثی است که امروز هم در فرهنگ و هویت ایرانی، اسلامی ما جاری است.#تاریخاسلام #ایرانیان #مذهبتشیع
21:00 - 16 فوریه 2026