حکومت ها و طریقت های شیعی در ایران تا قبل از سلسله صفویه
مکتب فکری کرمان که شاه نعمت الله ولی بنیان گذار آن است، یکی از مکاتب مهم فکری در ایران به شمار می آید. دوران تدریس و تعلیم وی مدت شصت دهه در کرمان استمرار داشت ... .
حکومت ها و طریقت های شیعی در ایران تا قبل از سلسله صفویهسلسله آل بویه، تشیع را اولین بار در ایران به عنوان مذهب رسمی ترویج دادند. این دولت که از اوایل قرن چهارم تا نیمه قرن پنجم بربیش ترمناطق ایران حکومت کردند، در ابتدای امر تفکرات شیعیان زیدی را پی می گرفتند، اما پس از تحکیم پایه هایقدرت، به شیعه اثناعشری متمایل شدند. پس از سرنگونی آل بویه به دست غزنویان و به دنبال آن حکومت سلجوقیان، روند تشکیل یک دولت سنی مذهب و مخالف با تفکرات شیعی تا ظهور مغولان و حکومت ایلخانان ادامه یافت. پس از آن با یک تساهل و تسامح مذهبی که ایلخانان بر طبق قوانین کتاب مقدس یاسا به آن باور داشتند،آزادی مذهبی در ایران رواج یافت. در اوایل قرن هشتم قمری نیز بار دیگر سلطان محمد خدابندهنتیجه هلاکوخان، شیعه را مذهب رسمی ایران اعلام کرد. پس از فروپاشی ایلخانان در حکومت سربداران که از حکومت هایملوک الطوایفی محسوب می شد، تشیع هم چنان مذهب رسمیمناطق تحت حکومت سربداران بود.دکتر سیدحسین نصر می نویسد:قرن چهارم، اولین دوره ای است که در آن تشیع به اوج شکوفایی خود رسید. آل بویه که شیعه بودند، همه ایران را در اختیار گرفتند و حتی قدرت را در بغداد در دست داشتند. در ضمن، فاطمیان مصر را فتح کردند و خلافت اسماعیلیه را در شمال افریقا بنیان نهادند که به لحاظ قدرت، با خلافت عباسی رقابت می کرد. از این پس، تشیع حتی پس از به قدرت رسیدن ایوبیان و سلجوقیان که هر دو حامیان نیرومند تسنن بودند، هم چنان در اوج بود.
(نصر، 1382، ص210)وی در ادامه می نویسد:به طور کلی در فاصله میان قرن پنجم و نهم هجری، تشیع به تدریج، به خصوص در ایران، گسترش یافت و این در حالی بود که در مصر و شمال افریقا دچار اضمحلال شد در این ارتباط باید از جنبش اسماعیلی الموت یاد کرد که هر چند پس از حمله مغول به لحاظ ظاهری در هم شکسته شد، ولی به صورت جنبشی سرّی در آمد. در ضمن موفقیت تشیع دوازده امامیرا می توان از واقعیت شیعه شدن شاه ایلخانی، محمد خدابنده استنباط کرد[که]ازقبلزمینه برای صفویان آماده شده بود؛ صفویان که در قرن دهم/ شانزدهم، همه ایران را فتح کردند و تشیع دوازده امامیرا دین رسمی این کشور اعلام داشتند. (همان، ص210- 211)با محاسبه زمان حکومت دولت های شیعی، به این نتیجه می رسیم که شیعه تا قبل از ظهورشاه اسماعیل صفوی،نزدیک به 150 سال به عنوان مذهب رسمی ایران و در حدود دویست سال مذهب رسمی برخی از مناطق ایران بوده است.[5]از مطالعه و تفکر در تاریخ جهان اسلام، به دست می آید که در دوره ایاز تاریخ، شیعه بر کل جهان اسلام مسلط می شود: خلافت فاطمیان در مصر که در دوره ایمصادف با حکومت آل بویه در ایران بود و نیز حکومت حمدانیان در دمشق که هر سه اینحکومت ها شیعی بودند. در مورد فاطمیان و بویهیان سخن فراوان گفته اند که پرداختن به آن موجب اطاله کلام می شود. در مورد حمدانیان در سلسله هایاسلامی چنین آمده است:حمدانیان از قبیله عرب تغلب بودند و مدتی دراز در جزیره سکونت داشتند.
مؤسس دولت این خانواده، حمدان بن حمدون در سال هایآخر قرن سوم هجری، به عنوان متحد خوارج جزیره در شورش علیه دستگاه خلافت ظاهر شد بعدها حمدانیان از تمایلات شیعی اکثریت قبایل عرب حاشیه صحرای شام در آن روزگار پیروی کردند. (باسورث، 1381، ص176)حمدانیان، بویهیان و فاطمیان، درکلیت مذهب مشترک بودند، اما در جذبیک دیگر و ترویج عقاید خود، با هم رقابت می کردند. در دوران آل بویه،شیخ الرئیس ابو علی سینا به مقام صدارت رسید.او در همین دوران، نگارش کتاب شفا را آغاز نمود. در دوران آل حمدان نیز تفکر شیعه بر دیگر مذاهب غالب گشت و ابونصر فارابی مؤسس فلسفه اسلامی در این دوران، در دمشق سکونت داشت.اغلب دهه های قرن چهارم قمری در جهان اسلام به دست شیعیان زیدی، اسماعیلی و اثناعشری بود واز نظر سیاسی، بخش هایی از سرزمین عراق در قسمت شمال و از نظر فکری و مذهبی تمام حاکمیت عراق،زیر نفوذ شیعیان آل بویه بود. در همین دوران، بزرگان اندیشه هایفقهی و کلامی نیز هم چون شیخ طوسی(بنیان گذار حوزه علمیه نجف)، شیخ مفید،شیخ صدوق و سید مرتضی، در عراق رشد کردند و به تربیت شاگردان فراوانی در این علوم اقدام نمودند.سلجوقیان، با ظهور در ایران،از یک طرف به حیات سیاسی بویهیان پایان دادند و از طرف دیگر، فاطمیان مصر را در هم شکستند که با پیشروی درخاک عراق تا سقوط خلافت بغداد پیش رفته بودند.سلجوقیان خلافت بغداد را از انقراضینجات دادند کهنزدیک بود در حدود دویست سال قبل از حمله هلاکوخان نصیب آنان شود.
با انقراض بویهیان و قدرت گرفتن سلجوقیان در ایران، تا اواخر حکومت تیموریان اغلب بزرگان تصوف در مذهب شیعه راه عقلانیتقیه را پیمودند و در بسیاری از این دوران هایسیاسی،آرا و رواج اندیشه های شیعی در خانقاه ها به شدت تحت کنترل و تجسس مأموران حکومتی بود از دوران سلجوقیان تا صفویان به جز درپنجاه سال اول حکومت ایلخانان که مذهب رسمی در ایران وجود نداشت و منهای حکومت هایشیعی،مذهب هایشافعی و حنفی، نزدیک به سه قرن به عنوان مذهب رسمی ایران بودند.تا قبل از ظهور صفویان در کنار تقریباً دو سده حاکمیت حکومت هایشیعی مذهب، طریقت هایشیعی نیز به وجود آمدند. تفکرات شیخ حسن جوری(طریقت جوریه)،یک طریقت شیعی بود که رواج چندانی نیافت. این طریقت در اواخر دوران ایلخانان به وجود آمد و دردوران حکومت شیعه سربداران، در دهه چهل از قرن هشتم هجری، با شهادت شیخ حسن جوری برچیده شد و بدین ترتیب طریقت آنان که ادامه دهنده تفکرات شیخ خلیفه مازندرانی بود، در رواج اندیشه هایخود در احیایمکتب خراسان توفیق نیافت. (زرین کوب، 1362، ص 51-52)«در هرحال، مقارن انقراض نهضت سربداران سبزوار و خاتمه استقلال سادات مرعشی به وسیله تیمور گورکان، یک نهضت صوفیانه دیگر که مقدماتش به وسیله فضل الله استرآبادی به وجود آمده بود - نهضت حروفیه-با قتل وی بر دست میرانشاه پسر تیمور به شدت منکوب شد».
(همان، ص 54-55)طریقت نعمت اللهیه نیز چند سال قبل از تشکیل نهضت حروفیه و تقریباً در یک بازه زمانی و با هدف ترویج عرفان شیعی واحیای مکتب خراسان در همین دوران تیمور تشکیل شد شاه نعمت الله ابتدا در سمرقند به ترویج تعالیم و اصول مکتب خویش پرداخت و سپس خود را ازغضب حکومت تیمور که به اهل سنت متمایل بود، بر کنار داشت. وی با مهاجرت به کرمان که در آن زمان تحت حکومت مرکزی آل مظفر در شیراز و به فرمان رواییشاه شجاع اداره می شد، مکتب خویش را مستقرکرد. البته گرایش های معتدلانه مذهبی شاه در استقرار سلسله نعمت اللهیه بی تأثیر نبود.نوربخشیه و ذهبیه، دو طریقت شیعی دیگر پس از نعمت اللهیه بودند که درزمان شاهرخ به وجود آمدند: نوربخشیه طریقتیدر عین حال سیاسی بود که پیروان آن با رهبری سیدمحمد نوربخش، علیه شاهرخ قیام نمودندکه البته عواقب خوشایندی برای این طریقت به همراه نداشت؛ لذا بزرگان این طریقتیا تبعید شدند یا شهید و یا در اثر سخت گیری بیش از حد حاکمیت، مهاجرت به خارج از مرزهای ایران را به اقامت مخفیانه و زندگی توأم با وحشت ترجیح دادند.طریقت دیگریهم زمان با طریقت نوربخشیه در ایران شکل گرفت. سیدعبدالله برزش آبادی،از سادات صوفیه، این طریقت را تأسیس کرد که به دور از هر گونه اندیشه سیاسی، به حیات معنوی خود در ایران، از آن دوره تا به امروز ادامه داده؛ زیرا هیچ دخالتی در مسائل سیاسی در دوره هایمختلف نداشته است.
در میان این پنج طریقت شیعه شکل گرفته تاقبل از سلسله صفویه، طریقت های جوریه، حروفیه و نوربخشیه،سیاسی بودند که در اثردرگیری با حکومت و مبارزه با دستگاه حاکمیت، نتوانستند به حیات فکریـ معنوی خود ادامه دهنداما سلسله ذهبیه که هم زمان با سلسله نوربخشیه تشکیل شد، مسیر کناره گیری از حکومت را انتخاب کرد و به دور از هرگونه فعالیت سیاسیـ اجتماعی، به راه خویش ادامه داد.در این میان، نعمت اللهیه که امروز قوی ترین سلسله صوفیه در ایرانبه شمار می آید، اولین سلسله ای است که به صورت یک مکتب فکری و طریقت عملیبا گرایش های شیعی، در ایران استقرار یافت. با تفکرات و سیاستی که شاه نعمت الله در حفظ این میراث معنوی از خود نشان داد، توانست با حضور آگاهانه در اجتماع آن روزگار و با انتخاب راه اعتدال،مسیر هم کاریظاهری را با حکومت هایوقت انتخاب کند و در باطن، به کار و راه خویش ادامه دهد.این تفکر و سلوکوی توانست مکتب و طریقت او را با وجود فعالیت های اجتماعیـ فرهنگی، در لحظات حساس و دوره هایبحرانیآن روزگار حفظ کند و در حملات سیاسی جان ارادتمندان و شاگردان و مروجان مکتبش را از گزند حوادث دور نگه دارد. نتیجهطریقت هایصوفیه در جهت گیری با حکومت هایوقت در قرون هشتم و نهم قمری، پنج مسیر متفاوت را پیمودند که این شیوه هایرفتاری با حکومت ها،در پنج شیوه قابل مطالعه و بررسی است:روش اول را طریقت ذهبیه در دوران تیموریان پیمودند که بیش تر مسیر انزوا و کناره گیری از اجتماع و حکومت بود.
روش دوم، طریقت نوربخشیه و حروفیه بود که قیام علیه حاکمیت و نبرد با حکومت را در دوران تیموریان انتخاب نمودندروش سوم، هجرتبود که سلسله مولویه این روش را ترجیح دادند و از زمان ایلخانان تا به امروز در منطقه آناتولی به فعالیت خویش ادامه می دهند.روش چهارم،هم کاریظاهری و باطنی و سازش با حکومت بود که طریقت نقشبندیه در دوران تیمور این شیوه را در پیش گرفتند.روش پنجم،هم کاریدر ظاهر و رواج اندیشه ها،تفکرات و تعالیم در باطنبود که شاه نعمت الله ولیآن را انتخاب کرد که به ظاهر با حکومت هایتیموریان و مظفریان کنار آمد، اما در باطن، اندیشه ها و تفکرات خویش را با بنیان مکتب کرمان ادامه داد.او در آن روزگار سخت، در جهت حفظ و اعتلای عرفان اسلامی و تصوف ایرانی، بهترین شیوه را انتخاب کرد و «چراغ تصوف اسلامی را در عصر خویش فروغ تازه ای بخشید». (دانش نامه شعر عاشورایی، 1383، ج2، ص777) پی نوشت:[5]. نخستین بار از آغاز ورود اسلام به سرزمین ایران، عبارت «علی ولی الله» بر پشت سکه های زمان حکومت اولجایتو معروف به سلطان محمد خدابنده نوشته شد. پس ازوی فرزندش سلطان ابوسعید بهادرخان دستور داد تا سکه های رایج در حکومت خویش را به نام خلفای راشدین ضرب کنند. (هنرور، 1393، ص 180 - 185)در حکومت سربداران که از حکومت های ملوک الطوایفی پس از دوره ایلخانان مغول بود، در حاشیه سکه های نقره نام دوازده امام را ضرب کردند و در پشت سکه ها چنین نوشتند: «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله».
هم چنین در روی سکه های طلای این دوره، الله محمد علی نوشته شده است در حاشیه سکه های ضرب شده در دو حکومت آل مظفر و آل جلایر که این دو نیز از حکومت های ملوک الطوایفی پس از دوره ایلخانان مغول بودند، به ترتیب نام های ابوبکر، عمر، عثمان و علی نوشته شده که سکه های رایج در این روزگاران از تاریخ ایران، حکایت از شیعه بودن حکومت سربداران دارد. هم چنین در سنی بودن سایر حکومت های ملوک الطوایفی دیگر با توجه به نوشته هایی که بر حاشیه سکه های آن دوران به دست آمده تردیدی نیست. (همان، ص188-189؛ شریعت زاده، 1390، ص239-242)مراجعالف)فارسینهج البلاغه، ترجمه محمدتقی جعفری، به اهتمام علی جعفری، زیر نظر داریوش شاهین، مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به نشر، 1389.1. احمدزاده، ابوالفضل، دائرهالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، کامران فانی و بهاء الدین خرمشاهی، تهران: حکمت، 1391.2. اسلامی ندوشن، محمدعلی، از رودکی تا بهار، درباره بیست شاعر بزرگ ایران، تهران:یزدان، 1392.3. باسورث، ادموند کلیفورد، سلسله هایاسلامی جدید، راهنمای گاه شماری و تبارشناسی، ترجمه فریدون بدره ای، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران(انتشارات باز)، 1381.4. تفضلی، آذر و مهین فضایلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران از قرن اول تا چهاردهم هجری، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی،1372.5. جمعی از نویسندگان، کارنامه بزرگان ایران، تهران: نشریه اداره کل انتشارات و رادیو،1340.6.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله،زبدهالتواریخ، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات سیدکمال حاج سید جوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 13807. حافظ شیرازی، شمس الدین محمد، دیوان حافظ، به اهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی، تهران: کتاب سرای نیک، 1383.8. حقیقت، عبدالرفیع، مکتب های عرفانی در دوران اسلامی، تهران: کومش، 1383.9. روملو، حسن بیگ، احسن التواریخ، به تصحیح و تحشیه دکتر عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر، 1384.10. زرین کوب، عبدالحسین، دنباله جست جو در تصوف ایران، تهران: امیر کبیر، 1362.11. سمرقندی، دولتشاه بن علاء الدوله بختیشاه،تذکره الشعراء، به اهتمام و تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر، 1382.12. شریعت زاده، سیدعلی اصغر، سکه هایایران زمین از دوره هخامنشی تا پایان دوره پهلوی، تهران: پازینه، 1390.13. شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران: کتاب فروشی اسلامیه، 1375ق.14. شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر، 1387.15. فصیح خوافی، احمد بن جلال الدین محمد، مجمل فصیحی، به تصحیح و تحشیه محمود فرخ، مشهد: کتاب فروشی باستان، 1341.16. کربن، هانری،تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران: مینوی خرد، 1392.17. کرمانی، عبدالرزاق،تذکره در مناقب حضرت شاه نعمت الله ولی، به تصحیح و مقدمه ژان اوبن، تهران: انستیتوایران و فرانسه، 1335.18. گودلاس، آلن ای،دائره المعارف جهان نوین اسلام، سرویراستار: جان ل.
اسپوزیتو، ترجمه و تحقیق و تعلیق زیر نظر حسن طارمی راد، محمد دشتی و مهدی دشتی، تهران: نشر کتاب مرجع، نشر کنگره، 139119. محمد زاده، مرضیه، دانش نامه شعر عاشورایی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1383.20. مدرس تبریزی، میرزامحمد علی،ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه و اللقب یا کنی والقاب، تبریز: چاپخانه شفق. 1349.21. نصر، سیدحسین، آرمان ها و واقعیت های اسلام، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران: جامی، 1382.22. نصیری، محمدرضا، اثرآفرینان، زندگی نامه نام آوران فرهنگی ایران از آغاز تا سال 1300 هجری شمسی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1384.23. نوربخش قهستانی، سیدمحمد،سلسله الاولیا، به کوشش محمدتقی دانش پژوه در جشن نامه هانری کربن، زیر نظر سیدحسین نصر، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا- مونترال شعبه تهران، 1356.24. نوربخش، جواد، پیران طریقت، تهران: خانقاه نعمت اللهی، 1358.25. واعظی، عبدالعزیز بن شیر ملک، رساله در سیر حضرت شاه نعمت الله ولی، به تصحیح و مقدمه ژان اوبن، تهران: انستیتوایران و فرانسه، 1335.26. هنرور، محمد، نگاهی به سکه هایایران، تهران: اندیشه آیین، 1393.ب) عربی و انگلیسی1. السنتناوی، احمد و ابراهیم زکی خورشید و عبدالحمید یونس،دائره المعارف الاسلامیه، بیروت: دارالمعرفه،1933م.2. الشیخ الطهرانی، آغا بزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.3.
ــــــــــــــــــــــــ ، طبقات اعلام الشیعه، الضیاء اللامع فی القرن التاسع، تحقیق ولده علی نقی منزوی، تهران: دانشگاه تهران، 13624. Algar,Hamid,Nimat-Allahiyya, The Encyclopaedia of Islam, vol. VIII(8), Leiden, E. J. Brill,1995.نویسندگان:مسعود دهش: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهرانغلامحسین ابراهیمی دینانی: دانشگاه آزاد اسلامی فصلنامه شیعه شناسی شماره 57انتهای متن/.
03:47 - 6 تیر 1397
956 من المشاهدات
1 الإجابة