رازهای ناشناخته تپه ۸ هزارساله سیلک
تپه باستانی سیلک با قدمتی ۸ هزارساله، شاهد شکلگیری و پیشرفت تمدن انسانی بوده است، فصل سوم کاوش در این تپه برای دستیابی به نتایج بیشتر از این تپه آغاز شده است.
به گزارش خبرنگار گردشگری خبرگزاری فارس، تپه باستانی سیلک با قدمتی ۸ هزارساله، شاهد شکلگیری و پیشرفت تمدن انسانی بوده است. تمدنی که در دورههای مختلف قدمبهقدم، از ساخت خانه با نی و چوب تا ساخت شهر و تجارت با دیگر مناطق پیشرفت کرده است. کشف سفالهای ابتدایی تا سفالهای پیچیدهتر، دوک ریسندگی و بافندگی، ابزارهای فلزی و کوره ذوب فلزات همهوهمه خبر از یک شهر صنعتی و پیشرفته در آن زمان میدهد.این فصل از کاوشهای سیلک، سومین مرحله از طرح بازنگری در این تپه باستانی است که از سال ۱۴۰۱ به سرپرستی دو باستانشناس، جبرئیل نوکنده (از موزه ملی ایران) و جواد حسینزاده (از دانشگاه کاشان و مدیر پایگاه میراث فرهنگی سیلک) آغاز شده است.طرح بازنگری در سیلک نخستینبار به پیشنهاد و بنیانگذاری صادق ملک شهمیرزادی باستانشناس پیشکسوت و استاد دانشگاه تهران مطرح شد تا این محوطه که پس از کاوشهای رومن گیریشمن باستانشناس فرانسوی رها شده بود، سر و سامان بگیرد.
گریشمن سه فصل کاوش در سالهای ۱۹۳۳، ۱۹۳۴ و ۱۹۳۷ میلادی در سیلک انجام داد، نتیجه این کاوشها دو جلد کتاب با عنوان سیلک کاشان به زبان فرانسوی بود که بعدها انتشارات میراثفرهنگی ایران آن را به زبان فارسی ترجمه کرد، طرح بازنگری دکتر ملک شهمیرزادی به دنبال پاسخ به پرسشهای پژوهشی است که با رویکردهای جدیدتر نسبت به ۷۰ سال پیش مطرح شدهاند.ملک شهمیرزادی مرحله نخست این طرح را از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۴ انجام داد از مهمترین یافتههای این هیئت، زیگورات سیلک بود که گیرشمن نتوانست آن را کشف کند. نتایج تحقیقات تیم ایرانی در شش جلد منتشر شد تا راهنمایی بر تمدنی گمشده باشد که در لحظههای آخر نجات یافت، مرحله دوم آن به سرپرستی حسن فاضلی نشلی در سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ ادامه یافت و حالا مرحله سوم این طرح اجرا میشود.باستانشناسان آثاری را که از تپه سیلک کاشان کشف کردند، در ۶ دوره فرهنگی تقسیم کردند و نام آن را از قدیم به جدید سیلک ۱ تا سیلک ۶ نامگذاری کردند. مهدی حسینی باستانشناس در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری فارس این دورهها را اینگونه تفسیر میکند:. دوره اول مربوط به ۸۰۰۰ تا ۷۳۰۰ قبل است که اولین ساکنان در این منطقه شروع به زندگی و ساخت تمدن کردند. با مصالح ابتدایی مثل نی و چوب خانه ساختند و برای ادامه حیات حیوانات مختلف شکار کردند. اولین قدمها برای کشاورزی و دامداری در همین دوره صورت گرفت. قدمهای کوچکی مثل اهلیکردن بز و گوسفند و کاشت گندم و جو. همچنین تلاش کردند با امکانات ابتدایی سفال دستساز با نقوش ساده درست کنند.
برخی از آثار کشفشده مربوط به دوره اول شامل ابزارهای سنگی برای شکار و بریدن، سفالهای دستساز، مهرههای گردنبند، سنگساب برای آسیاب دانههای گندم و داس سفالی برای کشاورزی است. دوره دومدوره دوم مربوط به ۷۲۰۰ تا ۶۷۰۰ سال قبل میشود. زمانی که مردم اولین قدمها را برای ساخت شهر برداشتند و روستای کوچکی ساختند. خانههای این روستا را با خشتهای دستساز بنا کردند تا فرصتی برای یکجانشینی و کنار هم زندگیکردن داشته باشند.در کنار ساخت سفالهای ظریفتر و تمیزتری نسبت به دوره قبل، حرفهایتر دامداری و کشاورزی کردند؛ همچنین دوکهای سنگی و گلینی که از تپههای سلک کشف شده است، گواهی است که مردمان این دوره با صنعت نساجی و بافندگی آشنا بودند.از آثار کشفشده مربوط به دوره دوم میتوان دیگ سفالی برای پخت غذا، خشت دستساز برای ساختِ خانه، سفالهایی به رنگ قرمز (احتمالاً ناشی از رنگ انار و گیاهان دیگر) و سردوکهای سنگی و گلی برای نخریسی را نام برد.دوره سومدوره سوم از نقاط عطف تمدن سیلک بود و به زمانی بین ۶۳۰۰ تا ۵۴۰۰ سال قبل گفته میشود. تا این زمان مردم در تپه شمالی ساکن بودند و در این دوره به تپه جنوبی رفتند تا فضای بزرگتری برای تشکیل اجتماع داشته باشند.خانههایی پیشرفتهتر با طاقچه و اجاق و اتاق ساختند تا یکقدم دیگر در ساخت تمدن پیشرفت کنند. چرخ سفالگری ابداع کردند تا بتوانند سفالهای ظریفتر با نقوش زیباتر بسازند. با کشف و استخراج مس هم ابزارهای فلزی تولید و حتی به بینالنهرین صادر کردند.
با پیشرفت در صنعت، دادوستد و معامله هم بین مردم رواج پیدا کرد. شواهد این دادوستدها را میتوانید در کالاشمارها یا ژتونهایی ببینید که در تپه سیلک کاشان کشف شده است. جنس این ژتونها از گل، سنگ، استخوان و سفال در شکلهای مختلف هندسی و حیوانی است.از آثار باستانی مختلفی که از تپه باستانی سیلک کشف شده و مربوط به دوره سوم است، میتوان قطعات سفالی با نقوش پیشرفتهتر حیوانی، انسانی و گیاهی، قطعات بهجامانده از ذوب فلز و ساخت ابزار، مهرههای تزیینی و ژتونهای کالا برای معاملات اقتصادی را نام برد.دوره چهارمدوره چهارم به زمانی بین ۵۳۰۰ تا ۴۹۰۰ سال قبل برمیگردد. در دوره چهارم شرایط زندگی بهتر و رفاه مردم بیشتر شد؛ در نتیجه جمعیت و اقتصاد تپه سیلک هم گسترش یافت. در پی گسترش اجتماع، حاکمانی محلی اداره امور را دست گرفتند.باستانشناسان تبلتهای خطی هم در تپه باستانی سیلک کشف کردند که نشان از ارتباط تجاری و سیاسی با مردمان سایر مناطق دارد. چونکه تبلتهای نگارششدن در ناحیه خوزستان و فارس امروزی ابداع شدند و پیداشدن آنها در فلات مرکزی ایران نشان میدهد، ارتباطات مردمان سیلک تا کجا گسترش پیدا کرده بود.از کشفیات این دوره که توجه شما را به خود جلب میکند، کاسههای لبه واریخته از جنس سفال است. این کاسهها فقط در تپه سیلک کاشان کشف نشده و پراکندگی جغرافیایی زیادی دارد. مردمان آن زمان از کاسه لبه واریخته برای پخت نان، ظرف پیشکش نذورات به معابد، تهیه مواد لبنی و توزیع جیره غذایی کارکنان معابد استفاده میکردند. الواح گلی و مهر استوانهای و زیورآلات شخصی از دیگر کشفیات مربوط به دوره چهارم است.
دوره پنجمظاهراً در اواخر دوره چهارم به دلیل مشکلات زیستمحیطی مثل خشکسالی، مردم این منطقه را ترک کردند. دوره پنجم مربوط به ۳۶۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش میشود که مردمان جدیدی از تپههای سیلک برای سکونت استفاده کردند. گیرشمن باورداشت سفالهای خاکستری کشفشده از تپه سیلک کاشان نشانی از ورود آریاییها به این منطقه است. از آثار کشفشده مربوط به دوره پنجم میتوانیم به گورستان الف در ۱۰۰ متری جنوب غربی محوطه سیلک اشاره کنیم. ۱۵ گور از این گورستان به دست باستانشناسان کاوش شد.اشیای پیداشده مربوط به دوره پنجم شامل سفالهای خاکستری و درپوش و قطعاتی از سفالهای با طرح بز و گوسفند است؛ اما متأسفانه اشیای دفنشده در این گورها قبل از کاوش دزدیده و فروخته شده بودند.دوره ششمآخرین دوره سکونت در تپه سیلک کاشان به زمانی بین ۳۰۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش برمیگردد. بعدازاین دوره تپه سیلک خالی از سکنه و کمکم به دست فراموشی سپرده شد.بعد از اینکه در دورهای مردم بر بعد کاربردی سفالها بیشتر تمرکز کردند، در این دوره دوباره سنت ساخت سفال منقوش احیا شد. ظروف سفالی با شکلهای خاص و نقوش آریایی مثل جنگاوران و اسب بالدار را مربوط به این دوره است.جواد حسینزاده که مشترک با جبرئیل نوکنده سرپرستی کاوشهای سیلک را به عهده دارد، درباره مرحله سوم طرح بازنگری گفت: پارسال و امسال بر روی ششم سیلک (حدود ۲۸۰۰ تا ۲۶۰۰ سال پیش) که آخرین دوره استقرار در این محوطه است، کار کردهایم و امیدواریم کار در سه سال آینده در این قسمت ادامه یابد.
وی ادامه داد: آثار قابل نمایش، ازباد و باران حفاظت خواهند شد و بعدها با ایجاد یک سقف ثابت، نورپردازی و تابلوهای راهنما، آمادهسازی میشوند تا بازدید عمومی از آنها انجام شود.حسینزاده بیان کرد: پیوستگی خوبی از ۸۰۰۰ سال پیش تا ۲۵۰۰ سال پیش در سیلک وجود دارد و ما یافتههای خود را برای پاسخ به برخی پرسشهای تازه با کمک روشها و آزمایشهایی که قبلاً نبودند، برای بازسازی شرایط اقتصادی، معیشتی،تکنولوژی و صنعت و همچنین بازسازی شرایط بازرگانی و تجارت و نیز ساختارهای سیاسی و اجتماعی بررسی میکنیم. میخواهیم به بازسازی باورها، جهانبینیها و آنچه بهعنوان فرهنگ از گذشته مردم میشناسیم، میپردازیم. امیدواریم به دو هدف (پژوهش و نمایش) که در مرحله سوم طرح بازنگری داریم، دست یابیم.
این باستانشناس گفت: مهمترین پرسش ما وقتی در دوره ششم سیلک کار میکنیم، این است که چرا سیلک متروک شد؟ دلایل مختلفی از اقلیمی و طبیعی تا مسائل فرهنگی در این باره مطرح است. البته ما در سیلک آثاری از زوال و اینکه شرایط اقتصادی مردم بد شده باشد، نمیبینیم. از سوی دیگر، شواهد اقلیمی نشان میدهد بحران خاصی در منطقه نبوده است، چون ۱۰۰ سال بعد، هخامنشیان ظهور و حدود ۲۰۰ سال در اوج زیست کردند. سیلک در دوره ششم خیلی شکوفا بود؛ کارگاه داشتند، وضعیت قبرها و سفالها خوب است و به نظر نمیآید مردم در مضیقه بوده باشند حتی کارهای عامالمنفعه انجام میدادند.وی ادامه داد: تصور ما این است که شاید برخی مسائل سیاسی و اجتماعی باعث متروک شدن سیلک شده یا این منطقه بهعنوان استقرارگاه، ظرفیت ادامهدادن نداشته است. نمیتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم،نظر من این است که در این دوره یک اتفاق سیاسی ممکن است باعث متروک شدن سیلک شده باشد.سرپرست کاوش سیلک افزود: این نشانههای رویداد سیاسی را به شکل مستقیم در کاوش نمیتوان پیدا کرد اما میتوان به کمک یافتهها به استنباط رسید، مثلاً میبینید شکوفایی منطقه تا حدود ۲۵۰۰ سال پیش ادامه داشته است، یعنی دورهای که کشور دچار تلاطمهای سیاسی شد، زمانی که پادشاهی آشور از بینالنهرین به ایران حمله کرد و کوروش و خاندان هخامنشی به فکر توسعه قلمروی خود بودند. شاید بتوان بین متروک شدن بسیاری از محوطهها در این دوره با قلمرو گشاییها ارتباط برقرار کرد.
حسینزاده ادامه داد: پارسال و امسال در کاوشهای سیلک، مجموعهای از کارگاههای صنعتی متعلق به دوره ششم سیلک (حدود ۲۸۰۰ تا ۲۶۰۰ سال پیش) شامل محل دفن دورریز کارگاهها، ابزار و وسایل مرتبط با فعالیتهای صنعتی پیدا شده است. صنعت فلز گری در این دوره تاریخی در ایران بسیار شکوفا بوده است و در کشور، آثاری از خنجر تا تزیینات و زیورآلات، ابزار و یراق حیوانات در سکونتگاهها و گورها پیدا شده است. تا پیشازاین، آثار مرتبط با فعالیتهای صنعتی که به تولید آثار منجر میشد، کم داشتیم. پارسال و امسال برای نخستینبار در سیلک مکانهایی را پیدا کردیم که فعالیتهای صنعتی در آنها انجام میشد که شگفتانگیزند. وی تصریح کرد: امسال دو کارگاه صنعتی را پیدا کردیم که کوره یا اجاق در آنها وجود دارد. ابزارهای سنگی مرتبط با فعالیت فلزگری، لوله دمیدن در کوره و تفالههایی که از این فعالیت باقیمانده، مهمترین یافتههای ما در این فصل است. بعد از ثبت و ضبط این یافتههای میدانی و تهیه گزارش، به سراغ متون و تولیدات فکری میرویم که از قبل مانده است و این یافتهها را به روایتهایی که از تاریخ ایران در آن برهه وجود دارد، تزریق میکنیم تا نگاهی عمیقتر و جدیدتر از این دوره داشته باشیم. سرپرست کاوشهای سیلک گفت: ما این کارگاه فلزگری را نگه میداریم و در بخش کناری پایین میرویم. میخواهیم بهصورت پلکانی از بالابهپایین برویم. در تپهای که روی آن کار میکنیم لایههای بالایی به ۲۵۰۰ سال پیش تعلق دارند و اگر پلهای پایین برویم به ۶۳۰۰ سال پیش میرسیم. در نهایت، یکی از اهداف ما این است که سیر تطور معماری و آثار را برای نمایش عمومی همانطور که در تپه بوده است، حفظ کنیم.
به گفته باستانشناسان، محوطه باستانی سیلک با داشتن لایههای فرهنگی متعلق به دوران پیش از تاریخ، آغاز عیلامی و عصر آهن، میراثی گرانبها و خزانه اطلاعاتی است که میتواند در ردیابی و پیگیری تحولات رخداده در جوامع انسانی برای باستانشناسان راهگشا باشد. با وجود کاوشهای انجامشده همچنان اطلاعات پژوهشگران درباره این بازه زمانی اندک و ناقص است. باستانشناسان همچنان به دنبال آن هستند تا شواهدی از وضعیت سیلک در دورههای پنجم و ششم (آخرین مراحل استقراری این تپه) را پیدا کنند.تپه سیلک در کاشان استان اصفهان واقع و ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۳۸ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. این محوطه از دو تپه شمالی و جنوبی و چند محوطه گورستانی تشکیل شده است که تاکنون آثاری از هزاره هفتم پیش از میلاد تا آغاز دوره هخامنشی بهجز دوره مفرغ در آن کشف و در بسیاری از موزههای بزرگبه نمایش گذاشته شده است.پایان پیام/ #تپه_سیلک#جواد_حسینزاده#جبرائیل_نوکنده#کاوش#آثار_ملی#باستانشناس
13:49 - 27 شهریور 1403
2 Reposts
1173 Views
1 Reply