تعداد شهدای قیام ۱۷ شهریور به روایت اسناد
یکی از رویدادهای مهم در انقلاب اسلامی که در تاریخ ایران ثبت شده، کشتار مردم در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در میدان ژاله است؛ اما تعداد شهدا در این روز چند نفر بوده است؟
گروه فارس پلاس: جریان رسانهای سلطنتطلب در سالهای گذشته، همواره در جهت سفیدشویی رژیم پهلوی به کاربران و مخاطبان شبکههای اجتماعی القاء کرده است که محمدرضا پهلوی چون بهدنبال کشتار مردم نبود و برای جلوگیری از خونریزی از کشور خارج میشود؛ اما واقعه هفده شهریور که به «جمعه سیاه» مشهور شده است، به تنهایی نشان میدهد که اتفاقاً رژیم پهلوی بهطور مستقیم مردم را به رگبار بسته و از قتلعام آنها دریغ نکرده است.
«حسین فردوست» رئیس دفتر ویژه اطلاعات و سازمان بازرسی شاهنشاهی، در خاطراتش مینویسد: «روز پنجشنبه ۱۶ شهریور گزارشهای وسیعی از تظاهرات و اعلام اجتماع مردم در میدان ژاله در صبح جمعه رسیده بود. روز ۱۷ شهریور۵۷، طبق معمول در ویلای اسلامینیا در کرج بودم. از «دفتر ویژه اطلاعات» تلفن کردند که طبق اطلاع واصله از ساواک و شهربانی، واحدی از لشکر یک گارد در میدان ژاله برخورد شدیدی با مردم داشته و تلفات سنگینی به جمعیت وارد آمده است». (برگرفته از ظهور و سقوط پهلوی، خاطرات حسین فردوست.)
با وجود اینکه امروزه سلطنتطلبان بهطور کلی، کشتار مردم توسط حکومت پهلوی را زیر سؤال میبرند؛ حتی خودِ رژیم پهلوی ـ هرچند سعی کرده آمار کشتهشدگان و یا شهدای ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ را تا آنجا که میتوانستند تقلیل دهد ـ نیز به این واقعیت اذعان کرده است.
در روزنامه اطلاعات به تاریخ ۱۸ شهریور ۱۳۵۷، به کشته شدن ۵۸ نفر و مجروحیت ۲۰۵ نفر اشاره شده است. البته منابع دیگر، به تعداد بسیار بالاتری نسبت به آمار روزنامه اطلاعات پرداختهاند.
«ویلیام هیلی سالیوان» آخرین سفیر ایالات متحده در ایران در کتاب «مأموریت در ایران» مینویسد: «صبح روز جمعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ شمسی، طبق برنامهریزی و قرار قبلی، تظاهراتی در میدان ژاله تهران در مقابل مجلس، برای عزاداری کشتهشدگان تظاهرات قبلی در قم شکل گرفت و درگیری با نیروهای نظامی که برای متفرق کردن آنها آمده بودند، به وقوع پیوست. به دنبال این درگیری فرمانده نظامی به سربازان دستور آتش داد. بازهم این نکته که اولین تیرها هوایی بود یا مستقیماً بهطرف جمعیت شلیک شد روشن نیست. به هر حال آنچه مسلم است سربازان بهطرف تظاهرکنندگان شلیک کردند و پس از آنکه گرد و غبار فرونشست، بیش از دویست نفر از تظاهرکنندگان کشته شده بودند. به نظر میرسید حتی دولت - و مخصوصاً شاه - از کثرت کشتهشدگان متحیر شده است». (ویلیام هیلی سالیوان، مأموریت در ایران، صص ۱۶۱ ـ ۱۶۲.)
اما «جان دی استامپل» استاد ارشد روابط بینالملل در دانشکده دیپلماسی و تجارت بینالمللی پترسون دانشگاه کنتاکی، در کتاب «درون انقلاب ایران» مینویسد: «بیدرنگ پس از آغاز برخورد در میدان ژاله، مجروحین حادثه به سه بیمارستان واقع در ناحیه روانه شدند. منابع پزشکی، کشتهشدگان را بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ نفر برآورد کردند. در ابتدا دولت مدعی شد که مقتولین ۵۸ نفر بودهاند؛ اما در عرض یک هفته این رقم به ۱۲۲ نفر افزایش یافت که بر این رقم بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ زخمی نیز اضافه گردید. در نیمروز ۸ سپتامبر [۱۷ شهریور]، رقم مقتولین اعلام شده از طرف مخالفین ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر بود، اما طی ۲۴ ساعت تا حدود ۱۰۰۰ نفر بالا رفت. گزارشات دیگر، کشتهشدگان را ۴۵۰۰ نفر ذکر کرده است...». (جان دی استامپل، درون انقلاب ایران، صفحه ۱۵۱.)
همچنین «فرد هالیدی» نویسنده و متخصص روابط بینالملل و خاورمیانه در کتاب «ایران:دیکتاتوری و توسعه» مینویسد: «در میدان ژاله تهران [۱۷شهریور۱۳۵۷]، بین سربازان و تظاهرکنندگان درگیری به وجود آمد و... نزدیک به سههزار نفر کشته شدند». (فرد هالیدی، ایران دیکتاتوری و توسعه، صفحه ۲۹۲.)
حتی جالب است که در اسناد به دست آمده از سفارت آمریکا (لانه جاسوسی) به بیش از ۴۰۰۰ نفر کشته نیز اشاره شده است: «در ساعت ۱۹ و ۲۵ دقیقه جری والاس، نماینده امنیتی بل بینالمللی گفت که اطلاعات زیر را از یک نماینده امنیتی ایرانی بل بینالمللی دریافت داشته است. این شخص از دفتر رئیس پلیس تهران به والاس تلفن زده بود. برادر نماینده امنیتی (ایرانی) یک سپهبد ارتش است که معاون ژنرال اویسی فرماندار نظامی تهران میباشد. نماینده امنیتی گفت که تظاهرات و برخوردهای عظیمی در منطقه میدان ژاله وجود داشته و بیش از ۴۰۰۰ یا احتمالا نزدیک به ۴۵۰۰ نفر کشته شدهاند. علاوه بر این چند صد نفر در دیگر مناطق پایین شهر کشته شدهاند». (اسناد لانه جاسوسی، جلد ۹، صفحه ۱۲۱.)
گفتنی است که در یکی از گزارشهای محرمانه ساواک که در ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ به ثبت رسیده، چنین نوشته شده است: «۲۲۰۰ فیش برای دفن جنازه صادر شده و ۱۰۰۰ جنازه دیگر هست که شمارهگذاری شد».
بهطور کلی، منابع مختلف درباره واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در میدان ژاله، نشان میدهد که حتی با وجود تلاش رسانههای سلطنتطلب برای انکار کشتار مردم توسط پهلویها و یا کمرنگ جلوه دادن آن، تعداد بسیار زیادی از مردم به دست رژیم پهلوی به شهادت رسیدهاند.
با دنبال کردن صفحه فارس پلاس، از بهروزترین تحلیلها در حوزه سیاست داخلی و خارجی باخبر شوید.
15:01 - 16 شهریور 1404
