مسجد ابن طولون: مسجدی معلق که معماری مسیحی آن را بنا کرد
شاید باورش سخت باشد، اما یکی از قدیمیترین و بزرگترین مساجد قاهره به صورت معلق روی کوهی به نام «یشکور» بنا شده است. معمار مسیحی این مسجد، در بنای آن از کمترین ستونها استفاده کرده و مهمتر آنکه با وجود گذر ایام همچنان استوار و پابرجاست.
«مسجد ابن طولون» که با نامهای «مسجد احمد بن طولون» و «مسجد طولونیان» نیز شناخته میشود، یکی از مشهورترین مساجد تاریخی قاهره، پایتخت مصر است. این مسجد به دستور احمد بن طولون، بنیانگذار سلسله طولونیان، در سال ۸۷۷ میلادی در شهر «القطاعی» ساخته شد.مسجد ابن طولون، پس از مسجد عمرو بن عاص در فسطاط و مسجد «سادات قریش»، سومین مسجد جامع ساخته شده در پایتخت اسلامی مصر بود. با وجود اینکه مسجد عمرو بن عاص هنوز پابرجاست، اما مسجد طولونیان قدیمیترین مسجد باقیمانده در مصر محسوب میشود که وضعیت اولیه خود را حفظ کرده است. این امر به این دلیل است که مسجد عمرو بن عاص بارها بازسازی شده و تغییراتی در آن رخ داده است.
ویژگیهای منحصربهفرد و موقعیت جغرافیایی
این مسجد بر روی تپهای سنگی به نام «جبل یشکر» بنا شده است؛ ازاینرو، علاوه بر اینکه تنها مسجد معلق در مصر است، از نظر مساحت نیز یکی از بزرگترین مساجد مصر محسوب میشود. مساحت کلی مسجد ابن طولون، همراه با محوطههای خارجی، تقریباً شش و نیم هکتار است.مسجد به شکل مربع ساخته شده و از سبک مساجد عباسی، بهویژه مسجد سامرا در عراق، الهام گرفته شده که دارای مناره ملویه (پیچی) است. این بنا در میدان احمد بن طولون در منطقه سیده زینب در جنوب قاهره واقع شده و از سمت غرب همجوار مسجد «سرعتمیش الناصری» و از سمت شرق در کنار موزه «گایر-اندرسون» قرار دارد.
بنیانگذار و معمار مسجد
احمد بن طولون، بنیانگذاربنیانگذار مسجد، احمد بن طولون، مؤسس سلسله طولونیان در مصر و شام بود که به تقوا، درستکاری، قدرت و شجاعت شهرت داشت.اختلافنظر درباره طراح و معماردرباره هویت معمار مسجد، اختلافنظرهایی میان مورخان وجود دارد. برخی، طراحی آن را به یک مسیحی به نام «سعید بن کاتب الفرغانی» نسبت میدهند. او معمار چشمه آبی بود که ابن طولون پیشتر دستور ساخت آن را داده بود.هنگامی که ابن طولون دستور ساخت مسجد مورد نظرش با آن وسعت را صادر کرد، معماران وقت پیشنهاد کردند برای ساخت چنین مسجدی، دستکم ۳۰۰ ستون بهکار گرفته شود و از ستونهای کلیساها و صومعههای ویران شده استفاده شود، اما ابن طولون تمایلی به این کار نداشت.با رسیدن این خبر به «سعید بن کاتب الفرغانی»، وی به ابن طولون نوشت که میتواند مسجد را، همانگونه که او میخواهد، بدون ستون (بهجز دو ستون قبله) بسازد. او طرح مسجد را روی پوست کشید که مورد تأیید ابن طولون قرار گرفت و ساخت مسجد در محل کوه یشکور آغاز شد.
جزئیات معماری و ساختار بنا
ساختار اصلی و نمای بیرونیاین مسجد، به دلیل لزوم عبور از پلههای مارپیچی برای ورود، یک مسجد معلق بهشمار میآید. در ساخت آن از آجر قرمز استفاده شده است. پایههای آن، در امتداد مرز جنوبی که رو به قبله است، مستقیماً بر روی صخره کوه قرار دارند و پایههای سمت رو به دریای آن پنج متر عمق دارند.مسجد به شکل تقریباً مربع با اضلاع 162.25 متر در 161.50 متر ساخته شده است. این بنا، مانند دیگر مساجد جامع، از یک حیاط بزرگ و باز و رواقهایی با طاقهای هلالی یا مقوس احاطه شده است.حیاط و «زیادهها»در مرکز محوطه مسجد، یک حیاط باز و تقریباً مربع شکل با اضلاع 92.35 متر در 91.80 متر قرار دارد. مسجد از اضلاع جنوبی، شمالی و غربی توسط رواقهای بدون سقف به نام «زیاده» احاطه شده است. دیوارهای این «زیادهها» بلند و ساده هستند و درهایی به داخل آنها باز میشود که رو به درهای مسجد قرار دارند.مسجد دارای ۲۱ در است که در مقابل همین تعداد «زیاده» قرار دارد. دلیل وجود درهای متعدد، تسهیل دسترسی به خانهها و بازارهایی بود که اطراف مسجد قرار داشتند.ایوانها و محرابهاپس از ورود به مسجد، به ایوانهایی میرسیم که حیاط بزرگ در مرکز آنها قرار دارد. ایوان شرقی که نمایانگر ایوان قبله است، بزرگترین و مزینترین ایوانها محسوب میشود. این ایوان دارای پنج طاقنما است، درحالیکه ایوانهای دیگر شامل دو طاقنما هستند. لوح بنای مسجد، شامل تاریخ ساخت آن، نیز در این ایوان قرار دارد.
محراب اصلی در وسط دیوار شرقی ایوان قبله قرار دارد و ساختار آن مربوط به دوره طولونی است. موزاییکها، سقف چوبی و مقرنسهای گنبد بالای محراب، کار سلطان لاجین است. منبر چوبی نفیس مسجد، نیز از آثار لاجین است که با منبتکاریهای چوب ساج و آبنوس هندی تزئین شده است.علاوه بر محراب اصلی، پنج محراب گچی محکم دیگر مربوط به دورههای بعدی نیز در این ایوان وجود دارد که شامل دو محراب کوچک، محراب مستنصریه و محراب سلطان لاجین است.تزئینات و پنجرههاطاقها از ستونهای آجری ساخته شدهاند و در چهارگوشه آنها، ستونها و سرستونهایی برای نگه داشتن طاقها قرار دارند. لبههای طاقها با نقوش گیاهی گچی تزئین شدهاند و در آنها پنجرههایی با نقوش مختلف باز میشود. بالای طاقها یک کتیبه گچی تزئینی و در بالای آن یک ارسی چوبی قرار دارد که طاقهای مسجد را احاطه کرده است. سوره بقره و سوره آل عمران به خط کوفی برجسته روی این طاقها نوشته شدهاند. چهار دیوار بالایی مسجد توسط ۱۲۹ پنجره گچی سوراخدار با نقوش هندسی و گیاهی احاطه شدهاند.
16:25 - 27 مهر 1404
7016 من المشاهدات