از تور مرگ تا ساحل امید برای نجات فوک خزری
فک خزری، تنها پستاندار دریای خزر و یکی از شاخص‌ترین گونه‌های جانوری این پهنه آبی امروز در آستانه نابودی قرار گرفته و بیش از همیشه به توجه نیاز دارد.
خبرگزاری فارس استان گلستان_فک خزری تنها یک‌گونه جانوری نیست، این پستاندار بخشی از هویت زیستی بزرگ‌ترین دریاچه جهان است که حضور یا نبود آن، نشانه‌ای از سلامت اکوسیستم دریای خزر است.هرگاه جمعیت این گونه کاهش پیدا می‌کند، باید آن را هشداری جدی برای وضعیت کل دریا بدانیم زیرا گونه‌های رأس زنجیره غذایی، نخستین قربانیان برهم‌خوردن تعادل طبیعت هستند.سال‌ها است که ورود فاضلاب‌ها، کاهش منابع غذایی، تغییرات اقلیمی، صید بی‌رویه و گرفتار شدن در تورهای صیادی، نفس این گونه ارزشمند را به شماره انداخته است.
تغییر نگاه صیادان ترکمن به فوک خزری
تاریخچه صیادی در ترکمن‌صحرا نشان می‌دهد ترکمن‌صحرا روزگاری برای فوک خزری ساحلی ناامن بود. جانوری که اگر گرفتار تور صیادان می‌شد، کمتر شانسی برای زنده‌ماندن داشت. صیادان آن را نه‌بخشی از اکوسیستم دریای خزر، بلکه موجودی مزاحم می‌دانستند که با پاره‌کردن تورها و آسیب‌زدن به دام‌های صیادی، معیشت آنان را تهدید می‌کند.مسعود مازندرانی، مسئول صیدگاه و مرکز فراوری ترکمن، با مرور خاطرات سال‌های گذشته گفت: صیادان وقتی فوک خزری در تورهایشان گرفتار می‌شد، با ضربه‌زدن به سر حیوان آن را از بین می‌بردند زیرا تصور می‌کردند حضور این پستاندار دریایی فقط خسارت به همراه دارد.اما این اقدام تلخ، به‌تدریج رنگ دیگری به خود گرفت. با آغاز فعالیت‌های حفاظتی، حضور یک دامپزشک و راه‌اندازی مرکز حفاظت از فوک خزری لنی هارت، آموزش صیادان و درنظرگرفتن پاداش برای تحویل فوک‌های زنده، نگاه جامعه صیادی نیز تغییر کرد.
مازندرانی ادامه داد: صیادان به‌جای کشتن فوک‌های گرفتار در تور، آنها را به مرکز حفاظت تحویل می‌دادند تا درمان و دوباره به دریا بازگردانده شوند. این روند به‌مرور زمان، فرهنگ تازه‌ای را در میان صیادان شکل داد.به گفته وی، امروز این تغییر نگرش فراتر از دریافت پاداش است. حتی در سال‌های اخیر که پرداخت پاداش نیز مانند گذشته وجود ندارد، بسیاری از صیادان همچنان فوک‌های گرفتار را نجات می‌دهند و با این گونه ارزشمند رفتاری مسئولانه دارند.اقدامات انجام شده برای نجات فوک خزری در سواحل گلستان، تنها داستان نجات یک‌گونه در معرض خطر نیست بلکه حکایت تغییر ذهنیتی است که با آموزش، اعتماد و مشارکت جوامع محلی شکل گرفت. تغییری که نشان می‌دهد حفاظت از طبیعت و گونه‌های جانوری، زمانی ماندگار خواهد بود که مردم محلی خود را بخشی از این مسئولیت بدانند، نه در برابر آن. تجربه کشورهای موفق نشان داده است که هیچ برنامه حفاظتی بدون مشارکت مردم، به‌ویژه جوامع محلی، به نتیجه نمی‌رسد.
برنامه عمل ملی حفاظت فوک خزری روی ریل اجرا
برنامه عمل ملی حفاظت فوک خزری، راه‌اندازی مراکز امداد و نجات در سه استان شمالی، افزایش آموزش‌های عمومی و تلاش برای جلب مشارکت پنج کشور حاشیه دریای خزر، مهم‌ترین اقدامات انجام شده برای نجات تنها پستاندار دریای خزر در سال‌های اخیر است.دبیر دبیرخانه برنامه عمل ملی فوک خزری ایران گفت: این برنامه به امضای دفتر ریاست‌جمهوری رسیده و به همه سازمان‌های مشارکت‌کننده ابلاغ شده است. برنامه‌ای پنج‌ساله که با حمایت سازمان حفاظت محیط‌زیست و مشارکت حدود ۲۰ دستگاه اجرایی، دانشگاه‌ها، سمن‌ها و نهادهای مرتبط تهیه شده و برای نخستین‌بار وظایف هر دستگاه در حفاظت ازاین‌گونه ارزشمند به‌صورت مشخص تعریف شده است.امیر صیاد شیرازی افزود: این برنامه هفت محور اصلی شامل تشکیل دبیرخانه فوک خزری، توسعه زیرساخت‌های امداد و درمان، افزایش دانش علمی، حفاظت از زیستگاه، کاهش تعارضات انسان و فوک، کاهش تلفات، ارتقای آگاهی عمومی و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای میان پنج کشور حاشیه دریای خزر را دنبال می‌کند.
وی تصریح کرد: در بخش زیرساخت‌ها، ایجاد مراکز امداد و بازتوانی فوک خزری در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان آغاز شده است. مرکز گیلان راه‌اندازی شده، مرکز میان‌کاله در حال تجهیز است و مرکز بندر ترکمن نیز به‌زودی آماده بهره‌برداری خواهد شد.مدیر مرکز حفاظت فوک خزری در ایران ادامه داد: در کنار ایجاد این مراکز، جزوات آموزشی ویژه کودکان، ماهیگیران، کارشناسان و داوطلبان تهیه شده و نصب تابلوها و بیلبوردهای اطلاع‌رسانی در سواحل و مناطق گردشگری شمال کشور نیز در دستور کار قرار دارد.وی یکی از مهم‌ترین چالش‌های موجود را ضعف ضمانت اجرایی برنامه و مشارکت محدود برخی دستگاه‌ها عنوان کرد و افزود: قرار است با ابلاغ رسمی وظایف از سوی دستگاه‌های ملی و وزارتخانه‌ها به استان‌های شمالی تقویت شود.صیاد شیرازی در خصوص تلفات این گونه طی دو سال اخیر گفت: بیش از دو هزار لاشه فوک خزری در سواحل قزاقستان و حدود ۱۰۰ مورد در سواحل ایران مشاهده شده، اما علت اصلی مرگ‌ومیرها هنوز به‌صورت قطعی مشخص نشده است.
نخستین مرکز امداد و نجات فوک خزری در گلستان آماده افتتاح
رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم‌های دریایی و سواحل اداره کل حفاظت محیط‌زیست گلستان از راه‌اندازی نخستین مرکز امداد و نجات فوک خزری در بندر ترکمن خبر داد و گفت: این مرکز باهدف افزایش شانس نجات فوک‌های آسیب‌دیده و کاهش تلفات این گونه ارزشمند، هم‌زمان با روز خزر آماده بهره‌برداری خواهد شد.سید سحاب میرا اظهار کرد: در راستای اجرای برنامه عمل ملی حفاظت از گونه‌های در معرض تهدید، سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال ۱۴۰۳ طرحی را برای حفاظت از تعدادی از گونه‌های حیات‌وحش کشور ابلاغ کرده که فوک خزری نیز یکی از گونه‌های هدف این برنامه است. وی افزود: بر اساس این برنامه، ایجاد مرکز امداد و نجات فوک خزری در بندر ترکمن به‌عنوان یکی از اقدامات اصلی در استان گلستان در دستور کار قرار گرفته است. برای این مرکز دو باب کانکس جانمایی شده و امکانات اولیه موردنیاز نیز فراهم شده است.
میرا ادامه داد: در این مرکز، اتاق تیمار و نگهداری موقت برای فوک‌های آسیب‌دیده پیش‌بینی شده تا در صورت زنده‌گیری یا مشاهده فوک‌های نیازمند درمان، اقدامات اولیه دامپزشکی و مراقبتی انجام شود.وی با اشاره به زمان بهره‌برداری از این مرکز گفت: تلاش ما این است که هم‌زمان با ۲۱ مرداد، روز ملی دریای خزر، مرکز امداد و نجات فوک خزری به طور رسمی افتتاح شود و در صورت فراهم بودن همه شرایط، فعالیت عملیاتی خود را آغاز کند.میرا درباره وضعیت آمار تلفات فوک خزری در سواحل گلستان گفت: خوشبختانه از ابتدای سال جاری تاکنون هیچ موردی از تلفات فوک خزری در سواحل گلستان ثبت نشده است و در شش‌ماهه دوم سال گذشته نیز تنها یک مورد تلفات گزارش شد.وی خاطرنشان کرد: عمده تلفات فوک خزری در سواحل استان‌های مازندران و گیلان رخ می‌دهد و لاشه‌هایی که گاهی در سواحل گلستان مشاهده می‌شوند، عمدتاً متعلق به فوک‌هایی هستند که در دریا تلف شده و سپس جریان آب آنها را به ساحل منتقل کرده است.میرا افزود: در بسیاری از موارد، به دلیل فساد شدید لاشه‌ها، امکان نمونه‌برداری و تعیین دقیق علت مرگ وجود ندارد و همین موضوع بررسی علمی عوامل تلفات را با دشواری مواجه می‌کند.وی ابراز امیدواری کرد با راه‌اندازی مرکز امداد و نجات بندر ترکمن و اجرای کامل برنامه ملی حفاظت از فوک خزری، روند حفاظت از تنها پستاندار دریای خزر تقویت شده و شاهد کاهش هرچه بیشتر تلفات این گونه ارزشمند در سواحل شمال کشور باشیم.
سرنوشت فوک خزری، آینه‌ای از وضعیت امروز دریای خزر است. اگر بتوانیم این گونه را حفظ کنیم، در حقیقت بخشی از حیات این پهنه آبی را نجات داده‌ایم اما اگر در این آزمون شکست بخوریم، خزر تنها پستاندار بومی خود را برای همیشه از دست خواهد داد. خسارتی که جبران آن دیگر ممکن نخواهد بود.#فک_خزری #گلستان #مازندران #گیلان #محیط_زیست #گونه_در_حال_انقراضاخبار گلستان را زودتر در اینجا بخوانید:@golestan
15:55 - 22 جولای 2026