فروش نمره، سرقت مدرک؛ زنگ خطر تقلب
کارشناسان آموزشی و تربیتی معتقدند امتحان دادن به جای دانشآموز فقط تقلب نیست، کلاهبرداری علمی و نشانه بحران نمرهمحوری است. آساخبر در گفتگو با سه کارشناس حوزه روانشناسی و علوم تربیتی این وضعیت را زیر ذرهبین قرار داده است.
به گزارش آساخبر، پدیده «امتحان دادن به جای دانشآموز» در فضای مجازی، این روزها به یکی از نشانههای نگرانکننده در نظام آموزشی تبدیل شده است؛ پدیدهای که کارشناسان آن را صرفاً یک تخلف امتحانی نمیدانند، بلکه از آن به عنوان سرقت علمی، کلاهبرداری آموزشی، تضعیف اخلاق و نشانهای از بحران نمرهمحوری یاد میکنند.در حالی که گسترش امتحانات مجازی زمینه بروز شکلهای تازهای از تقلب را فراهم کرده، صاحبنظران حوزه آموزش و تربیت معتقدند ریشه این مسئله را باید فراتر از ضعف نظارتهای فنی جستوجو کرد؛ در فرهنگی که سالهاست «نمره»، «مدرک» و «نتیجه ظاهری» را بیش از یادگیری، مهارت، تلاش و شایستگی ارزشگذاری کرده است.
امتحان نیابتی؛ سرقت مدرک و دزدی علمی آشکار
رسول قشلاقی، مشاور تحصیلی مدرسه استعدادهای درخشان علامه امینی، با ادبیاتی صریح، امتحان دادن به جای دیگران یا نوشتن ورقه به نام فردی دیگر را «مصداق بارز سرقت مدرک، کلاهبرداری و دزدی علمی آشکار» میداند.او تأکید میکند که چنین رفتاری از نظر شرعی، اخلاقی و قانونی، رفتاری حرام، مجرمانه و خلاف محسوب میشود و نمیتوان آن را صرفاً یک خطای ساده دانشآموزی تلقی کرد.قشلاقی ریشههای فردی این عمل را در «راحتطلبی، ضعف باورهای دینی و اخلاقی، ضعف شخصیتی و غلبه سائقههای نفسانی» جستوجو میکند و میگوید فردی که به چنین تقلبی تن میدهد، در واقع در مهارتهایی مانند خویشتنداری، کنترل نفس و مدیریت هیجان دچار ضعف است.به گفته او، خویشتنداری و کنترل هیجانات از نشانههای اصلی هوش هیجانی یا همان EQ است؛ مفهومی که در آموزههای دینی با عنوان «تقوا» شناخته میشود. از این منظر، تقلب نیابتی فقط نشانه ضعف علمی نیست، بلکه علامتی از رشدنیافتگی اخلاقی و شخصیتی نیز هست.
از تضعیف اعتماد اجتماعی تا سقوط شایستهسالاری
قشلاقی پیامدهای اجتماعی این پدیده را نیز بسیار گستردهتر از محیط مدرسه میداند. به باور او، وقتی مدرک و نمره از مسیر نادرست به دست میآید، نتیجه آن فقط تضییع حق یک دانشآموز صادق نیست، بلکه اعتماد اجتماعی، جایگاه علم، قداست دانش و نظام شایستهسالاری نیز آسیب میبیند.او هشدار میدهد که چنین رفتارهایی در بلندمدت میتواند به افت صلاحیت افراد در جایگاههای علمی، شغلی و مدیریتی منجر شود؛ زیرا وقتی مدرک تحصیلی جای توانایی واقعی را بگیرد، مسیر ورود افراد فاقد صلاحیت به مسئولیتها هموار میشود.این مشاور تحصیلی با اشاره به غلبه «مدرکگرایی» بر صلاحیت واقعی علمی و مهارتی میگوید تا زمانی که جامعه بیش از آنکه برای توانمندی، تخصص و تلاش ارزش قائل باشد، صرفاً به مدرک و ظاهر موفقیت اهمیت دهد، گرایش به اخذ مدرک از هر راهی افزایش خواهد یافت.
تقلب؛ معلول فرهنگ نمرهمحور است
در همین زمینه، یک دکترای علوم تربیتی و عضو دبیر استانی جمعیت فرهنگیان نیز پدیده «امتحان دادن افراد جایگزین به جای دانشآموزان» را زنگ خطری جدی برای نظام آموزشی میداند و معتقد است بروز چنین رفتارهایی نشان میدهد هدف اصلی آموزش، یعنی یادگیری و تربیت، در بسیاری از موارد جای خود را به کسب نمره داده است.این کارشناس علوم تربیتی میگوید وقتی ارزش دانشآموز در چشم خانواده، مدرسه و جامعه با عدد کارنامه سنجیده میشود، طبیعی است که برخی دانشآموزان یا حتی خانوادهها به سمت راههای میانبر و غیراخلاقی سوق پیدا کنند.او فشارهای مضاعف خانوادهها برای کسب نمرات عالی، اضطراب ناشی از رقابتهای کاذب و گره خوردن آینده شغلی و اجتماعی دانشآموزان به عدد کارنامه را از ریشههای اصلی گرایش به تقلب عنوان میکند.به گفته این کارشناس، پیامدهای تربیتی این رفتار بسیار نگرانکننده است؛ زیرا دانشآموزی که یاد میگیرد میتوان با فریبکاری به نتیجه رسید، بهتدریج اعتمادبهنفس لازم برای مواجهه واقعی با چالشهای زندگی را از دست میدهد و به جای تلاش، مسئولیتپذیری و یادگیری، به راههای جایگزین و ناسالم عادت میکند.
تقلب، تمرین تخلف برای آینده است
پناهعلی حسینزاده، روانشناس و مدرس دانشگاه فرهنگیان نیز تقلب در امتحانات مجازی را صرفاً یک مسئله نظارتی نمیداند. او معتقد است این پدیده نشانهای از یک بحران عمیقتر در نظام ارزشیابی است؛ بحرانی که در آن «نمره» بیش از «یادگیری» ارزش پیدا کرده است. حسینزاده میگوید دانشآموزی که امروز با کمک دیگران یا از طریق فرد جایگزین در امتحان نمره میگیرد، در واقع در حال تمرین نوعی تخلف است؛ تخلفی که ممکن است در آینده در محیط کار، دانشگاه و زندگی اجتماعی نیز تکرار شود.به باور او، اگر حیطه اخلاقی در کنار حیطه شناختی تقویت نشود، جامعه در نهایت با افرادی مواجه خواهد شد که شاید دارای مدرک باشند، اما از مهارت، مسئولیتپذیری و پایبندی اخلاقی کافی برخوردار نیستند.
وقتی راه میانبر ارزش میشود
رسول قشلاقی در بخش دیگری از تحلیل خود، یکی از ریشههای فرهنگی این بحران را در ارزشگذاری نادرست اجتماعی میداند. به گفته او، در جامعهای که گاهی دستیابی سریع به ثروت، شهرت یا موقعیت از راههای میانبر و نادرست با عنوان «زرنگی» تلقی میشود، طبیعی است که برخی افراد در حوزه آموزش نیز به دنبال نتیجه بدون تلاش باشند.او تأکید میکند که کار، تلاش و زحمت باید جایگاه ارزشی واقعی خود را پیدا کند. در غیر این صورت، فردی که از مسیر خلاف یا میانبر به هدف میرسد، در نگاه بخشی از جامعه موفقتر یا باهوشتر به نظر خواهد رسید؛ نگاهی که بهتدریج بنیانهای اخلاقی و تربیتی جامعه را تضعیف میکند. راهکارهای فوری برای سالمسازی امتحانات مجازی کارشناسان برای کاهش تقلب در امتحانات مجازی، راهکارهای کوتاهمدت و اجرایی نیز پیشنهاد میکنند. دکترای علوم تربیتی عضو جمعیت فرهنگیان معتقد است طراحی آزمونها باید از حالت حفظی و قابل کپیبرداری فاصله بگیرد و به سمت پرسشهای تحلیلی و کاربردی حرکت کند.از جمله راهکارهای پیشنهادی کارشناسان عبارتند از:– جایگزینی سؤالات حفظی با پرسشهای تحلیلی و کاربردی؛– استفاده از آزمونهای کتابباز یا Open-book؛– محدودیت زمانی برای پاسخگویی؛– تصادفیسازی سؤالات؛– برگزاری آزمونهای کوتاه شفاهی برای راستیآزمایی یادگیری؛– ترکیب امتحان کتبی با فعالیتهای کلاسی و پروژهای. به باور کارشناسان، اگر پرسشها بهگونهای طراحی شوند که دانشآموز ناچار به تحلیل، استدلال و تولید پاسخ شخصی باشد، امکان واگذاری امتحان به فرد دیگر یا کپیبرداری کاهش مییابد.
ضرورت عبور از ارزشیابی پایانیپناهعلی حسینزاده نیز بر این باور است که آزمون نباید فقط ابزاری برای رتبهبندی دانشآموزان باشد، بلکه باید بخشی از فرایند یادگیری محسوب شود. او معتقد است نظام آموزشی باید از وابستگی افراطی به نمره پایانی فاصله بگیرد و رشد تدریجی دانشآموز، مهارتآموزی، رفتار اخلاقی و توانایی حل مسئله را نیز در ارزشیابی لحاظ کند.در همین راستا، کارشناس علوم تربیتی نیز بر استفاده از روشهایی مانند ارزشیابی پروژهمحور، پوشه کار یا Portfolio، خودسنجی و ارزشیابی تکوینی تأکید دارد.به گفته او، اگر دانشآموز بداند فقط یک امتحان پایانی سرنوشت او را تعیین نمیکند، فشار روانی کاهش مییابد و انگیزه برای تقلب نیز کمتر میشود.اصلاح از بالا و پایین؛ خانواده و مدرسه نقطه آغازندقشلاقی اصلاح این روند را نیازمند اقدام همزمان از دو مسیر میداند؛ از یک سو اصلاح ساختارهای کلان، حاکمیت قانون، نظارت جدی و نشاندن افراد شایسته در جایگاههای مسئولیت، و از سوی دیگر تربیت نسل مسئولیتپذیر از سنین پایین.او تأکید میکند که هیچ تغییر پایداری ممکن نیست مگر آنکه از خانواده و مدرسه آغاز شود. به باور این مشاور تحصیلی، کودکستانها، مدارس و خانوادهها باید بهصورت جدی بر تربیت اخلاقی، مسئولیتپذیری، تقویت خویشتنداری و ارزشمند کردن تلاش تمرکز کنند.او همچنین بر لزوم آگاهسازی والدین تأکید میکند؛ زیرا در برخی موارد، خود والدین به دلیل نگرانی از آینده تحصیلی فرزندشان یا فشارهای اجتماعی، مستقیم یا غیرمستقیم مشوق چنین رفتارهایی میشوند.
قشلاقی در کنار خانواده و مدرسه، به نقش رسانهها نیز اشاره میکند و میگوید اصلاح رویکردهای فرهنگی و ارزشی در فیلمها، سریالها، نشریات و تولیدات رسانهای میتواند در بازسازی جایگاه تلاش، صداقت و شایستگی مؤثر باشد.جمعبندی؛ مسئله فقط تقلب نیست، بحران ارزشهاستآنچه از مجموع دیدگاههای این سه کارشناس برمیآید، این است که پدیده «امتحان دادن به جای دانشآموز» تنها یک تخلف آموزشی یا ضعف در برگزاری امتحانات مجازی نیست؛ بلکه نشانهای از بحران عمیقتر در نظام ارزشیابی، فرهنگ مدرکگرایی و تضعیف اخلاق آموزشی است.از نگاه کارشناسان، تا زمانی که نمره بر یادگیری، مدرک بر مهارت، نتیجه بر فرایند و راه میانبر بر تلاش ترجیح داده شود، نمیتوان انتظار داشت تقلب آموزشی بهطور ریشهای کاهش یابد.بنابراین، مقابله با این پدیده نیازمند ترکیبی از اقدامات فوری، اصلاحات ساختاری و تربیت بلندمدت است؛ از طراحی هوشمند آزمونها و ارزشیابی پروژهمحور گرفته تا آگاهسازی خانوادهها، تقویت اخلاق در مدارس، اصلاح فرهنگ عمومی و بازگرداندن جایگاه واقعی تلاش، دانش و شایستگی در جامعه.در نهایت، آزمونهای نیابتی بیش از آنکه اعتبار یک امتحان را زیر سؤال ببرند، اعتبار نظامی را به چالش میکشند که اگر بهموقع اصلاح نشود، ممکن است به جای پرورش انسانهای توانمند، فقط تولیدکننده مدرکهای بیپشتوانه باشد.
12:01 - 19 خرداد 1405
