سیر مطالعاتی کتب شهید مطهری
خبرگزاری فارس: روش معمول در مطالعۀ ترتیبی آثار استاد مطهری این است که کتابها را براساس سیر آسان به مشکل طبقهبندی میکنند. بهطورخاص«داستان راستان»به دلیل ماهیت متفاوتی که دارد، در آغاز این طبقهبندی قرار میگیرد.
دستکم دو ویژگی مثبت در آثار استاد مطهری باعث میشود کسانی که میخواهند تمامی این آثار را بهصورت دورهای مطالعه کنند یا دستکم بخش عمدهای از این کتابها را مرور نمایند با مشکل مواجه شوند: نخست تعداد و فراوانی و دیگری تنوع و گوناگونی این آثار ارزشمند. با چه برنامهای باید این آثار را مطالعه کرد؟ از کجا باید شروع کرد؟ ترتیب مطالعۀ آثار چگونه باید باشد؟ کدام کتابها را و به چه دلیل میتوان نخواند یا با کتاب دیگری جایگزین کرد؟ و … پرسشهایی است که در مطالعۀ این آثار مطرح می شود.
البته همه این پرسشها زمانی معنا دارند که بخواهید مطالعۀ ترتیبی آثار استاد را آغاز کنید؛ در غیر این صورت برای مطالعه موضوعی کار بهطور حتم آسانتر است؛ زیرا با نگاهی کلی به عناوین آثار، فهرستها و نمایهها در مجموع میتوان ابعاد یک موضوع خاص را در منظومۀ فکری ایشان مشخص کرد و پی گرفت.
روش معمول در مطالعۀ ترتیبی آثار استاد مطهری این است که کتابها را براساس سیر آسان به مشکل طبقهبندی میکنند.البته دراینباره سلیقهها و نظرات متفاوت است. بهطور خاص «داستان راستان» به دلیل ماهیت متفاوتی که دارد، در آغاز این طبقهبندی قرار میگیرد، اما از آن که بگذریم، بیشتر سیرهای مطالعات ترتیبی آثار استاد با یکی از دو دستۀ زیر مشخص و شروع میشوند:
الف) «گفتارها» که شامل کتابهایی چون «ده گفتار»، «پانزده گفتار»، «بیست گفتار»، «آزادی معنوی»، «حکمتها و اندرزها» و … میشود.
ب) «سیرۀ ائمه» که کتابهایی مانند «جاذبه و دافعه علی(ع)»، «سیری در سیرةنبوی»، «سیری در سیرة ائمه اطهار(ع)»، «حماسة حسینی» و … را دربرمیگیرد.
چنانکه پیداست، خودبهخود در این میان سخنرانیها و آثار شفاهی استاد که بهصورت کتاب درآمدهاند در صدر قرار میگیرند و آثار مکتوب که معمولاً به موضوعات سنگینتر و با پرداخت بیشتر مربوط میشوند، در مراحل بعدی مدنظر قرار میگیرند. در نقطۀ انتهای این طیف، آثار و مکتوبات فلسفی آیتالله مطهری جای میگیرند که مطالعۀ آنها برای عموم توصیه نمیشود؛زیرا نیاز به طی کردن مقدمات و مطالعات دیگری دارند.بااینحال روش مزبور با این اشکال عمده مواجه است که نظم موضوعی کتابها در آن تا حد بسیاری نادیده گرفته میشود. ازاینرو توصیه شده که نخست کتابها را براساس موضوعات جداگانه طبقهبندی کرده و سپس در مطالعة هر موضوع، سیر آسان تا دشوار را در نظر بگیریم.
دربارۀ چلچراغ
مجموعۀ «چلچراغ حکمت» گرچه همۀ موضوعاتی را که در آثار شهید مطهری عنوان و از آنها بحث شده است دربرنمیگیرد، طیف گستردهای از اندیشهها و دیدگاههای استاد را در مورد موضوعاتی مهم و مشخص، به شکل چکیده و بیپیرایه ارائه میکند. بنابراین برای مطالعۀ این مجموعۀ چهل جلدی با دشواری کمتری در دستهبندی کتابها مواجه هستیم.در ادامه یک دستهبندی اعتباری از همین چهل دفتر ارائه شده است که میتواند مخاطب را در آشنایی با اندیشۀ مطهر استاد کمک کند. اما پیش از آشنایی با چگونگی این دستهبندی باید به چند نکته توجه کنیم:
نخست اینکه بهرهگیری از این گونه مجموعهها، که با تلاش فراوان پدید آمدهاند، ما را از مطالعۀ اصل کتب و آثار شهید مطهری بینیاز نمیکند. هرچه باشد قلم استاد جذابیت دیگری دارد و باوجد اینکه ممکن است بعضی بحثها در مجموعۀ آثار اصلی، طول و تفصیل بیشتری داشته باشد، اما از دقت و عمق بیشتری نیز برخوردار است و مخاطب کُنه مطلب را بهتر و بیشتر درک میکند.
دیگر اینکه نیاز، علاقه و استعداد، اینجا و هرجای دیگر، سه عامل مهم و تعیینکننده در مراجعه به یک اثر یا مجموعهای از آثار بهشمار میآیند. بنابراین ممکن است شما بسته به اینکه چه نیازی در خود احساس میکنید، چه علایق و سلایقی دارید و در چه زمینهها و موضوعاتی از استعداد درک بیشتری برخوردارید، حذف و اضافاتی در سیر مطالعاتی خود در نظر بگیرید.
بااینحال حُسن این چهل دفتر آن است که اولاً، کوشیده است هم قوت استدلال و هم سبک و لحن کلام و قلم استاد مطهری را در خود حفظ کند و ثانیاً، موضوعاتی را بررسی کند که معمولاً مخاطب جوان به آنها نیاز دارد، با ذائقه او هماهنگ است و استعداد فهم آنها فراگیر است و همچنین بیشتر مخاطبان جوان توانایی خواندن و فهیمدن آن را داشته باشند.بنابراین مطالعۀ این چهل دفتر میتواند در حکم خودآموزی باشد برای جوانانی که مایل هستند نگاهی کلی به مهمترین موضوعات مطرح در منظومه فکری استاد شهید داشته باشند؛ آن هم با سبک و سیاق سخن و قلم خود استاد.
دستهبندی ششگانه
آنچه در اینجا بهعنوان دستهبندی دفترهای چلچراغ حکمت به آن اشاره میکنیم، یک تقسیمبندی اعتباری و ابتکاری است که شاید مدنظر نویسندگان این مجموعه و دستاندرکاران آن هم نبوده باشد، اما بههرحال درخور اعتناست و میتواند مخاطب را در گزینش کتابها یا برنامهریزی خواندن آنها با توجه به نیاز، استعداد و علاقهشان یاری کند.
1. شناختها
هشت دفتر از مجموع چهل دفتر چلچراغ حکمت، به واکاوی گسترۀ شناختهای انسان اختصاص پیدا کرده است. اگر از دفترهای اول و دوم و سوم که به ترتیب «شناخت، جهانبینی و ایدئولوژی»، «انسانشناسی» و «خداشناسی» نام دارند بگذریم، «دینشناسی»، «اسلامشناسی»، «قرآنشناسی» و «غربشناسی» هم در میان دفترهای دیگر در همین شاخه مینشینند. دفتر نهم که مربوط به «فلسفه اسلامی و غربی» است نیز گسترۀ مباحث شناختها را کامل میکند.
بهطور طبیعی بحثهای بنیادی و البته نسبتاً سنگینتر در همین هشت دفتر ساماندهی شدهاند و زیربنای همه مباحث دیگر بهشمارمیآیند. اما با وجود اهمیت فراوانی که دارند، براساس سیر آسان به دشوار، در فصل پایانی دستور کار قرار میگیرند. بااینحال اگر علاقه و استعدادش را دارید، میتوانید در گام اول سراغ این هشت دفتر بروید.
2. باورهای دینی
این شاخه سنگین از درخت تناور اندیشههای استاد را میتوان با دو بخش کوچکتر «کهن» و «نو» از یکدیگر متمایز کرد. در شاخۀ اول که به بحثهای کلاسیک و سنتی در علم کلام اختصاص دارد، شش دفتر «عدل الهی»، «معاد»، «ایمان»، «نبوت»، «امامت و رهبری» و «مهدویت» قرار میگیرند. اما استاد مطهری با تکیه بر استدلال های عقلی و استنادات دینی به مفاهیم بیشتر و تازهتری نیز توجه کرده است که چهار دفتر دیگر از چلچراغ حکمت را پر کردهاند: «آزادی»، «عقلانیت»، «تحجر» و «حکمت احکام».
البته تحجر را میتوان زیرمجموعهای از بحث عقلانیت بهشمار آورد و حکمت احکام را هم در طبقهبندی منطقی علوم اسلامی باید به «فلسفه فقه» مرتبط دانست که در اینجا برای ساماندهی بهتر مباحث در حیطۀ کلام قرار گرفته؛ و البته با مباحث کلامی نیز ارتباط دارد.مباحث این قسمت از نظر اهمیت و دشواری فهم متفاوتاند؛ نسبت به گسترۀ شناختها آسانتر و نسبت به بیشتر مباحث دیگر دشوارتر هستند و مطالعه آنها دقت و حساسیت خاصی را ایجاب میکند.
3. معصومان و تشیع
زندگی، سخن و سیرة ائمه معصوم(ع) یکی از منابع معتبر شناخت متن دین است. هفت دفتر از چلچراغ حکمت نیز به این بزرگواران و زندگانی ایشان اختصاص دارد. دفاتر یازدهم، دوازدهم و سیزدهم به ترتیب به «پیامبر اسلام(ص)»، «امیرمؤمنان علی(ع)» و «اهلبیت(ع)» مربوط میشوند. همچنین مباحث و مقولاتی چون «حماسه عاشورا»، «نهجالبلاغه»، «تاریخچه تشیع» و «عقاید تشیع» را نیز باید به عنوان تکمیلکنندۀ آشنایی با حیات و سیره ائمه اطهار بهشمار آورد.
البته عقاید تشیع را میتوان از جهاتی دیگر در میان باورهای دینی دستهبندی کرد؛ بنابراین میتوانید آن را مکمل بحثهای اعتقادی از منظر شیعه تلقی کنید و در آنجا مطالعه نمایید.همانگونه که گفته شد، آشنایی با سیرۀ ائمه اطهار در بعضی از سیرهای ترتیبی مطالعۀ آثار شهید مطهری، بهمثابة گام نخست پیشنهاد شده است. این هفت دفتر میتواند آغازی مطلوب و مبارک برای سیر مطالعاتی آثار استاد باشد.
4. اخلاق و عرفان
آنهایی که با سخن و قلم استاد مطهری آشنا هستند بهخوبی میدانند که ایشان اهتمام فراوانی به مسائل اخلاقی به معنای عام و تربیت در همة ابعاد و سطوح آن دارند. ازاینرو دفترهای چهاردهم تا شانزدهم چلچراغ حکمت به «تربیت»، «اخلاق و فرااخلاق» و «عرفان» در آثار متفکر شهید نگریستهاند.همۀ ما در هر مرحله و شرایطی از زندگی نیازمند دریافت رهنمودهای اخلاقی و خودسازی هستیم؛ بنابراین تعیین جای مشخصی برای مباحث اخلاقی و تربیتی در سیر مطالعاتی آثار استاد مطهری کمی دشوار به نظر میرسد. ازآنجاکه این مباحث دربرگیرندة بخش مهمی از مجموعه «گفتارها» است، میتواند در صدر سیر مطالعاتی بنشیند. پیشنهاد ما این است که خواندن این سه دفتر را پس از مطالعه بخش مربوط به ائمه معصوم(ع) آغاز کنید.
5. جامعه و سیاست
با آنکه بیشتر آثار و نوشتههای شهید مطهری به دوران پیش از انقلاب اسلامی بازمیگردد، استاد با زیرکی و به بهانههایی توانسته است مفاهیم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام را تا اندازۀ زیادی واکاوی کند. البته بخشی از آثار ایشان دراینباره به فاصله کوتاه پیروزی انقلاب تا شهادت که حدود هشتاد روز است، بازمیگردد. بههرحال از میان مجموعه مفاهیم اجتماعی در چلچراغ حکمت به «عدالت اجتماعی»، «اقتصاد اسلامی»، «سیاست و حکومت»، «انقلاب اسلامی»، «امر به معروف و نهی از منکر» و «پوشش و حجاب» توجه شده است.
همچنین به برخی اقشار اجتماعی به دلیل نقشآفرینی ویژهشان در سطوح و لایههای مختلف جامعه توجه شده است. ازاینرو دفترهایی با این نام به آنها اختصاص یافته است که عبارتاند از: «منزلت و حقوق زن»، «روحانیت و حوزهها»، «روشنفکری و روشنفکران» و «جوان».درک مفاهیم و مباحث این بخش که ده دفتر از چلچراغ حکمت را شکل داده، دستکم مستلزم آشنایی کلی با چهار دستۀ دیگر از موضوعات است که پیشتر به آنها اشاره شد. بنابراین مطالعۀ آنها با همین ترتیب میتواند مناسب تلقی شود.
6. اسلام و دنیای نو
«تمدن اسلامی» و «اسلام و دنیای متجدد» دو دفتر از مجموعۀ چلچراغ حکمت هستند که رسالت تبیین بُعد مهمی از اندیشههای استاد مطهری را برعهده گرفتهاند: توجه به انعطاف اسلام در برابر نیازهای متغیر و منطق آن. درواقع در این کتابها دیدگاههای یک متفکر اسلامی دربارۀ چگونگی برخورد اسلام با فرهنگها و تمدنهای گوناگون در گذشته، حال و آینده بررسی شده است.
برای آشنایی بیشتر با این بخش از اندیشههای مطهر، میتوانید کتاب «اسلام و ایران» که توسط کانون اندیشه جوان چاپ و منتشر شده، را به عنوان منبعی جانبی و مکمل مباحث مطالعه کنید. این کتاب با ماهیتی مشابه مجموعۀ چلچراغ حکمت، چکیدهای از دیدگاههای شهید مطهری دربارۀ خدمات متقابل اسلام و ایران را ارائه نموده و ماهیت پیشرفته اسلام در سیر تمدنی آن را مدنظر قرار داده است.
این بخش از آثار استاد بهخوبی وجه مترقی و روشنفکرانۀ اندیشههای ایشان را نشان میدهد و نماد نقشآفرینی بنیادهای اندیشۀ اسلامی در گرهگشایی از نیازهای روز است. بنابراین میتوان آن را در پایان سیر مطالعاتی و به عنوان حُسن ختام این چهل دفتر مورد توجه قرار داد.همانگونه که پیشتر اشاره شد، این دستهبندی ابتکاری و قراردادی است. اگرنه، برای نمونه میتوان «نهجالبلاغه» را در کنار «قرآنشناسی» قرار داد؛ به اعتبار اینکه اخُالقرآن است و پس از قرآن، از منابع اصیل شناخت دینی به شمار میرود؛ یا آن را در کنار کتاب «امیرمؤمنان علی(ع)» مطالعه کرد، ازآنرو که از رشحات سخن و قلم حضرت است.
پیشنهاد
برای اینکه بیشترین بهره از زمانی که آثار شهید مطهری را مطالعه میکنید ببرید، باید برخوردی فعال و نقادانه با این کتابها داشته باشید. بنابراین خوب است چند نکتة حاشیهای، اما مؤثر را به خاطر بسپارید و تا حد امکان آن را رعایت کنید.
1. یادداشت بردارید: یادداشتبرداری از روشهایی است که برای هر نوع مطالعه جدّی توصیه میشود. بهویژه هنگامی که با آثار و افکار اندیشمند بزرگی مانند آیتالله مطهری سروکار دارید مطمئن باشید که با یادداشتبرداری گرچه کُندتر پیش میروید، دستکم دو چیز ارزشمند را به دست میآورید: اولاً، ماندگاری مطالب در ذهن شما بیشتر میشود و ثانیاً، با مراجعۀ بعدی به یادداشتها با سرعت و دقت بیشتری میتوانید به مطلبی که میخواهید برسید.
2. بحث کنید: این یکی از سنتهای آموزش در تعلیم و تعلم علوم دینی است که بد نیست دیگران هم با آن آشنا شوند و بهکارش بگیرند. بعد از مطالعه هر کتاب یا بخشی از آن، چند نفر دور هم مینشینند و مطالبی را که خواندهاند به اضافۀ برداشتهای خودشان مطرح میکنند. بعد هم گفتههای یکدیگر را به بحث و نقد میگذارند. اینکه بتوانید فهم خود از متن را به دیگران منتقل کنید و آن را در معرض انتقاد آنها قرار دهید، باعث میشود خودتان هم درک بهتری از موضوع پیدا کنید؛ ضمن اینکه یک گام به سوی پرورش و بارور شدن اندیشهتان پیش رفتهاید.
مصطفی غفاری منبع: ماهنامه زمانه شماره14انتهای متن/
10:06 - 19 آذر 1391
71 بازدید
1 پاسخ