چه افتخاری؛ ژاندارم یعنی حافظ منطقهای منافع آمریکا
یکی از مجریان شبکه منوتو با اشاره به سفر محمد بنسلمان به آمریکا و موضوع خرید جنگندههای F-35 از سوی عربستان سعودی، سعی دارد از محمدرضا پهلوی و ژاندارمی او در منطقه، تعریف و تمجید کند. وی نکاتی مطرح میکند که چندان افتخارآمیز نیستند.
گروه فارس پلاس: تینا قاضیمراد، دبیر خبر شبکه منوتو، وی با افتخار به اینکه در دوره محمدرضا شاه، ایران ژاندارم منطقه بوده است، ادعا میکند که کشورهای منطقه ـ همچون محمدرضا پهلوی ـ با نزدیک شدن به آمریکا سعی دارند ژاندارم منطقه باشند. جالب توجه است که «فرد هالیدی» نویسنده و متخصص روابط بینالملل و خاورمیانه، در کتاب «ایران: دیکتاتوری و توسعه» مینویسد: «شاه میداند که حمایت آمریکا از او به دلیل دلبستگی ویژه این کشور به سلطنت پهلوی نیست؛ بلکه به این دلیل است که ظاهراً شاه بهترین کسی است که به وسیعترین مفهوم کلمه میتواند حافظ منافع آمریکا باشد». (فرد هالیدی، ایران دیکتاتوری و توسعه، صفحه ۲۵۴.)
همچنین «ژنرال ویلیامسون» رئیس هیئت مستشاران نظامی آمریکا در ایران، در پایان مأموریت دو سالهٔ خود میگوید: «این دوسال (۱۹۷۱ - ۱۹۷۳) به نظرم دویست سال طول کشید؛ در این مدت، در مورد ۷۰۰ قرارداد به ارزش تقریبی ۴ میلیارد دلار مذاکره کردم... ایران مرکز معامله خوبی بود. این کشور بوفهٔ بازرگانان نام گرفته بود. این بوفهٔ بسیار بزرگ، بسیار خوب بود و منافع تجاری در آن فوقالعاده بود». (جیمز بیل، عقاب و شیر، صفحه ۳۲۷.)
البته نحوه انجام این معاملات و چگونگی خرید اسلحه از آمریکا توسط شاه نیز در جای خود جالب است. در اینباره، «احمد آرامش» وزیر کار دولت احمد قوام و وزیر مشاور و مدیرعامل سازمان برنامه در دولت جعفر شریفامامی، درباره قراردادهای نظامی شاه با آمریکا میگوید: «همه ساله دولت آمریکا لیست سلاحهای غیرقابل مصرفِ خود را بهطور محرمانه بهدست سرلشکر آمریکایی که ریاست مستشاران نظامی آمریکا در ایران را برعهده دارد، میدهد و او نیز این لیست را به دست جناب آریامهر میدهد و شاه نیز عین آن را به وزیر جنگ تسلیم میکند».
آرامش، با بیان اینکه معلوم نیست قیمتهای درجشده برای این جنگافزارها را چه کسی تعیین میکند، ادامه میدهد: «نه مناقصهای [برای فروش تسلیحات] در کار است و نه رقابتی. خودِ آمریکاییها با آریامهر کنار میآیند و آنچه را که بایستی با دارایی ملت بیپناه و خاموش کنند، میکنند». (احمد آرامش، پیکار من با اهریمن، صفحه ۱۶۶.)
با این حال، اسناد تاریخی نشانگر آن هستند که شاه برای خرید سلاح از غربیها، حتی کارش به التماس هم کشیده میشد. بهعنوان مثال، «اسدالله علم» وزیر دربار پهلوی، در خاطرات خود نوشته است: «شاهنشاه فوقالعاده نگران وضع اردن بودند. فرمایشاتی فرمودند که به سفیر آمریکا بگویم، آیا با این اندازه وضع دَرهم بَرهم باید وضع دفاعی ما طوری باشد که فقط برای هشت روز جنگ، مهمات داشته باشیم؟ آخر ما که از شما چیزی و کمکی نمیخواهیم، میگوییم نفت ما را ببرید و پول ما را بدهید که در راه منافع مشترک و دفاع مشترک خرج بکنیم. از این هم مضایقه دارید؟». (یادداشتهای علم، شنبه ۱۴ شهریور ۱۳۴۹، جلد ۲، صفحه ۱۰۷.)
وی در بخشی دیگر از خاطراتش مینویسد: «شاهنشاه... فرمودند، به سفیر آمریکا بگو، شما ۶ عدد ناوشکنی که قرار بود به ما بدهید، اول گفتید یک عدد ۱۲۰ میلیون دلار میارزد؛ بعد گفتید ۲۶۰ میلیون، حالا میگویید ۳۳۸ میلیون». (یادداشتهای علم، شنبه ۱۴ شهریور ۱۳۴۹، جلد ۲، صفحه ۱۰۷.)
اما نکته دیگر این است که این تسلیحات، نه در جهت دفاع از منافع ملی ایران، بلکه در راستای تأمین منافع ایالات متحده آمریکا به کار گرفته میشد. در این زمینه میتوان به گسیل نیروهای ارتش پهلوی به جنگ در ظفارِ عمان اشاره داشت که برای دفاع از دولت پادشاهی عمان و سلطان قابوس صورت گرفت.
همچنین، بهکارگیری آمریکاییها از جنگندههای ارتش ایران در جنگ ویتنام را نیز میتوان یادآور شد. اسدالله علم در اینباره مینویسد: «پیام نیکسون را که امروز صبح سفیر آمریکا به من داده بود، گزارش کردم. او دیگر به هواپیماهای F-5 ما در ویتنام نیازی ندارد و بسیار ممنون است، تکرار میکنم، بسیار ممنون است که اعلیحضرت موافقت کردند آنها را در اختیار او بگذارند». (اسدالله علم، گفتوگوهای من با شاه، جلد ۱، صفحه ۳۸۷، ۱ آبان ۱۳۵۱.)
در مجموع، آمریکاییها از محمدرضا پهلوی راضی بودند، تا جایی که اسدالله علم در خاطراتش به این موضوع اشاره کرده است که سفیر آمریکا در ایران، محمدرضا شاه را الگویی برای حکام کشورهای عربی خوانده بود. (خاطرات اسدالله علم، ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۲.)
نقش «ژاندارمی منطقه» در دوره پهلوی، بهجای اینکه مظهر قدرت ملی و استقلال ایران باشد، بیشتر نماد وابستگی ساختاری به آمریکا و تبدیلشدن ایران به ابزار تأمین منافع واشنگتن بود. خریدهای کلان نظامی، اعزام نیرو به جنگهای دیگران و استفاده خارجیها از تجهیزات ایرانی، همه نشان میدهند که آن افتخارِ ادعایی، در واقع بهای سنگینِ وابستگی سیاسی و نظامی بود، نه نشانهای از اقتدار واقعی ایران.
با دنبال کردن صفحه فارس پلاس، از بهروزترین تحلیلها در حوزه سیاست داخلی و خارجی باخبر شوید. 20:40 - 1 آذر 1404