جمعه سیاه جرقهای که آتش انقلاب ایران را شعلهورتر کرد
قیام ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، که به جمعه سیاه معروف شد، یکی از رویدادهای سرنوشتساز انقلاب اسلامی ایران است. این قیام که در واکنش به فساد گسترده، سرکوب سیاسی و وابستگی رژیم پهلوی به غرب شکل گرفت، با سرکوب شدید نیروهای نظامی رژیم پهلوی همراه بود و صدها کشته بر جای گذاشته است.
به گزارش خبرگزاری فارس از قم، قیام ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در میدان ژاله تهران (که بعدها به میدان شهدا تغییر نام یافت) رخ داد. در پی گسترش اعتصابات و اعتراضات مردمی در ماههای منتهی به این تاریخ، رژیم پهلوی تصمیم گرفت با اعمال حکومت نظامی و سرکوب شدید مانع ادامه اعتراضات مردمی شود. قیام ۱۷ شهریور در فضایی رخ داد که تهران و بسیاری از شهرهای ایران درگیر اعتراضات گسترده مردمی بود، و تظاهرات این روز به شکل مسالمتآمیز آغاز شد اما با دخالت نیروهای نظامی به خشونت کشیده شد.چرا قیام انجام شد؟دلایل سیاسی و اجتماعی قیام ۱۷ شهریور نتیجهٔ اوج نارضایتی عمومی از حکومت پهلوی بود. دلایل عمدهٔ و اساسی این قیام را میتوان به چند دسته تقسیم کرد:فساد و استبداد رژیم پهلوی به صورت گسترده در سطح دربار و سیاستهای سرکوبگرانه شاه (به ویژه از طریق دستگاه امنیتی ساواک) نارضایتی عمومی را افزایش داده بود.دیکتاتوری و سرکوب آزادیهای سیاسی مردمی در قالبهای متفاوت نیروهای مذهبی، ملی و چپگرا به طوری بود که زندانهای شاه مملو از زندانیان سیاسی بود.شاه با وابستگی به سیاستهای نزدیک به غرب و به ویژه آمریکا، حس ناسیونالیسم و استقلالطلبی مردم ایران را نادیده میگرفت.تغییرات و اصلاحات فرهنگی و اجتماعی شاه مانند انقلاب سفید و مدرنسازی اقتصادی، اگرچه در ابتدا مثبت به نظر میرسید، اما با مقاومت طبقات مذهبی جامعه به دلیل نفوذ فرهنگ غربی و هدف از تغییر فرهنگ غنی ایرانیاسلامی روبرو شد.
اقتصاد ناپایدار و شکاف طبقاتی که منجر به افزایش قیمتها و بحران اقتصادی دهه ۵۰ شد، شرایط اقتصادی برای طبقات پایین جامعه را دشوارتر کرد.هدف از این قیام خونین چه بود؟هدف اصلی قیامکنندگان، اعتراض به حکومت استبدادی شاه و نارضایتی از اوضاع سیاسی و اقتصادی بود. مردم بهویژه از فساد گسترده در دربار، سرکوب آزادیها، و وابستگی شدید به آمریکا خسته شده بودند.قیام جمعه سیاه نماد اعتراض علیه شاه و سرکوب سیاسی بود و اهداف کلیدی آن عبارت بود از:استقرار یک حکومت مردمی که توسط گروههای مذهبی و انقلابی تحت رهبری امام خمینی خواستار ایجاد یک نظام جمهوری اسلامی بودند.برکناری محمدرضا شاه که هدف نهایی پایان دادن به حکومت پهلوی و جلوگیری از تداوم استبداد بود. ایجاد عدالت اجتماعی که درخواست برای بازگشت به عدالت و از بین بردن شکاف طبقاتی بود.رهبران قیام چه کسانی بودند؟رهبران قیام ۱۷ شهریور شامل طیف گستردهای از گروهها و شخصیتهای سیاسی و مذهبی بودند: آیتالله روحالله خمینی(ره)، رهبر معنوی انقلاب و بزرگترین منتقد شاه، که در آن زمان در تبعید به سر میبرد. گروههای مذهبی که شامل طلاب، روحانیون و انجمنهای مذهبی بودند که از ابتدای مبارزات نقش کلیدی داشتند و در ذیل سخنان و رهنمود های امام خمینی(ره) فعالیت میکردند. تظاهرات عمدتاً توسط مردم عادی انجام میشد، شامل کارگران، دانشجویان و اقشار پایین جامعه که از وضعیت اقتصادی و سیاسی کشور ناراضی بودند و با رهنمود های امام خمینی(ره) به میدان مبارزه میامدند.
تلفات و مجروحات قیام چقدر بود؟ حکومت پهلوی در روز ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، با اعزام نیروهای نظامی به میدان ژاله و اطراف آن، این تظاهرات مسالمتآمیز را به شدت سرکوب کرد. گزارشهای مختلفی از تعداد کشتهشدگان ارائه شده است که بر اساس برخی منابع، تعداد کشتهها حدود ۸۸ نفر بوده است و برخی منابع دیگر از ۴۰۰ تا ۵۰۰ کشته خبر میدهند. علاوه بر این، صدها نفر زخمی شدند.نیروهای نظامی از جمله گارد شاهنشاهی و ارتش در این سرکوب نقش داشتند و دستور تیراندازی مستقیم به مردم داده شد. این واقعه به یکی از خونینترین وقایع انقلاب تبدیل شد و تحت عنوان {جمعه سیاه} شناخته میشود.پیامد های قیام خونین جمعه سیاه چه بود؟قیام ۱۷ شهریور۱۳۵۷ تأثیر بسزایی در روند به ثمر نشستن انقلاب داشته است.شکست سیاست حکومت نظامی و سرکوب خونین مردم موجب شد که سیاست حکومت نظامی ناکام بماند و نارضایتیهای بیشتری را به وجود آورد. اعتراضات در این واقعه به قیام های مردم شکل رادیکالتری داد و بسیاری از اقشار جامعه را به سوی خواستار سرنگونی کامل رژیم سوق داده است.۳_افزایش اعتبار امام خمینی در نقش رهبر جامعه اسلامی در مبارزه و تلاشهای وی برای مقابله با شاه، موجب شد که اعتبار و مشروعیت وی نزد مردم بیشتر شود.پس از قیام ۱۷ شهریور، موج تظاهرات و اعتصابات در سراسر کشور تشدید شد. تظاهراتهای بیشتری در شهرهای مختلف به وقوع پیوست و نافرمانیهای مدنی گستردهتر شد. این قیام در نهایت مسیر انقلاب را به سوی پیروزی تسریع کرد.
اعتصابات سراسری در بخشهای مختلف اقتصادی از جمله صنعت نفت، که یکی از منابع اصلی درآمد حکومت بود. کاهش مشروعیت بینالمللی رژیم پهلوی به ویژه در کشورهای غربی مانند آمریکا، از سرکوبهای خشونتآمیز شوکه شدند و فشار بر شاه برای ایجاد تغییرات مواضع سیاسی افزایش یافت.تشدید این فشارهای داخلی و بینالمللی منجر به ناتوانی رژیم پهلوی در کنترل اوضاع کشور شد.زوایای پنهان قیام چه بود؟اسناد برخی پژوهشگران تاریخ نشان میدهد که دستور سرکوب و تیراندازی مستقیم از سوی شاه صادر شده است. همچنین برخی تحلیلگران و مورخان معتقدند که آمریکا و کشورهای غربی در جریان وقایع به شاه مشورتهایی برای سرکوب ارائه داده بودند.سپس رسانههای داخلی تحت فشار شدید قرار گرفتند و اخبار مربوط به تعداد دقیق کشتهها و واقعیتهای قیام سانسور شد.هزینهای که شاه و دربار شاهنشاهی پس از قیام ۱۷ شهریور متحمل شد، برای رژیم پهلوی از چندین جهت پیامدهای سنگینی به همراه داشته است.پس از جمعه سیاه، رژیم پهلوی از نظر داخلی تقریباً تمام مشروعیت خود را از دست داد. مردم نه تنها به وعدههای شاه بیاعتماد بودند، بلکه سرکوبهای خشونتآمیز نیز حمایت عمومی را به کلی از بین برد. در سطح جهانی نیز شاه به عنوان رهبری مستبد و خشن شناخته شد. قابل ذکر است کشورهای غربی به ویژه آمریکا که متحدان اصلی شاه بودند، از این کشتار خشن نگران و انتقادهای زیادی کردند. این سرکوبها تصویر شاه را بهعنوان یک حاکم بیرحم و غیرقابل کنترل مخدوش کرد. حتی در ایالات متحده آمریکا که به طور سنتی پشتیبان شاه بود، موضع خود را نرمتر و انتقادیتر کرد.
افزایش هزینههای نظامی و امنیتی برای سرکوب تظاهرات و اعمال حکومت نظامی هزینههای اقتصادی و انسانی بسیاری را برای رژیم پهلوی به همراه داشت. ارتش و نیروهای امنیتی برای کنترل اعتراضات گستردهتر، مجبور به صرف منابع بیشتری شدند.همچنین افزایش شورشها و اعتصابات هزینه ای دیگر برای شاه، در نتیجه افزایش ناآرامیهای داخلی بود. به جای مهار کردن اعتراضات، قیام ۱۷ شهریور باعث گسترش شورشها و اعتصابات سراسری شد که تا ماههای بعد ادامه یافت و در نهایت به سقوط حکومت پهلوی منجر شد.گفتنی است، از دست دادن حمایت برخی نیروهای حکومتی، کشتار وسیع و سرکوب خشونتآمیز موجب شد که برخی از نظامیان و حامیان رژیم، اعتماد خود را به حکومت از دست بدهند. تردیدهایی در میان نیروهای مسلح رژیم پهلوی و حتی برخی از مقامات دولتی به وجود آمد که در ادامه به ضعف داخلی بیشتر رژیم پهلوی انجامید.
منابع:_ یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه: احمد گلمحمدی و محمد ابراهیم فتاحی، نشر نی._نیکی کدی، ریشههای انقلاب ایران، ترجمه: عبدالرشید رفیعی، نشر دانشگاه تهران._ حمید روحانی، نهضت امام خمینی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.#هفدهم_شهریور#جمعه_سیاه#جمعه#انقلاب_اسلامی#قیام#اعتراضات
13:18 - 17 شهریور 1403
2 پاسخ