ظاهرگروی در تفسیر آیات متشابه
این پژوهش با مطالعه و بررسی آثار تفسیری مفسران برجسته این جریان به این نتیجه می رسد که انکار تأویل ضابطه مند، نفی کاربردهای مجازی در قرآن کریم و به طور کلی نادیده گرفتن نقش عقل در فهم قرآن، ... است.
چکیدهجریان سلفی در درون خود طیف های گوناگونی را در بر می گیرد که در این میان جریان سلفی افراطی با شعار پیروی از سلف، همواره با تفسیر ظاهری از قرآن و سنت، اقدامات ناسنجیده خود را به نام دین توجیه می کند. ظاهرگرایی، به معنای اعتبار هر گونه تفسیر ظاهری و انکار تأویل های عقلایی، افراطی است و پذیرفتنی نیست. ظاهرگرایی سلفی، هرچند بیشتر در خصوص آیات متشابه و آیات صفات الهی نمود داشته است، ولی به تدریج و با تلاش رهبران فکری آن جریان، به ویژه ابن تیمیه، به عنوان عنصر کلیدی جریان سلفی افراطی در آمده است.این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با مطالعه و بررسی آثار تفسیری مفسران برجسته این جریان، از جمله ابن تیمیه، ابن قیم، ابن کثیر، شنقیطی و ابن عثیمین به این نتیجه می رسد که انکار تأویل ضابطه مند، نفی کاربردهای مجازی در قرآن کریم و به طور کلی نادیده گرفتن نقش عقل در فهم قرآن، از جمله عناصر بسیار مهم ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر متون دینی، به ویژه قرآن کریم، است.کلیدواژه هاظاهرگرایی، سلفیه افراطی، تفسیر سلفی، نفی تأویل، انکار مجاز، نفی نقش عقل جریان سلفی افراطی[1] در جامعه اسلامی، همواره به دنبال کنارنهادن دیگر مذاهب اسلامی بوده است. شگفت آنکه این جریان، اعتدال را ویژگی بارز خود و سلفی گری را مصداق امت وسط معرفی می کند (اباالخیل، 2015: 147). از این رو بررسی و نقد مبانی نظری آن ضروری است.
یکی از بنیان های نظری جریان سلفی افراطی، پیروی از ظاهر نصوص قرآن و سنت و مخالفت با هر گونه تأویل به معنای خلاف ظاهر، به ویژه تأویل عقلی کلامی، استبر این اساس، مبنای سلف در آیات صفات، نفی تأویل است و استفاده از تأویل در تفسیر قرآن، از امور نوظهور، و نوعی بازی با الفاظ است و موجب تحریف کلام الاهی می شود و جنایت بر اسلام به شمار می آید و اهل تأویل نیز بدعت گذار قلمداد می شوند (قوسی، 1422: 392 و 394؛ ابن قیم جوزیه، 1417: 1/77). البته در منظومه فکری اسلام، تکیه بر ظواهر قرآن و سنت به صورت ضابطه مند نه تنها مردود نیست، بلکه بخش گسترده ای از تفسیر، به ظواهر آیات مربوط است و حجیت ظواهر در اصول فقه نیز برای همین منظور پی ریزی شده است. ولی ظاهرگرایی به معنای رد هر نوع تأویل مطابق با اصول عقلایی، نوعی نگرش افراطی است.هرچند ظاهرگرایی در فهم دین از نظر سیر تاریخی، به داود بن علی اصبهانی ظاهری (متوفای 270 یا 275 ه.ق.) برمی گردد (سبحانی، 1427: 10) اما پیش از آن نیز، ظاهرگرایی از جمله مبانی فرقه تکفیری خوارج در تفسیر دین بوده است (ابوزهره، 1996: 64). البته با مرگ اصبهانی ظاهریه تقریباً به فراموشی سپرده شد. اما با پیدایش اهل حدیث، به ویژه احمد بن حنبل (متوفای 241 ه.ق.)، این تفکر دوباره جان تازه گرفت.ظاهرگرایی احمد بن حنبل همزاد با نقل گرایی او و در نتیجه مخالفت او با خردورزی در فهم و معرفت دینی شد؛ زیرا نقل گرایی صرف، با رویکرد تأویل نمی سازد.
افزون بر ظاهریه و حنبلیان، شاخه های دیگری از ظاهرگرایی مانند حشویه، مجسمه و مشبهه هستند که در گذشته ظهور کرده اند (کثیری، 1418: 46) ظاهرگرایی در سده سوم نیز در فرقه تکفیری بربهاریه به نوعی خود را نشان داد و در سده چهارم و پنجم ابن حزم (384-458 ه.ق.) آن را احیا کرد (سبحانی، 1427: 91). ابن حزم به شدت ظاهرگرا بود تا آنجا که هر نوع کاربرد مجازی و کنایی و مانند آن را دروغ می دانست (محمود، 1411: 53).در سده هفتم با ظهور ابن تیمیه، ظاهرگرایی به عنوان مبنای اصلی تفسیر آیات و روایات سامان دهی شد. نگرش ابن تیمیه را پیروانش همچون ابن قیم، ابن کثیر و در سده های اخیر جریان سلفی وهابی دنبال کردند و مبنای اصلی تفسیری سلفی های معاصر مانند شنقیطی و ابن عثیمین قرار گرفت. برخی از نویسندگان اهل سنت با استناد به ادله عقلی و نقلی بر آنند که سلفی های ظاهرگرای تکفیری معاصر، همان خوارج دیروزند (شمری، 1435: 271-277).
این جریان، با ادعای پیروی از صحابه، تابعان و پیروان تابعان و با شعار بازگشت به سه قرن نخست اسلامی، خود را پیرو راستین سلف صالح معرفی کرده و موافقان خویش را هدایت یافته و مخالفانش را گمراه می شمرد (همان: 53) و چون ابن تیمیه در نظام مندی فکری و نظری سلفیه افراطی نقش برجسته ای داشته و سپس پیروان وی مانند ابن قیم، ابن کثیر و در دو سده اخیر از محمد بن عبدالوهاب گرفته تا رشید رضا، ابن عثیمین، شنقیطی، همگی وامدار اندیشه های سلفی ابن تیمیه بوده و بدان اذعان کرده اند، در این نوشتار بیشتر به دیدگاه های ابن تیمیه استناد خواهد شدظاهرگروی در تفسیر آیات متشابهدرباره تفسیر آیات متشابه و آیات صفات خبری، دست کم چهار دیدگاه مطرح بوده است: 1. تمسک به ظواهر آیات، بدون توجه به قرائن عقلی و نقلی؛ 2. تعطیل گرایی و نفی صفات؛ 3. تأویل گرایی، استناد به ظواهر کتاب در پرتو خرد و استفاده از تأویل در جاهایی که اخذ به مدلول ظاهری آیات و روایات مستلزم تشبیه و تجسیم می شود؛ 4. تفویض؛ یعنی در عین استناد به ظواهر، به مفاد ظاهری آنها اخذ نمی شود و در این گونه از آیات باید از هر گونه اظهارنظر و بیان معنای آیه و روایت خودداری کرد و علم آن را به خدا واگذاشت (شهرستانی، 1364: 1/92-93؛ 2/84-85؛ حمدو علیّان الحنبلی، 2014: 245-246).
در این زمینه، سلفیه افراطی، پیرو دیدگاه اول هستند و در تفسیر قرآن، بیش از هر چیز دیگر به ظواهر آنها تکیه کرده، مخالفان خود را به کفر و بدعت متهم می کند (ابن تیمیه، 1426: 5/474) ابن تیمیه، ایمان به ظاهر صفات خبری، از جمله رؤیت عینی خدای متعال همانند مشاهده خورشید در آسمان صاف در روز قیامت را برای مؤمنان از اصول سلفی شمرده است (همان: 1/266؛ 5/472).از نظر وی، از جمله تعابیری که به هیچ وجه تأویل نمی پذیرد، تعبیر «یدَی» در آیه «لِمَا خَلَقْتُ بِیدَی» (ص: 75) است؛ زیرا با توجه به مثنابودن «یدَی»، مراد از آن قدرت و نعمت نیست، بلکه به معنای صفتی از صفات ذات باری تعالی است (ابن تیمیه، 1426: 8/191؛ ابن قیم جوزیه، 1417: 1/64) و عرب «ید مثنا» را در نعمت و عطا به کار نمی برد و با اینکه در زبان عربی، مفرد به جای جمع و عکس آن و نیز جمع در مقام مثنا رایج است، اما مفرد به جای مثنا و عکس آن در زبان عرب مطلقاً به کار نمی رود؛ چراکه الفاظ عدد، باید نص در معنایشان باشد و در آن مجالی برای مجازگویی وجود ندارد (ابن تیمیه، 1426: 5/486؛ جلیند، بی تا: 326).ابن تیمیه آیات و روایات دلالت کننده بر استوای خدا بر عرش را بی شمار توصیف می کند و می گوید در کل قرآن و سراسر سنت پیامبر (ص) و عموم کلمات صحابه و تابعان و سخنان سایر ائمه حدیث، همگی نص یا ظاهر در این است که خدای سبحان، بالای هر چیزی و در فوق آسمان بر عرش خویش است، و مجموع اقوال سلف در این زمینه صدها و بلکه هزاران قول است.
از آن گذشته، هیچ سخنی نه در کتاب خدا و نه در سنت رسول خدا (ص) و نه در کلام یکی از سلف امت (صحابه، تابعان و ائمه) خلاف این مطلب وجود ندارد (ابن تیمیه، 1426: 5/465) البته استوای خدا بر عرش متناسب با جلالت خداوندی است و اهل تأویل و نافیان صفات الاهی، برخلاف کتاب و سنت، این معنا و رؤیت حسی خدا را از نظر عقلی محال می دانند؛ در حالی که هیچ دلیل عقلی صریح و نقلی صحیح مخالف طریقه سلف در اثبات صفات وجود ندارد، بلکه این معنا فطری عقلی استاز این رو کسی که به استوای خدا بر عرش اقرار کند ولی در اینکه عرش در زمین است یا آسمان توقف کند تکفیر شده است (همان: 5/468). مفسران سلفی در تأیید تفسیر ظاهری خود از آیات صفات خبری، از جمله آیه استوا، روایات تفسیری بسیاری، از جمله روایات آفرینش آدم و بهشت و مانند آن، را به پیامبر (ص) و صحابه و تابعان نسبت می دهند (ابن کثیر، 1419: 4/68؛ ابن قیم جوزیه، 1417: 1/64-70؛ ابن عثیمین، 1423: 1/47).ابن تیمیه گویا خود متوجه پیامدهای نادرست کلام خویش بوده است. از این رو می کوشد با افزودن قیدهایی مانند تناسب با جلالت الاهی «یلیق بجلاله» (ابن تیمیه، 1426: 5/468، 490) یا «بلا کیف» (همان: 471، 484-485) و مانند آن، خود را از اتهام تشبیه گرایی برهاند.
اما واقعیت آن است که اگر تفسیر وی از صفات خبری را تشبیه گون ندانیم، که البته مطابق نظر برخی بزرگان (سبحانی، 1427: 91) صریح در تشبیه است، بدون شک وی، بستر ترویج دیدگاه های تشبیه و تجسم را در جریان سلفی هموار و بلکه نهادینه کرده استابن عثیمین سلفی نیز نه تنها تأویل صفات خبری را ممنوع دانسته (ابن عثیمین، 1431: 1/49)، بلکه ادعا می کند: «مطابق اجماع اهل سنت، خدای متعال دارای صورت، دو دست کریمانه و دو چشم حقیقی است! و تأیید آن روایت نبوی درباره دجال است که فرمود: دجال نابینا است ولی خدای شما نابینا نیست» (همو، 1404: 5-6). وی «قَبْضَتُهُ» در آیه 67 سوره زمر را به دست عضو معروف تفسیر می کند و می نویسد: «زمین در روز قیامت در دستان خدا است و رسول اکرم با گرفتن قلم میان انگشتانش مطابق آیه، بر آن اقرار کرده است!» (همو، بی تا: 2/532).ظاهرگروی سلفی افراطی در تفسیر قرآن، با سه مؤلفه اساسی، یعنی انکار تأویل ضابطه مند، نفی مجازهای ادبی در تفسیر قرآن، و نادیده گرفتن نقش عقل در فهم قرآن شناخته می شود که در ادامه بدان خواهیم پرداخت.الف. انکار تأویل ضابطه مندفهم و برداشت از قرآن کریم، در طول تاریخ تفسیر، گرفتار دو رویکرد انحرافی بوده است: اول، تأویل گرایی بی ضابطه و دیگری ظاهرگرایی افراطی.
در این میان، نفی تأویل ضابطه مند و عقلایی، همواره ناشی از نگرش ظاهرگرایی بوده، و بر این اساس گفته می شود: آیات مربوط به صفات خدای متعال باید به همان مراد ظاهری حمل شود یا مسکوت گذاشته شود و مقصود از آنها به خود خدا واگذار گردد؛ چراکه تأویل در حقیقت به معنای نفی و انکار صفات خداوند است ولی از نظر خلف، این گونه تعبیرها باید متناسب با مقام و منزلت الاهی تأویل شود. برای نمونه، شوکانی هر گونه تأویل معیت، به علم و نصر و مانند آن را رد کرده و می گوید: «چنین تأویلاتی در آثار صحابه و تابعان وجود نداشته است» (شوکانی، 1426: 113).برخی از افراد این جریان، از جمله ابن قیم مدعی است که تأویل ضابطه مند را قبول دارد. وی ضوابطی را برای تأویل ذکر می کند که بر اساس آن هر نوع تأویلی که با عقاید سلفیه راجع به رؤیت و استواء الاهی هماهنگ باشد، تأویل درست، وگرنه باطل است. از این رو می گوید تأویل در جایی روا است که در تعبیرهای قرآنی عین آن تأویل آمده باشد، مثلاً تأویل استوا بر استیلا نادرست است؛ چراکه در همه جا تعبیر «استوا» آمده است و اگر اغلب «استیلا» آمده بود، بدان تأویل می شد! (ابن قیم جوزیه، 1417: 1/99).ابن تیمیه در آثار خود، از جمله مجموع الفتاوی، تفسیر سوره اخلاص و رساله الاکلیل، درباره تأویل فراوان سخن گفته و به تکرارگویی فاحشی مبتلا شده است (ابن تیمیه، 1415: 318؛ همو، 1427: 1/4-10).
از نگاه وی، سلف صفات الاهی را بر همان معانی متعارف لفظی حمل کرده و این معانی را به خدای متعال بدون هر گونه تأویلی نسبت داده و فقط برای تنزیه باری تعالی، قید بلاکیف یا کیفیت مجهول را اضافه کرده اند از این رو ابن تیمیه روایات تشبیه نما، مانند روایات رؤیت خدای متعال، و نیز روایات اصبع را از صحیح ترین روایات دانسته است (همان: 318، 455-456؛ همو، 1427: 3/227).از نظر ابن تیمیه، تأویل سه کاربرد دارد: نخست، تأویل در کاربرد عالمان متقدم از سلف، به معنای تفسیر کلام و بیان معنای آن است؛ و دیگری تأویل در اصطلاح متأخران، به معنای خلاف ظاهر بر اساس دلیل و قرینه؛ و سوم، تأویل در کاربرد قرآنی است، که به معنای نفس وجود خارجی مخبرٌ به یا حقیقت خارجی همه بیان های قرآن است. بر این اساس، تأویل در کاربرد قرآنی آن از مقوله تفسیر و بیان نیست و آنچه در سوره آل عمران به «اللّه» نسبت داده شده، علم به تأویل تمامی قرآن، یعنی حقیقت خارجی همه بیان های قرآن است و قرآن نازل شده است تا مردم در آن تدبر کنند و آن را بفهمند (نساء: 82)، اگرچه تأویلش را ندانند.ابن تیمیه به استناد حدیث منسوب به پیامبر اکرم (ص) که برای ابن عباس دعا کرد و از خدا خواست به او تأویل بیاموزد، می نویسد: «البته ممکن است تأویلِ بخشی از داده های قرآن، نه همه آن، برای بعضی اشخاص معلوم شود» (ابن تیمیه، 1427: 2/35-36).
وی می افزاید:دو معنای اول، از مقوله لفظ و از قبیل علم و کلام است و مانند تفسیر، وجود خارجی ندارد، بلکه عملی قلبی است که وجود ذهنی و لفظی و کتبی دارد، اما تأویل به معنای اخیر، نفس وجود خارجی اشیا است، و تأویل در زبان قرآن، به همین معنا است و چون عقل هیچ گونه تعارض و مخالفتی با نصوص قرآن و حدیث ندارد، تأویل به معنای اصطلاحی متأخران مصداق پیدا نمی کند (ابن تیمیه، 1427: 1/70)بر این اساس، ابن تیمیه مخالفان فکری خود در تفسیر آیات صفات را افراد نادان و تحریفگر می نامد و می نویسد: «آنان در فهم نصوص قرآن و حدیث دو شیوه را به کار گرفته اند: شیوه تبدیل و شیوه تجهیل؛ گروهی که روش تبدیل را در پیش گرفته اند، خود بر دو دسته اند: اهل تخییل و اهل تحریف و تأویل» (همان: 1/4-11؛ 2/8-24، 35-36). ابن قیم نیز همین دسته بندی را به تفصیل آورده است (ابن قیم جوزیه، 1417: 1/110-112 و 184-190). بر این اساس، از نظر آنها، تنها گروه هدایت یافته، اهل سنت و جماعت، یعنی سلفیه و پیروان ابن تیمیه، هستند. دیگر مسلمانان مانند مرجئه، وعیدیه و شیعه اهل بدعت اند و حتی شماری از آنان، از یهود و نصارا نیز به مراتب بدترند! (ابن تیمیه، 1427: 1/3-4). ناگفته نماند بسیاری از دانشمندان حنبلی به صراحت ادعای فرقه ناجیه بودن سلفیه و حتی حنبلی بودن جریان سلفی را به شدت انکار کرده اند (حمدو علیّان الحنبلی، 2014: 15 و 125).
مفسران سلفی نیز درباره تأویل قرآن، سخن جدیدی جز سخنان ابن تیمیه ابراز نکرده و تقریباً با عبارت های گوناگون همان سخنان را تکرار یا تقریر کرده اند برای نمونه، ابن قیم (متوفای 751 ه.ق.)، ضمن تأیید نظر ابن تیمیه درباره معنای تأویل، فقط این نکته را افزوده که تأویل اولین طاغوت، اساس تمام فتنه ها و بدعت ها است که نافیان صفات، از آن برای تأمین اهداف خود بهره برداری می کنند (ابن قیم جوزیه، 1417: 1/8، 39 و 122). از نظر وی، تأویل به مراتب از تعطیل بدتر است؛ چراکه قائلان به تأویل، در حقیقت ظاهر کلام خدا و رسولش را محال می دانند، حقایق را تعطیل و گوینده کامل و عالم را به مبهم گویی متهم می کنند و نصوص را به بازی می گیرند و به مفاد ظاهر نصوص بدگمان اند (همان: 77-78). پس از او ابن کثیر (متوفای 774 ه.ق.) نیز همین دیدگاه را پذیرفته است (ابن کثیر، 1419: 1/327). در دوره معاصر نیز، رشید رضا در تفسیر المنار، در بحثی تفصیلی ذیل آیه 7 سوره آل عمران، با انتقاد از مفسرانی که مراد از تأویل را در قرآن همان معنای اصطلاحی متأخران دانسته اند، عین مطالب ابن تیمیه در تفسیر سوره اخلاص را تلخیص کرده و آن را دقیق و رسا خوانده است (رشید رضا، بی تا: 3/172-196). قاسمی نیز در محاسن التأویل، مطالب ابن تیمیه را گزارش کرده است (قاسمی، 1421: 4/16-40).
بررسی و نقدهمان طور که تأویل بدون ضابطه نوعی گمراهی است، جمود بر ظاهر و انکار تأویل های ضابطه مند به صورت مطلق نیز نادرست است و در زمینه تفسیر صفات الاهی، موجب تشبیه و موهم تجسیم الاهی می شود؛ و گاه سبب برداشت های انحرافی از قرآن می گردد برای نمونه، ابن قیّم سلفی، لعن ابلیس را ناشی از تأویل گری او و خروج حضرت آدم (ع) از بهشت را نیز نتیجه تأویل آن حضرت دانسته است! (ابن قیم جوزیه، 1417: 1/93 و 95).با مراجعه به اقوال صحابه در تفاسیر سلفیه، می توان گفت: اولاً، نمونه های ناقض تأویل، در آثار سلف فراوان یافت می شود. طبری، بغوی و ابن عطیه ذیل آیات صفات خبری، تأویل برخی آیات صفات را از قول صحابه نقل کرده است (طبری، 1412: 3/7؛ 29/120؛ بغوی، 1420، 3/548؛ 5/253؛ ابن عطیه، 1422، 2/216 و 305) که در این نوشتار به ذکر برخی از آنها اکتفا می کنیم: برای نمونه، «معیت» در آیه «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَینَ ما کُنْتُمْ» (حدید: 4)، و در آیات دیگری مانند آیه 46 سوره طه، 62 سوره شعراء، و 128 نحل، در لسان سلف به تأیید، عنایت، علم و امداد الاهی تأویل شده است (قصبی، 1433: 203-204؛ ابن تیمیه، 1426: 1/89). همچنین، ابن تیمیه از برخی تابعان مانند مجاهد بن جبر و غیر او، نقل می کند که آنها، آیه «اِلَی رَبِهَا نَاظِرَه» (قیامت: 23) را به «الی ثواب ربها» تأویل کرده اند (ابن تیمیه، 1426: 3/160).سلفیه با اعتراف به این تفسیر، آن را باطل و ناشی از تقدم داشتن عقل بر نقل در تفسیر دانسته اند.
زیرا از منظر آنها، روایت صریح بر عقل صریح و حتی قرآن، مقدم است؛ از این رو ابن عثیمین، مفسر معاصر سلفی، ضمن دسته بندی روایات اسرائیلی، به مردود، مسکوت و مقبول، روایتی را جزء روایات مقبول می شمارد که صریح در تشبیه یا دست کم تشبیه نما است (ابن عثیمین، 1431: 1/61) و همو بر اساس روایتی واژه «زیاده» در آیه 23 سوره یونس را برخلاف معنای ظاهری آن، به رؤیت وجه الاهی تفسیر کرده است (همان: 30) سلفیه، مطابق همین مبنای تقدم روایت، مفاد صریح آیات قرآنی را رد، و رؤیت الاهی را اثبات می کنند (ابن ابی العز حنفی، بی تا: 129-131؛ فینسان، 1418: 40-42).ابن تیمیه در تفسیر آیه «بَلی مَنْ کَسَبَ سَیئَه وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطیئَتُهُ» (بقره: 81) می گوید «سیئه» در اقوال سلف مانند عکرمه، ابن عباس، مجاهد، قتاده، ضحاک و عطاء به شرک تأویل شده است (ابن تیمیه، 1427: 1/364 -368)؛ و نیز «وجه رب» در آثار ابن تیمیه به ذات پروردگار، اخلاص و مانند آن تأویل شده است (ابن تیمیه، 1426: 2/428؛ همو، 1427: 1/412-413 و 426) و در هر حال نمونه های فراوانی از تأویل در آثار سلف از صحابه و تابعان وجود دارد که ذکر همه آنها خارج از عهده این نوشتار است (بوطی، 1418: 134؛ حمدو علیان الحنبلی، 2014: 246 و 264).
بر این اساس، ادعای ابن تیمیه که تأویل صفات خبری را به کلی از سلف نفی کرده و تأویل را ساخته و پرداخته متأخران و متکلمان پنداشته و شاگرد وی ابن قیم آن را نخستین طاغوت در برابر صفات الاهی انگاشته، ادعایی باطل و بدون مستند کافی حتی از سلف ادعایی آنها استدوم آنکه، دیدگاه سلف در تفسیر این دسته از آیات، یکسان نیست؛ همان گونه که «وجه رب» در آثار ابن تیمیه و دیگران به اموری از قبیل ذات باری تعالی، سمت و جهت، دین، اخلاص و مانند آن تأویل شده است (بیهقی، 1417: 2/23 و 217؛ ابن تیمیه، 1427: 1/412؛ بوطی، 1418: 134) برخی از آنها این صفات را تأویل کرده و گروه دیگر نیز بر پایه آنکه زبان متعارف ظرفیت بیان آن را ندارد، علم به این گونه مسائل را از همان ابتدا به خدا واگذار کرده اند (قصبی، 1433: 182).بنابراین، در این گونه امور باید دید کدام یک مطابق اصول مسلم اسلام و موافق با اصول عقلایی محاوره و قواعد پذیرفته شده زبان عربی است. رشید رضا نیز پس از اینکه طبق نظر استادش عبده، طریقه سلف را به تفویض، و شیوۀ خلف را به تأویل وصف کرده، یادآور می شود که در میان ائمه سلف، مانند احمد بن حنبل و دیگران، در آیات معیت و مانند آن، روش تأویل نیز یافت می شود (رشید رضا، بی تا: 1/252-253).
سوم آنکه، پرهیز برخی از سلف از تأویل آیات صفات را نمی توان دلیل بر بطلان تأویل دانست؛ زیرا این خودداری ممکن است به دلایل مختلفی مانند نیازنداشتن به تأویل، روشن بودن معنای این گونه آیات بر مردمان آن زمان، احتیاط یا ترس از دچارشدن به تفسیر به رأی یا شرایط حاکم و مانند آن بوده باشد (قصبی، 1433: 224-225) به گفته حسن البنا، سلف و خلف همگی در اصل تأویل اشتراک نظر دارند و تنها اختلاف بین این دو، آن است که خلف به جهت صیانت از عقاید مردم از شبهه تشبیه و تجسیم، در امور متشابه، معنای مراد را مشخص کرده اند، اما سلف در این خصوص معنای مراد را مسکوت گذاشته اند و این اندازه اختلاف هرگز نباید موجب هیاهو و تکفیر مخالفان شود؛ چراکه خود احمد بن حنبل نیز گاه به تأویل روی آورده است (البنا، بی تا: 367-378). بنابراین، تأویل مانند خود تفسیر ضابطه مند و دارای معیارهای مشخصی است. از آن گذشته، افزودن قید بلاکیف، برخلاف کتاب، سنت و سیره سلف است؛ چراکه در هیچ یک از منابع اصلی قید بلاکیف کنار اسامی و صفات خبری ذکر نشده است.افزون بر آن، اکتفا به ظاهر الفاظ قرآن در تفسیر برخی آیات، ما را با مشکل جدی مواجه خواهد کرد.
از جمله در آیاتی مانند 82 سوره یونس و 75 سوره اسراء، آیا مقصود پرسش از حیوانات، مرده ها و سنگ ها است؟ یا اینکه معانی مجازی مراد است؟ اگر اینجا آیات مطابق اصول متعارف زبان عربی تفسیر و تأویل شود، باید تمامی آیاتی را که تمسک به ظاهر آنها خلل ایجاد می کند نیز تأویل کرد و نباید بین این دسته آیات و آیات صفات تفاوت قائل شد بر این اساس، باید تمام آیاتِ به ظاهر تجسیم نما را تأویل کرد (مغنیه، 1427: 168-170).ب. انکار مجاز در قرآنشاخصه دیگر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در فهم قرآن، انکار وجود مجاز در قرآن بوده است.بدیهی است که قبول یا انکار مجاز در قرآن، در تفسیر آیات قرآن بسیار تأثیرگذار است. سلفیه افراطی، به ویژه بنیان گذار نظری آن، ابن تیمیه و شاگرد وی ابن قیم، با انکار تأویل، راه را برای پذیرش مجاز در قرآن بر خود بسته اند.زیرا تأویل در حقیقت، حمل لفظ بر معنای مجازی است؛ به همین دلیل این دو و پیروان آنها در رد و انکار مجاز در قرآن سنگ تمام گذاشته اند؛ تا آنجا که ابن قیم مجاز را طاغوت سومی در کنار تأویل نخستین طاغوت قرار داده که به ادعای وی برخی آن دو را برای تعطیل و نفی اسماء و صفات خداوند وضع کرده اند (ابن قیم جوزیه، 1417: 271-338) و همین شیوه را مفسران سلفی معاصر نیز به قوت ادامه دادند. برخی از منکران مجاز به طور کلی مجاز در لغت را نپذیرفته اند و بعضی دیگر به رغم پذیرش مجاز در لغت، منکر وقوع آن در قرآن هستند. بیشتر قائلان این قول، سلفیه افراطی هستند.
جریان سلفی با ادعای اینکه مجاز برادر دروغ است و کارآیی آن فقط برای کسی است که از آوردن حقیقت ناتوان است، می گوید خداوند متعال توانا است و نیازی به مجاز ندارد بر این اساس، قرآن کریم سراسر صدق و راستی است و در آن هیچ مجازی، یعنی هیچ دروغ و باطلی، راه ندارد. ابن تیمیه ضمن بحث تفصیلی از حقیقت و مجاز، بر آن است که در کتاب خدا و کلام رسول خدا (ص) مجازی نیست و سرتاسر حقیقت است؛ و اصطلاح حقیقت و مجاز اصطلاحی حادث پس از سه قرن نخست اسلامی است که معتزله و دیگر متکلمان برای اهداف خاصی مانند تعطیل اسما و صفات خداوند وضع کرده اند (ابن تیمیه، 1426: 7/779).از نظر وی، دیگر موافقان مجاز، شاعران بودند که برای اغراض شعری بدان پرداخته اند و برخی از فرقه ها حقیقت و مجاز را برای توجیه عقاید خود به کار گرفته اند. در حالی که همه آیات قرآن مبتنی بر حقیقت است. از این رو نه صحابه و نه تابعان و نه هیچ یک از علمای بزرگ مانند مالک، ثوری، اوزاعی، ابوحنیفه و شافعی بلکه دانشمندان نحو مانند خلیل، سیبیویه، ابوعمر و غیر ایشان، نیز آن را نگفته اند.کاربرد مجاز در کلام احمد بن حنبل نیز در غیر از معنای مشهور نزد قائلان به مجاز بوده است، و نخستین کسی که از مجاز سخن گفته، ابوعبیده معمر بوده که مراد وی نیز از آن مجاز اصطلاحی نبوده و سخنان پسینیان نیز درباره آن تناقض آمیز است (همان: 7/773)؛ و اساساً قرآن سراسر حقیقت است و هیچ مجازی در آن وجود ندارد (شنقیطی، بی تا: 6/391).
ابن تیمیه آیاتی را که در آنها ادعای مجاز شده، بر اساس انکار مجاز تفسیر می کند مثلاً وی در تبیین معنای «اشتعال الرأس» در آیه 4 سوره مریم، می گوید تعبیر «اشتعال»، در این آیه، تعبیر مجازی و از قبیل تشبیه و استعاره نیست. بلکه این واژه به صورت ترکیب و همراه با رأس جز در این معنا به کار نمی رود. سپس متوجه تناقض گویی خود می شود و می افزاید: «البته شعله رأس مانند شعله هیزم نیست» (صبری، 1401: 130). همچنین، وی در تفسیر آیه 24 سوره إسرا «وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَه» می نویسد: «جَناحَ الذُّلِّ» تعبیر مجازی نیست؛ چراکه پرِ انسان نیز همان پهلوی او است؛ چون آدمی، پری مانند پرندگان ندارد. همان گونه که پرِ پرندگان نیز مانند پرِ فرشتگان نیست. بنابراین، ترکیب واژها در قرآن دارای معنای خاصی است و اینجا ساختار ذل با جناح و رحمت دارای معنای حقیقی نه مجازی است. همچنین، حذف مضاف، در آیه «وَاسْأَلِ الْقَرْیه» (یوسف: 82)، از باب مجاز در حذف نیست؛ بلکه تعبیر «قریه» هم آبادی و هم ساکنان آن را در بر می گیرد و برخلاف نظر قائلان به مجاز، نیازی به فرض گرفتن «اهل» در این گونه تعابیر نیست (ابن تیمیه، 1426: 7/102-103). ابن قیم هم به تبع استادش ابن تیمیه بر آن است که معتزله و جهمیه و متکلمان متأثر از آنان مجاز را برای نفی اسما و صفات خداوند وضع کرده اند. وی برای اثبات مدعای ابن تیمیه، بیش از پنجاه وجه در نفی مجاز قرآن مطرح کرده و به گمان خود پنبه مجاز در قرآن را زده است.
سپس به تفصیل، نمونه هایی از آیات قرآن و حدیث را که در آنها ادعای مجاز شده نقد کرده است (ابن قیم جوزیه، 1417: 2/381-405)محمد امین شنقیطی (متوفای 1393 ه.ق.)، از مفسران معاصر سلفی نیز، رساله مستقلی با عنوان منع جواز المجاز فی المنزل للتعبد والاعجاز در انکار وجود مجاز در قرآن نگاشته[2] و هدف اصلی از نگارش این رساله را برحذرداشتن مسلمانان از نفی صفات کمال و جلال خداوند با ادعای مجازی بودن آنها معرفی کرده است. وی می گوید امروزه اغلب مسلمانان بر جواز مجاز در قرآن باور دارند. باورمندان به مجاز متوجه سه نکته نبوده اند: اول آنکه قرآن سراسر حقیقت است و هیچ مجازی در آن وجود ندارد و دیگر آنکه قول به مجاز در قرآن، وسیله ای برای نفی بسیاری از صفات کمال و جلال خدای متعال بوده است، همان گونه که معطِّله از راه قول به مجاز به نفی بسیاری از صفات خداوند در قرآن ملتزم شده اند و افزون بر آن دو، انکار صفاتی که در کتاب و سنت ثابت و مسلم است، بی گمان محال است.وی بر آن است که علمای معاصر دیگری از جریان سلفی، نظیر سعدی، ابن باز و آلبانی نیز منکر وجود مجاز در قرآن اند (شنقیطی، بی تا: 6/391-394). جالب آنکه شنقیطی در این قسمت نیز تمام سخنان ابن تیمیه و حتی شواهد قرآنی او را بدون یادی از پیشوای بزرگ سلفی اش ذکر کرده (مقایسه کنید با: ابن تیمیه، 1426: 7/779-780) و فقط این را اضافه کرده است که نمونه های یادشده از جمله اسلوب های رایج زبان عربی است.
ادله و شواهد این گروه بر نفی مجاز، بسیار متنوع و تقریباً همان دلیل های ابن تیمیه است که می توان مجموع آنها را در عناوین ذیل خلاصه کرد: نقد تعریف مجاز؛ نقد تقسیم الفاظ به حقیقت و مجاز؛ اصل بودن حمل بر حقیقت؛ تناقض و تعارض در اقوال قائلان به مجاز؛ امتناع وقوع مجاز در قرآن و سنت؛ بی معنابودن لفظ مجرد از هر قید و قرینه و رد بر شبهات قائلان به مجاز شنقیطی نیز در بحث مجاز سخن جدیدی جز تقریر سخنان ابن تیمیه و ابن قیم نیاورده است. تنها ابتکار وی استفاده از تعبیر «اسلوب» به جای مجاز است که آن نیز همان تعبیر بسیار قدیمی ابی عبیده در کتاب المجاز است (مطلوب، 1975: 92). بررسی همه مباحث و وجوه درباره نفی مجاز از قرآن کریم نیازمند مجال دیگری است.پی نوشت ها:[1]. جریان سلفی، در درون خود طیف های مختلفی از گرایش های اعتدالی و افراطی را در بر می گیرد (نک.: مجموعه باحثین، 1425: 8-17؛ بوطی، 1418) که در این مقاله، بیشتر سلفیه افراطی بررسی شد.مراجعأبا الخیل، سلیمان بن عبداللّه (2015). السلفیه، الریاض: دار العاصمه.ابن ابی العزّ حنفی، علی بن محمد (بی تا). شرح الطحاویه فی العقیده السلفیه، تحقیق: احمد محمد شاکر، خارطوم: دار السودانیه للکتب.ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1415). بغیه المرتاد، تحقیق و دراسه: موسی بن سلیمان الدرویش، بی جا: مکتبه العلوم والحکم.ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1426 ). مجموع الفتاوی، بیروت: مکتبه الرشد.ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (1427 ).
درء التعارض العقل والنقل، الریاض: مکتبه الرشد- ناشرونابن عثیمین، محمد بن صالح (1404 ). عقیده اهل السنه والجماعه، ریاض: مدار الوطن للنشر.ابن عثیمین، محمد بن صالح (1423). تفسیر القرآن الکریم، الریاض: دار ابن جوزی.ابن عثیمین، محمد بن صالح (بی تا). القول المفید علی کتاب التوحید، الریاض: دار ابن جوزی.ابن عثیمین، محمد بن صالح (1431). الکنز الثمین تفسیر ابن عثیمین، بیروت: کتاب ناشرون.ابن عطیه، عبدالحق (1422). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیه.ابن قیم جوزیه، محمد ابن ابی بکر (1417). مختصر الصواعق المرسله علی الجهمیه والمعطّله، تحقیق: سید ابراهیم، قاهره: دار الحدیث.ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه.ابوزهره، محمد (1996). تاریخ المذاهب الاسلامیه، القاهره: دار الفکر العربی.اسود، محمد عبد الزاق (1429). الاتجاهات المعاصره، دمشق: دار الکلم الطیب.ألبانی، محمد ناصر الدین (1408). سلسله الأحادیـث الضعیفه والموضوعه، الریاض: دار المعارف.ألبانی، محمد ناصر الدین (بی تا). سلسله قضایا عقدیه، بی جا: دار الهدیه النبوی.بغوی، حسین بن مسعود (1420 ). معالم التنزیل فى تفسیر القرآن، تحقیق: عبدالرزاق المهدى، بیروت: دار احیاء التراث العربى.البنا، حسن (بی تا). مجموعه رسائل، القاهره: المکتبه التوقیفیه.بوطی، محمد سعید رمضان (1418 ).
السلفیه مرحله زمینه مبارکه لا مذهب اسلامی، بیروت: دار الفکر المعاصربیهقی، احمد بن حسین (1417). کتاب الاسماء والصفات، بیروت: دار الجیل.جلیند، محمد السید (بی تا). الامام ابن تیمیه و قضیه التأویل، القاهره: دار قباء للطباعه والنشر والتوزیع.حمدو علیان الحنبلی، مصطفی (2014). الحنابله واختلافهم مع السلفیه المعاصره، عمان: دار النور المبین للنشر والتوزیع.ذهبی، محمد حسین (بی تا). التفسیر والمفسرون، بیروت: دار احیاء التراث العربی.رشید رضا، محمد (بی تا). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، بیروت: دار المعرفه.سبحانی، جعفر (1427). المذاهب الاسلامیه، قم: مؤسسه الامام الصادق (ع).سیوطی، عبدالرحمن (1421). الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتاب العربی.شمری، شعبان (1435). نظریه التفکیک للنص الدینی عند العقل التکفیری، بیروت: دار النصر.شنقیطی، محمد امین (بی تا). اضواء البیان فی ایضاح القرآن بالقرآن، بیروت: عالم الکتب.شوکانی، محمد بن علی (1426). الرسائل السلفیه، بیروت: دار الکتاب العربی.شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1364). الملل والنحل، قم: منشورات الشریف الرضی.صبری، متولی (1401). منهج ابن تیمیه فی تفسیر القرآن الکریم، قاهره: عالم الکتب.طبری، محمد بن جریر (1412). جامع البیان فیتفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه.فینسان، سعود بن عبداللّه (1418). اختلاف المفسرین أسبابه و آثاره، الریاض: مرکز دراسات والاعلام/ دار اشبیلیا.قاسمی، محمد جمال الدین (1422).
محاسن التأویل، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربیقصبی، زلط (1433). مباحث فی علوم القرآن، بی جا: دار الصحابه.قوسی، مفرح بن سلیمان (1422). المنهج السلفی، الریاض: دار الفضیله.کثیری، سید محمد (1418). السلفیه بین أهل السنه والامامیه، بیروت: الغدیر.مجموعه باحثین (1425). السلفیه، النشأه، المرتکزات، الهویه، بیروت: معهد المعارف الحکمیه.محمد الحسین، عبدالقادر (1428). معاییر القبول والرّد لتفسیر النصّ القرآنی، دمشق: دار الغوثانی للدراسات القرآنیه.محمود، احمد بکیر (1411). المدرسه الظاهریه بالمشرق والمغرب، بیروت: دار قتیبیه.مطلوب، أحمد (1975). فنون بلاغیه، الکویت: دار البحوث العلمیه.مغنیه، محمد جواد (1427). هذی هی الوهابیه، بیروت: مؤسسه دار الکتاب الاسلامی.هاشمی، احمد (1368). جواهر البلاغه، قم: مؤسسه مطبوعات دینی.نویسنده:علی فتحی: استادیار گروه قرآن پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره 8ادامه دارد....
04:15 - 20 مه 2018
54 بازدید
1 پاسخ