آسیب شناسی ادوار مجلس و برنامه مجلس کارآمد
خبرگزاری فارس: آسیب شناسی ادوار گذشته مجلس شورای اسلامی و ارائه برنامه پیشنهادی مجلس نهم ( بسوی یک مجلس کارآمدتر)عنوان مقاله اکبر طالب پور جامعه شناس و مدرس دانشگاه است که بمناسبت انتخابات منتشر می شود.
به گزارش خبرگزاری فارس متن این مقاله به شرح ذیل است: آسیب شناسی ادوار گذشته مجلس شورای اسلامی و ارائه برنامه پیشنهادی مجلس نهم ( بسوی یک مجلس کارآمدتر) اهمیت مطالعه در زمینه جایگاه مجلس بنا به دلایلی چون تأکید قانون اساسی ، فرمایشات بنیانگذار کبیر جمهوری اسلامی ایران و مقام معظم رهبری از جایگاه بسیار رفیعی برخوردار است. همانگونه که حضرت امام(ره) فرموده اند: "مجلس در راس امور است"، معنای این سخن وقتی برجسته و پررنگ می شود که بفهمیم آن مرد بزرگ از فرادست ، چشم انداز بسیار دور را تصور نموده و این سخن را ایراد کرده است چرا که اگر مجلس قدرت نداشته باشد زمینه های دیکتاتوری فراهم می شود. و به تعبیری مجلس خوب همه چیز را خوب می کند و مجلس بد منجر به ویرانی می شود. بنابراین شایسته است که هر کسی هر چه در توان دارد برای کاربست در راس امور بودن مجلس به کار گیرد چرا که در راس بودن این نهاد یکی از ملزومات مردم سالاری اسلامی است. تشکیک هایی که در سالیان اخیر از سوی برخی افراد نسبت به در رأس بودن مجلس شده است جایگاه این نهاد را حداقل از بعد نظری با مسائلی روبرو نموده است اما خوشبختانه این طیف طرفداران زیادی در بین روشنفکران ندارند و تاکنون چنین تشکیک هایی ره به جایی نبرده است.
از یک سو با توجه به فرمایشات مقام معظم رهبری، نوسازی نظام جمهوری اسلامی ایران که مجلس شورای اسلامی نیز جزئی از این نظام می باشد بر اساس اصول، اقدامی عملی و در برخی از موارد لازم بوده و مانع از تحجر می شود بنابراین لزوم توجه به کاستی ها به منظور برطرف نمودن آنها بیش از پیش احساس می شود. از سوی دیگر ارائه هر گونه برنامه ای در ارتباط با مجلس نهم باید بر اساس آسیب شناسی مجالس ادوار گذشته استوار شود چون تا زمانی که نقاط قوت و ضعف مورد شناسایی قرار نگیرند، توانایی تبدیل تهدید های عملی و نظری به فرصت های شکوفایی به منظور اعتلای کشور عزیزمان بوجود نخواهد آمد. مقاله حاضر بر اساس تکنیک سوات به بررسی جایگاه مجلس شورای اسلامی و آسیب شناسی آن به منظور ارائه راهکارهای عملی پرداخته است. در این تکنیک بر اساس شناسایی نقاط ضعف و نقاط قوت تلاش می شود تهدیدها به فرصت تبدیل شوند. اساس این تکنیک بر این نکته استوار است که در برخورد با هر پدیده ای با یکسری نقاط قوت و در حقیقت امتیازات مثبت و یکسری نقاط ضعف و در حقیقت امتیازات منفی مواجه می شویم و زمانی به اهداف خود دست خواهیم یافت که بتوانیم تهدیدات ناشی از عوامل منفی را به فرصت هایی برای استفاده بهتر تبدیل نماییم. با توجه به این تکنیک در حال حاضر نقاط ضعف مجلس شورای اسلامی در موارد زیر خلاصه می شوند:
الف- یکی از نقاط ضعف مجلس میزان نبودن رای مردم پس از مرحله انتخاب نمایندگان است با تدبر در آرای حضرت امام(ره) و تفکر منطقی در این باب می توان به این نتیجه رسید که منظور ایشان از این فرمایش تنها در مرحله انتخاب نبوده است و این ملاک بایستی در همه حال و تا پایان دوره وکالت برقرار باشد. حتی به نظر می رسد بایستی سیستمی طراحی شود که تیمی از انتخاب کنندگان بصورت یک صنف یا اتحادیه قادر به استیضاح نماینده حوزه انتخابیه خود باشند.البته این امر در مفهوم پاسخگویی دموکراسی به مثابه آزادی نیز مستتر است و می تواند یکی از پایه های مردم سالاری اسلامی نیز مد نظر قرار گیرد.
مگر نه این است که در جامعه اسلامی همه ما مسئول هستیم؟ و نمایندگان نیز عصاره ملت هستند بنابراین منتخبان ملت باید احساس مسئولیت بیشتری نسبت به سایرین داشته باشند و مصرانه از منتخبین خود بخواهند تا عملکرد آنان را مدام مورد نقد قرار دهند چرا که مردم را بر نمایندگان حقی است که به محض انتخاب بر ذمه آنها گذاشته می شود. مردم سالاری اسلامی که امروزه نقل هر محفلی است اینچنین محقق می شود نه با وعده اعطای موبایل در مقابل رأی. بنابراین روشنفکران جامعه وظیفه دارند که این نکات را به منظور تنویر افکار عمومی بیان نمایند و اصلا یکی از مطالبات از مجلس و نمایندگان دوره بعدی باید همین پایبندی به انتخاب کنندگان تا روز آخر باشد. همانگونه که یک وزیر استیضاح میشود یک نماینده مجلس هم باید مورد استیضاح مردمی که به او رأی داده اند قرار گیرد. در صورت تصویب قانونی در این زمینه کارآمدی مجلس افزایش خواهد یافت و نمایندگان پس از انتخاب شدن مردم را فراموش نخواهند کرد.
ب- نقطه ضعف دیگر در راس نبودن مجلس بطور واقعی است بعبارت دیگر مجلس هشتم بطور اخص مجلس قدرتمندی نبوده و نیست. قوه مقننه در تمامی کشورهایی که بر اساس دموکراسی اداره می شوند تفوق کاملی نسبت به سایر قوا دارد و بدون تصویب قانون در مجلس، دولت و هیچ نهاد دیگری حق اجرای مصوبه و لایحه را ندارد اما متأسفانه در دوره هایی از مجلس دولت بر مجلس مسلط شده است و از مصوبات مجلس تمکین ننموده است که این امر باعث شده است در برخی از ادوار مجلس در راس نبوده و دارای قوه نظارت کافی نباشد. که وقوع چنین امری در شرایط فعلی که توصیه زیادی از سوی مقام معظم رهبری و بزرگان نظام بر وحدت می شود، خوشایند نیست. متأسفانه حاکم شدن چنین وضعیتی در درازمدت ممکن است به کوتاه آمدن مجلس در قبال پاره ای از مصالح ملی شود که پذیرفتنی نیست. به نظر می رسد عمده ترین دلیل ضعف مجلس در این دوره نبود نیروی کارشناسی با درجه تخصص کافی در حوزه های مختلف ( افراد با اتیکت علمی-آکادمیک) بود. شدت این امر تا حدی بود که متأسفانه افرادی در ساحت مقدس مجلس از الفاظ نامناسبی استفاده کردند. در حالیکه اگر نمایندگان دارای تخصص کافی بودند می توانستند از موضع قدرت در بسیاری از زمینه ها با سایر قوا برخورد نمایند.
ج- نقطه ضعف بعدی نبود همسویی بین مجلس و دولت در برخی از ادوار مجلس بوده است این امر می تواندلطمات جبران ناپذیری به کشور در هر دو بعد داخلی و خارجی وارد نماید چرا که در چنین شرایطی کشور به یک کشتی می ماند که دارای دو سکان و دو سکاندار است و هر کدام آنگونه که خود می خواهند کشتی را هدایت می نمایند. از نقطه نظر سیاسی در چنین شرایطی راه حل اساسی آنست که دولت تحت تسلط مجلس برآید به همین دلیل هم بود که مقام معظم رهبری با درایتی خاص و با توجه به پویایی نظام اسلامی، مسأله پارلمانتاریسم را مطرح نمودند که به نظر اینجانب، این مسأله مظلوم واقع شد و به قدر کافی از سوی ارباب سیاست و روشنفکران مورد بحث و بررسی قرار نگرفت. به نظر می رسد اگر سایر شرایط مجلس به خوبی رعایت شود انتخاب رئیس جمهور از سوی پارلمان وافی به مقصود خواهد بود و این امر دارای مزایای بیشماری است که از آنجمله می توان به موارد زیر اشاره نمود: 1- جلوگیری از هزینه بالای برگزاری انتخابات ریاست جمهوری. 2- جلوگیری از ظهور پوپولیسم و عوام فریبی در کشور. 3- جلوگیری از اتفاقاتی نظیر آنچه در انتخابات سال 1388 رخ داد. 4- انتخاب افراد همسو با مجلس و در نتیجه جلوگیری از اصطکاک بین مجلس و دولت. 5- بوجود آمدن اعتماد متقابل بین دولت و مجلس و جلوگیری از توهین متقابل دولت و مجلس به همدیگر.
6- پیشرفت بهینه برنامه های توسعه اقتصادی-اجتماعی کشور و رسیدن به نقطه مطلوب چشم انداز ایران 1404(با توجه به تجربه اجرای نصفه و نیمه برنامه چهارم توسعه کشور می توان به این عدم همسویی دولت-مجلس اذعان داشت). 7- رسیدن به وحدت کامل بین قوای مجریه و مقننه که از تأکیدات رهبری است. 8- جلوگیری از ابهام در سیاست های کلان اقتصادی و اجتماعی و سردر گمی مردم و فعالین اقتصادی ( نظیر آنچه در خصوص برخی از برنامه ها مثل نرخ ارز ، پرداخت پول به نوزادان و... بخاطر تصمیمات دولت اتفاق افتاد و بحث پرداخت بیمه بیکاری که در سال آینده بخاطر تصمیمات مجلس اتفاق خواهد افتاد). 9- تمکین کامل دولت به مصوبات مجلس و جلوگیری از وقایعی همچون تأخیر در ارائه بودجه در سالیان اخیر.
د- آخرین نقطه ضعف مجلس نبود سیستم پاسخگویی مجلس و نمایندگان در برابر جامعه اسلامی است. نمایندگان مجلس باید علاوه بر داشتن مسئولیت پاسخگویی به مردم در مقابل یک نهاد مدنی نیز مسئول باشند. متأسفانه در قانون جایی برای پاسخگویی مجلس و نمایندگان در مقابل نهادهای مدنی دیده نشده است و حتی نمایندگان مجلس هشتم قانون نظارت بر نمایندگان را مورد تصویب قرار ندادند با اینکه این تهدید با تهدید الف تا حدودی دارای همپوشانی است و همانندی هایی دارد اما دارای برخی تفاوتها نیز می باشد از جمله اینکه در اینجا اولاٌمنظور از پاسخگویی بیشتر به حالت مدنی آن ناظر بوده و مراد نهادی است که کلیت مجلس باید به آن پاسخگو باشد، دوماٌ پاسخگویی در اینجا سیستماتیک تر بوده و حالت فراشخصی به خود می گیرد. بطور کلی در یک جامعه اسلامی لازم است نمایندگان در برابر جامعه پاسخگو باشند و این امر را می توان با تأسیس نهادی یا واگذاری مسئولیت این نهاد به قوه قضائیه انجام داد. اهمیت این قضیه نیز در بنیان نهادن مردم سالاری اسلامی بر همگان واضح و مبرهن است و این امر هم می تواند یکی دیگر از پایه های مردم سالاری اسلامی بر اساس الگوی اسلامی-ایرانی باشد در یک کلام باید همصدا با سن اذعان نمود که مسئولیت با پاسخگویی توأم است و الا دموکراسی لفظی، درد مردم را درمان نخواهد کرد. با توجه به موارد فوق و آسیب شناسی مجلس شورای اسلامی در ادوار گذشته در حال حاضر مجلس با تهدیدهای زیر روبرو است:
1- عدم دسترسی انتخاب کنندگان به نمایندگان پس از انتخاب. 3- عدم تفوق و نظارت کامل مجلس بر دولت در حوزه های مختلف قانونگذاری و.... 3- نبود همسویی بین مجلس و دولت. 4- پاسخگو نبودن مجلس در برابر نهادی خاص. بر اساس مدل سوات پس از طرح نقاط ضعف بایستی نقاط قوت مطرح شوند تا از تقابل نقاط قوت و ضعف برنامه بهبود حاصل شود براین اساس، در مقابل تهدیدهای چهارگانه فوق، مجلس آینده دارای فرصت های زیر بعنوان نقاط قوت می باشد: 1- تقویت بدنه علمی با مشروط شدن حداقل مدرک تحصیلی فوق لیسانس بعنوان یکی از شرایط انتخاب شوندگان. 2- توسعه آموزش های همگانی در سالیان اخیر و بهبود وضعیت سرمایه انسانی در کشور و در نتیجه مهیا بودن ایجاد شروط مترقی تر برای دوره پس از شروع دوره نمایندگی نمایندگان مجلس شورای اسلامی(از قبیل ایجاد مکانیزمهایی چون استیضاح نمایندگان و..). 3- مطرح شدن گزینه پارلمانتاریسم از سوی مقام معظم رهبری و ایجاد فضا و شرایط برای تجربه سیاسی جدید در کشور بر اساس الگوی اسلامی-ایرانی توسعه. 4- وجود جو و سیگنالهای مثبت در جامعه( از سوی مردم و مسئولین) به منظور نهادینه نمودن پاسخگویی در بین نمایندگان مجلس شورای اسلامی و در یک کلام امکان ایجاد باور پاسخگویی در بین نمایندگان مجلس آینده بخاطر پویایی و بالندگی اجتماعی کشور.
همانگونه که عنوان شد راهکار و برنامه اساسی مجلس نهم باید تبدیل تهدید های فعلی به فرصت های فرا رو باشد تا بتوان از این طریق به ایجاد یک مجلس مستقل، کارآمد ، پاسخگو و قوی گام برداشت. اما اصلی ترین رسالت مجلس آینده باید ایجاد سیستمی برای پاسخگویی نمایندگان به مردم و نهادهای مدنی، پیگیری پارلمانتاریسم به منظور جلوگیری از شکاف بین دولت-مجلس و در یک کلام اهتمام به منظور در راس همه امور قرار گرفتن مجلس باشد. تقویت مجلس شورای اسلامی در دوره نهم و تبدیل بحرانهای تهدید کننده مجلس به فرصت های شکوفا نمودن آن، رسالت اصلی نمایندگان محترم مجلس نهم است که باید در تمامی شعارهای انتخاباتی مطرح شده و پس از شروع مجلس جدید در راستای عملی شدن این امر اهتمام شود. تنها با کاربست موارد فوق است که می توان یک مجلس قوی و کارآمد تشکیل داد و گامهایی استوار در راستای نهادینه شدن مردم سالاری اسلامی برداشت. منابع و مأخذ: 1-قرآن کریم سوره بقره 2-امام خمینی(ره)، روح ا... صحیفه نور جلد7 ص13. 3- امام خمینی(ره)، روح ا... صحیفه نور جلد17ص112. 4- امام خمینی(ره)، روح ا... صحیفه نور جلد18ص279. 5- خامنه ای، سید علی، سخنرانی در دیدار دانشجویان کرمانشاه: 24/7/1390 6- سن، آمارتیا، توسعه به مثابه آزادی ، مترجم حسین راغفر ، تهران انتشارات کویر،1381. -Armstrong. M. A handbook of Human Resource Management Practice (10th edition) 2006, Kogan Page , London پی نوشت ها:
1- امام خمینی (ره):"مجلس مؤسسان اگر اعتبار دارد براى این است که مجلس مبعوث از ملت است. خود ملت حق ندارد راى بدهد لکن وکیل ملت حق دارد؟ این چه غلطى است؟ وکلا براى این حق دارند که وکیل شما هستند و الا چه حقى دارند. این حق براى این است که شما مى خواهید راى بدهید، راى شماست، میزان راى ملت است." "همین ملت، همین مردم محروم دانشگاه، جوان هاى محروم دانشگاه، همین جوانهاى محروم مدرسه فیضیه، همین جوانهاى محروم در ارتش، همین جوانهاى محروم در بازار، همین جوانهاى محروم در کارخانهها و در کشاورزى، اینها باید راى بدهند. بهانهها را کنار بگذارید، از خدا بترسید، با ملت شوخى نکنید، رأى مردم را هیچ حساب نکنید، مردم را به حساب بیاورید." سخنرانی امام خمینی (ره)25/3/1358(صحیفه نور، ج7، ص13) 2-امام خمینی (ره) :"مجلس در رأس همه امور واقع است، باید تأیید بکند ملت و هیچ وقت این طور نباشد که تضعیف بکند." سخنرانی امام خمینی (ره) 6/9/1361 (صحیفه امام، ج17، ص:112 ) 3-امام خمینی (ره): "یکى از امورى که مطمح نظر آنهایى است که مىخواهند این انقلاب را به شکست برسانند قضیه مجلس است. مجلس یک چیز سهلى نیست کارش. مجلس یک چیزى است که در رأس همه امورى که در کشور است واقع است. یعنى مجلس خوب همه چیز را خوب مىکند و مجلس بد همه چیز را بد مىکند". -----سخنرانی امام خمینی (ره) 13/10/1362 (صحیفه امام،ج 18 ،ص 279 )
4-مقام معظم رهبری:"امروز نظام ما نظام ریاستى است؛ یعنى مردم با رأى مستقیمِ خودشان رئیس جمهور را انتخاب میکنند؛ تا الان هم شیوهى بسیار خوب و تجربهشدهاى است. اگر یک روزى در آیندههاى دور یا نزدیک - که احتمالاً در آیندههاى نزدیک، چنین چیزى پیش نمىآید - احساس بشود که به جاى نظام ریاستى مثلاً نظام پارلمانى مطلوب است - مثل اینکه در بعضى از کشورهاى دنیا معمول است - هیچ اشکالى ندارد؛ نظام جمهورى اسلامى میتواند این خط هندسى را به این خط دیگر هندسى تبدیل کند؛ تفاوتى نمیکند. و از این قبیل. البته همین تغییر هم باید متکى به اصول باشد. همین نگاهِ دوباره و نوسازى و بازسازى هم بایستى ناظر به اصول باشد؛ برگرفته و برخاستهى از اصول اسلامى باشد. مثلاً فرض بفرمائید شایستهسالارى. احساس بشود که شایستهسالارى، به این شکل، بهتر تحقق پیدا میکند؛ یا عدالت، به این شکل، بهتر تحقق پیدا میکند." " اولاً نوسازى نظام ممکن است، اما به معناى تجدیدنظر در آرمانها نیست؛ زیرا این آرمانها فطرى است. دوم، نوسازى به معناى تغییر نظامات، تغییر سازوکارها، تغییر سیاستها، عملى است، ممکن است، در مواردى هم لازم است و مانع از تحجر است؛ منتها باید بر طبق اصول باشد. نکتهى سوم هم همین است که این تغییر باید بر اساس اصول باشد. پس آرمانها که شاکلهى کلى نظام از آنها الهام گرفته، قابل تغییر نیست." -سخنرانی مقام معظم رهبری در کرمانشاه: 24/7/1390
10:43 - 3 اسفند 1390
2 بازنشر
12 بازدید
1 پاسخ