چین شریک راهبردی و دوست روزهای سختی ماستحدود 20 سال قبل که کشورهای اروپایی حتی کامیون و سواری را تحریم کردند چین نذاشت کار ما لنگ بمونه
نفت ایران و معافیت موقت
این روزها که خبر صدور مجوز جدید خزانهداری آمریکا برای صادرات نفت ایران تا تابستان ۲۰۲۶ منتشر شده، برخی آن را نوید گشایشی بزرگ میدانند. اما واقعیت تلخ و شیرین این است که این مجوز، نه پایان تحریمهاست و نه آغاز یک دوران طلایی؛ بلکه صرفاً یک روزنه موقتی است که اگر بیبرنامه از آن عبور کنیم، ممکن است خود را در مسیری پر از هزینههای جبرانناپذیر بیابیم.مهمترین پرسش این است: با این مجوز، میخواهیم چه کنیم؟ اگر پاسخ، «بیشتر بفروشیم» باشد، کافی نیست. پاسخ درست این است: «چگونه بیشتر بفروشیم؟» اینجا دقیقاً نقطهای است که بسیاری از کشورهای تحریمزده در آن لغزیدهاند.وسوسه استفاده از مشتریان جدید، آنقدر شیرین است که گاهی سیاستگذار را به غفلت از بزرگترین سرمایهاش وا میدارد: بازاری که در سختترین روزها، تنها پناهگاه مطمئن صادرات نفت ایران بود؛ بازار چین.چین برای ایران فقط یک خریدار معمولی نیست. این بازار، حاصل سالها تحمل هزینههای سرسامآور مالی، حقوقی، بیمهای، حملونقلی و دیپلماتیک است. ناوگان اختصاصی، روشهای مالی پیچیده و ... در دل این بازار شکل گرفته که امروز به یک دارایی راهبردی تبدیل شده است. دستکشیدن از این سرمایه، حتی برای چند ماه، میتواند فاجعهای خاموش باشد. چون در دنیای نفت، جای خالی هیچ صادرکنندهای برای همیشه خالی نمیماند. رقبا، بهویژه اعضای اوپک و روسیه، چشمبهراه چنین لغزشهایی هستند. آنها در کسری از زمان، سهم ازدسترفته ایران را تصاحب میکنند و بازپسگیری آن، نیازمند تخفیفهای مضاعف، قراردادهای سختگیرانهتر و هزینههای بازاریابی گزاف خواهد بود؛ فرآیندی که گاه سالها طول میکشد و هرگز به سودآوری گذشته نمیرسد.
واقعیتهای بازار جهانی این هشدار را تأیید میکند. پیشبینیها نشان میدهد که تا سال آینده، عرضه نفت چند میلیون بشکه از تقاضا پیشی خواهد گرفت. در چنین بازاری که مازاد عرضه، حکمفرماست، هر خریداری میتواند بهراحتی تأمینکننده خود را عوض کند. این یعنی اگر ایران امروز از چین عقبنشینی کند، فردا جای خالیاش پر خواهد شد و برای بازگشت، باید صف طولانی منتظران را بشکافد.حال، اگر بخواهیم از این مجوز استفاده کنیم، راه درست این است که به سمت افزایش ظرفیت تولید [که البته در میان مدت میسر است] برویم، نه جابهجایی مشتریان. توسعه میادین، نه تغییر مقاصد صادراتی. تقویت زیرساختهای ذخیرهسازی و حملونقل، نه تغییر الگوی فروش. هر بشکهای که به سبد صادراتی ایران افزوده میشود، باید از دل افزایش تولید بیرون بیاید، نه از سهم بازار چین. تنها در این صورت است که میتوان هم از فرصت موقت استفاده کرد و هم در روزهای سخت احتمالی، عقبنشینی نکرد.اما این را هم نباید فراموش کنیم که مرز بین «استفاده از فرصت» و «اتکا به آن»، بسیار باریک است. آنچه مجوز OFAC اجازه داده، موقت و مشروط است. کافی است یک تحول سیاسی یا امنیتی در ماههای آینده رخ دهد تا این پنجره، یکشبه بسته شود.در نهایت، آنچه ایران امروز به آن نیاز دارد، یک راهبرد «ریسکمحور» است، نه «خوشبینانه». نباید به تداوم این شرایط دل بست، اما نباید این فرصت را هم از دست داد. هنر سیاستگذاری در این میان، دویدن روی لبه تیغ است: حفظ بازار چین بهعنوان ستون فقرات صادرات، و در عین حال، استفاده از این روزنه برای تقویت توان تولیدی و عملیاتی صنعت نفت.
اگر این کار را بکنیم، وقتی تحریمها بازگردند، با زیرساختی قویتر و مشتریانی وفادارتر، از گردنه سخت عبور خواهیم کرد. و اگر [با فرض بسیار خوشبینانه] روزی این معافیتها به گشایشی بلندمدت بدل شد، آن وقت میتوان بازارهای جدید را با قدرت بیشتری فتح کرد؛ بدون آنکه هیچگاه، چین را از دست داده باشیم.تلخترین درس را در همین سالهای نهچندان دور، در فاصله برجام و خروج آمریکا از آن آموختیم. در آن دوران، بسیاری از سازوکارهای پیچیده که در سالهای اوج تحریم شکل گرفته بود، بهیکباره کنار گذاشته شدند. تصور مقامات وقت کشور بر این بود که دوران تحریمها بهپایان رسیده و نیازی به این «راههای فرعی» نیست. اما نتیجه این ساده اندیشی و خوش بینی های مفرط این بود که آن شبکههای ظریف و پرریسک، یا از هم گسیخته بودند یا شرکای خارجیشان، بهخاطر همکاری با ایران در دوران گشایش، از چرخه تجارت جهانی حذف شده بودند. بازسازی این زیرساختهای دورزدن تحریم، نه ماهها که سالها طول کشید و هزینهای چندبرابری بر اقتصاد کشور تحمیل کرد. امروز که باز هم پنجرهای موقت گشوده شده، تکرار آن اشتباه تاریخی، نه فقط یک خطای محاسباتی، بلکه نوعی بیاعتنایی به هزینههای تلخ گذشته خواهد بود. از اینرو، نباید اجازه دهیم خوشبینی به گشایشهای زودگذر، ما را از پاسداشت و تقویت همین شبکههای تابآور غافل کند.
11:59 - 10 تیر 1405