«مستوره اردلان» اولین زن تاریخنگار جهان اسلام
در دل تاریخ ایران، نامهایی هستند که فراتر از زمان و مکان درخشش دارند. یکی از این نامها ماهشرفخانم است نخستین زن تاریخنگار جهان که با قلم توانمند خود، فصل جدیدی در نوشتار و اندیشههای تاریخی گشود او نشان داد که زنان میتوانند تاریخ را بنویسند و روایتگر سرنوشت ملتها باشند.
به گزارش خبرگزاری فارس از سنندج؛ در قلب شهر سنندج، در خیابانی که شاید بسیاری از رهگذران به راحتی از کنار آن عبور کنند، تندیس زنی باستانی و عظیمالشان قرار دارد. تندیس مستوره اردلان، نخستین زن مورخ جهان، همچون گنجی پنهان در گوشهای از تاریخ، خود را از چشم بسیاری پنهان کرده است. اما اگر کمی دقیقتر نگاه کنیم، داستانی از عظمت و دلیری در پشت این تندیس نهفته است؛ داستانی که همزمان با سرودن اشعار عاشقانه و تاریخنگاری، قدم در راهی گذاشته که هیچ زن دیگری پیش از او نرفته بود.مستوره اردلان یا ماهشرفخانم در خانوادهای برجسته از کردستان در سال 1220 هجری قمری (1805 میلادی) به دنیا آمد. خانواده او، از خاندانهای اشرافی و پرنفوذ زمان خود بودند و در دنیای آشفته و پرتحول آن دوران، تاریخنگاری و ادب از جایگاه ویژهای برخوردار بود.مستوره به لطف تحصیلات وسیع در زبانهای فارسی، عربی و کردی، نه تنها شاعری برجسته شد، بلکه از دایره محدود زنان زمان خود فراتر رفت و در عرصه تاریخنگاری نیز شکوفا شد.او در زمان حاکمیت امانالله خان اردلان در سنندج، به دنیا آمد و با پشتکار فراوان و بهطور ویژه با تشویق پدرش، در جستجوی دانش و علم برآمد. در 17 سالگی، برخلاف بسیاری از دختران همعصرش که جایی در دنیای تحصیل نداشتند، با مردی که خود شاعری بزرگ بود، خسروخان، ازدواج کرد. این ازدواج نه تنها پایانی برای زندگی عاشقانهاش نبود، بلکه آغازگر راهی پر از اشعار دلانگیز و تاریخنگاری شد که بعدها تاریخساز شد.
اما زندگی مستوره هیچگاه ساده و آرام نبود. در میانهی جوانی، او شاهد مرگ همسرش خسروخان و داغ از دست دادن برادرش ابوالمحمد بود. این ضربات سنگین روحی، روح مستوره را به ورطهی انزوا کشاند و در این دوران سخت، او به مطالعه و نوشتن پرداخت. در همین سالها بود که کتابهای مهمی چون تاریخ اردلان و عقاید و شرعیات را نوشت و در آنها نه تنها وقایع تاریخی را ثبت کرد، بلکه نظراتش را درباره دین و حقوق زنان نیز بیان نمود.یکی از ویژگیهای برجسته مستوره اردلان، پیشگامی او در دفاع از حقوق زنان است. در زمانهای که زنها حتی از حق خواندن و نوشتن محروم بودند، مستوره بهطور جدی از حقوق زنان دفاع کرد و در اشعارش مرزهای اجتماعی و فرهنگی را به چالش کشید.در برابر ظلم و بیعدالتیهایی که به زنان روا داشته میشد، او با قلم خود ایستاد و به جهانیان یادآوری کرد که زنان نیز همچون مردان حق دارند تا به خواستههایشان برسند.
از اشعار عاشقانه تا تاریخنگاری
مستوره در شعرهایش، عمدتاً غزلپرداز بود. اشعارش بهویژه در دوران جوانی، پر از عشق و محبت به همسرش خسروخان بود، اما پس از مرگ او، اشعارش به غم و اندوه بدل شد. برخی از غزلها و اشعارش در وصف معشوق زمینیاش، همچون شعری از سعدی و حافظ، پر از احساس و لطافت است. اما در طول زندگیاش، مستوره به شاعر بزرگ و شناختهشدهای تبدیل شد که نه تنها در عرصه شعر بلکه در زمینه تاریخنگاری نیز درخشید.تاریخنگاری مستوره اردلاندر دورانی که زنها جایی در عرصه تاریخنگاری نداشتند، مستوره توانست به عنوان اولین زن مورخ، کتاب تاریخ اردلان را به نگارش درآورد و جایگاهی ویژه در تاریخنگاری به دست آورد. این تاریخنگاری از وقایع و حوادث زمان خود سخن میگوید و مستوره در آن، شکافها و نقایص کتابهای تاریخی پیش از خود را اصلاح کرده است. همچنین، تاریخ اردلان، نه تنها یک منبع تاریخی مهم است، بلکه بهعنوان یک اثر ادبی برجسته نیز در تاریخ ادبیات ایران بهشمار میآید.مستوره همچنین در کتابهایش درباره دین، فقه، و حقوق زنان، به تفصیل نوشت و با زبان ساده و روان، اصول و مبانی فقهی را برای زنان همعصر خود شرح داد. آنچه در آثار او دیده میشود، تلاش بیوقفهای است برای آگاهی بخشی به زنان در زمینههای مختلف.
برگهایی از تاریخ سر به مهر کردستان
در همین راستا به سراغ جمال احمدی آیین، مستورهشناس و پژوهشگر کُرد رفتیم میگوید: با وجود اینکه در زمان حیات مستوره خواندن و نوشتن برای زنان امری غیرمتداول بود، اما در سنندج آن روزگار، زنان به سواد خواندن و نوشتن دسترسی داشتند و مستوره توانست کتابهایی چون شرعیات را برای آنان بنویسد.مستوره نه تنها در علوم دینی، بلکه در آموزش زبان فارسی برای زنان نیز نقش برجستهای داشت.احمدی بیان کرد: مستوره در یک دورهی تاریخی که زنان از بیان احساسات عاشقانه منع شده بودند، با جسارت به سرایش چنین اشعاری پرداخته است. این اشعار عمدتاً خطاب به خسروخان اردلان بوده و از جمله اولین اشعار عاشقانهی نوشته شده توسط زنان در تاریخ ادبیات فارسی به شمار میروند.مستوره از شاعران بزرگی چون حافظ، سعدی و فردوسی تأثیر گرفته بود و در کنار این تاثیرات، توانسته بود به منابع سنگین فقهی عربی تسلط پیدا کند.او همچنین در حوزه تاریخنگاری بهویژه در تاریخ اردلان نیز تاثیرگذار بود، به طوری که بسیاری از نقصهای موجود در کتابهای تاریخی پیشین را برطرف کرد.زندگی مستوره بعد از مرگ خسروخان پر از اندوه و مشقتهای فراوان بود، اما او همچنان به نوشتن و تحقیق ادامه داد و در نهایت در 1263 هجری قمری در سلیمانیه عراق درگذشت.
رشد فرهنگی مستورهنوید نقشبندی، محقق و نویسنده سنندجی هم در این باره میگوید: مستوره نه تنها شاعری بزرگ بلکه یک روشنفکر بود که با وجود محدودیتهای علمی در آن زمان، توانست از امکانات و دانش خود برای تأثیرگذاری در جامعه استفاده کند.مستوره اردلان نتیجه و ثمره فرهنگ غنی استان کردستان است این شاعره به دلیل اینکه «شخصیتی دوگانه نداشت»، به خوبی توانست رشد کند و در زمینههای مختلف از جمله شعر، تاریخ و فقه تأثیرگذار باشد.وی گریزی به تحولات اجتماعی در قرن 13 میلادی زد و گفت: قبل از این زمان، زنان در اشعار و متون فارسی هیچگاه از حقوق خود سخن نمیگفتند. اما مستوره، در اشعار خود مرزهای دینی را به مرزهای ملی تبدیل کرد و در مقابل ظلمهایی که بر زنان روا میشد، ایستاد.مستوره اردلان به دلیل مشاهده ناآگاهی زنان اطرافش نسبت به حقوق خود، کتابی نوشت تا از حقوق آنها دفاع کند و صدای مظلومیت زنان را به گوش همگان برساند.متاسفانه ۹۰ درصد از سرودههای مستوره اردلان از بین رفته است، که این موضوع باعث شده بسیاری از آثار ارزشمند این شاعره از دسترس محققان خارج شود. با این حال، هر آنچه از او باقیمانده، نشان از عمق تفکر و جرات او در برابر چالشهای اجتماعی و فرهنگی دارد.
مستوره اردلان در دنیای امروز
امروز، اگرچه تندیس مستوره اردلان در گوشهای از سنندج به آرامی ایستاده است، اما سهم عظیم او در تاریخ ادبیات و تاریخنگاری ایران هنوز در بسیاری از مکانها نادیده گرفته شده است.با وجود آثار بینظیر مستوره، هنوز هم گاه کمتوجهی به شخصیت تاریخی و فرهنگی او در سطح جهانی دیده میشود. باید اذعان کرد که تاریخنگاری و شعر مستوره اردلان، نه تنها در کردستان بلکه در تاریخ جهان نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است.
پایانی بر یک افق بیپایان
مستوره اردلان نه تنها شاعر و نویسندهای برجسته، بلکه نمادی از ایستادگی و شجاعت در برابر ظلم و بیعدالتیها بود. او که در دوران خود بهعنوان نخستین زن از حقوق زنان دفاع کرد، نه تنها مرزهای اجتماعی را شکست، بلکه در دل ادبیات فارسی، رنگی تازه به نام خود زد. او شاعری بود که در عرصه عشق، سیاست و حقوق زنان، بیپروا سخن گفت و با آثاری ماندگار، مسیری را برای نسلهای بعد از خود باز کرد.اگرچه بسیاری از آثارش در طول زمان از بین رفته است، اما سرودهها و نوشتههای مستوره همچنان در دل تاریخ و فرهنگ کُردی میدرخشد. او در جایی ایستاد که زنان کمتر قادر به ایستادن بودند و نشان داد که هر زن میتواند صدای خود را بلند کند و علیه ظلم و تبعیض ایستادگی کند.آثار مستوره اردلان، به ویژه در زمینه دفاع از حقوق زنان، نه تنها برای کردستان و ایران، بلکه برای جهان امروز نیز درسآموز است. او به ما یادآوری میکند که تغییر، حتی در دل محدودیتها و چالشها، ممکن است. این میراث جاودانه از یک زن شجاع، همچنان الهامبخش زنان و مردان آزادیخواه در سراسر جهان است.یاد مستوره اردلان، با تندیسها، کتابها و آثارش زنده خواهد ماند و بهعنوان یک الگویی از شجاعت، دانش و عشق به تاریخ، در دل مردم کردستان و ایران همیشه خواهد درخشید.#تاریخنگار#مستوره_اردلان#تاریخ_کردستان#عمارت_خسروآباد
08:21 - 17 شهریور 1404
