هزارتویی از تاریخ ساسانی در دل زاگرس

در دل رشته‌کوه‌های زاگرس، قلعه هزار درب قرار دارد؛ بنایی ساسانی که با طاق‌های هلالی، دالان‌های پیچیده و برج‌های نگهبانی، روایتگر جایگاهی نظامی ـ دفاعی است که پس از قرن‌ها هنوز شکوه گذشته‌اش را حفظ کرده است.

خبرگزاری فارس ایلام، قلعه هزار درب، یکی از کهن‌ترین قلعه‌های استان دره شهر (یا نزدیکی آن) در استان ایلام است. قدمت آن به دوره ساسانی بازمی‌گردد. این قلعه به ثبت ملی نیز رسیده با شماره ثبت ۲۷۴۴ و ثبت در ۲۲ تیر ۱۳۷۹. معماری قلعه نشان از کاربری نظامی یا دست‌کم دفاعی ـ حفاظتی دارد؛ دالان‌ها، دیوارهای قطور، طبقه زیرزمین، شاه‌نشین، برجهای نگهبانی و ساختار مستطیلی قلعه گواه این ادعاست. طراحی، مصالح و ساختار معماریپلان اصلی قلعه مستطیل است؛ چرا که نقشه‌ها نشان می‌دهند دیوارهای بلند و گوشه‌دار، راهروهای طولانی در چهار جهت دارند. مصالح غالب به کار رفته، سنگ‌های تراشیده و قلوه‌سنگ است؛ ملات اغلب گچ پخته بوده است. بنا دارای سه سطح: زیرزمین، همکف و طبقه بالا است؛ نور و تهویه از طریق دریچه‌هایی (قطر ≈ ۱ متر) در سقف، دالان‌ها و اتاق‌ها تأمین می‌شده است. آثار برج نگهبانی، شاه‌نشین، اتاق‌های مسکونی و بخش‌هایی که احتمالاً محل اقامت حاکمان یا سربازان بوده‌اند، در بقایای قلعه دیده می‌شوند.

کارکرد تاریخی و اهمیت استراتژیکبا توجه به موقعیت جغرافیایی شرق دره شهر، در دل زاگرس و ساختار قلعه، به نظر می‌رسد قلعه هزاردرب نقش مرزبانی یا پادگان دفاعی برای حفاظت از مسیرهای ارتباطی و سکونتگاه‌های اطراف داشته است. از لحاظ تاریخی، چنین قلعه‌هایی برای کنترل گذرگاه‌ها، تردد کاروان‌ها و فراهم آوردن امنیت منطقه‌ بوده‌اند؛ قلعه هزار درب نیز احتمالاً بخشی از شبکه دفاعی دوره ساسانی در این ناحیه محسوب می‌شده است.امروزه قلعه هزار درب به یکی از جاذبه‌های مهم تاریخی ـ گردشگری استان ایلام تبدیل شده است. در کنار آثار تاریخی، طبیعت محوطه و منطقه اطراف نیز جذابیت دارد و این ترکیب بنا + طبیعت، قلعه را به مقصدی مناسب برای گردشگران و علاقه‌مندان تاریخ بدل کرده است. با وجود گذشت قرن‌ها، بخش‌هایی از سازه پا برجاست؛ اما مانند بسیاری آثار باستانی، آسیب‌هایی در گذر زمان به آن وارد شده است؛ بنابراین ضرورت مرمت و حفاظت بیشتر احساس می‌شود. قلعه هزار درب نه تنها نماد تمدن ساسانی در غرب ایران است، بلکه نشان‌دهنده لزوم حفظ و بازشناسی هویت تاریخی مناطقی مانند دره شهر و ایلام است؛ مناطقی که به رغم داشتن میراث غنی، کمتر در گردشگری و پژوهش تاریخی دیده شده‌اند.

معرفی این قلعه همراه با پژوهش، حفاظت و ترویج آن می‌تواند به احیای حافظه جمعی منطقه کمک کند و زمینه جذب گردشگر داخلی و حتی خارجی را فراهم آورد. امین محمدنژاد باستان‌شناس ایلامی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در پاسخ به این پرسش که با توجه به ساختار و مصالح قلعه هزار درب، چگونه تحلیل می‌کنید کاربری اصلی آن چه بوده است؟ گفت: معماری قلعه با طاق‌های هلالی، دیوارهای قطور، برج‌های نگهبانی و دالان‌های پیچیده به روشنی نشان می‌دهد که قلعه کارکرد نظامی داشته است. وی افزود: وجود زیرزمین، برج دفاعی، شاه‌نشین و راهروهای چندگانه حاکی از آن است که این قلعه برای دفاع، کنترل مسیرها و نگهداری نیرو ساخته شده نه صرفاً مسکونی. با توجه به موقعیت در زاگرس و نقش احتمالی در پاسداری از راه‌های کوهستانی، قلعه هزار درب بخشی از شبکه دفاعی دوره ساسانی در غرب ایران محسوب می‌شده است.رضا محمودی دیگر باستان شناس نیز در پاسخ به اینکه اهمیت قلعه هزار درب امروز برای جامعه محلی و گردشگری چیست؟ می‌گوید: قلعه هزار درب نمادی از هویت تاریخی و تمدنی منطقه است؛ برای جوانان محلی یادآور ریشه‌ها و پیشینه ایلامی - زاگرسی‌شان است. از طرفی این قلعه با معماری خاص و طبیعت اطراف قابلیت تبدیل به قطب گردشگری دارد.

اگر مرمت و حفاظت مناسبی انجام شود، نه تنها به حفظ میراث می‌انجامد بلکه به اقتصاد محلی (از طریق گردشگری) رونق می‌بخشد. همچنین معرفی چنین اثری در رسانه و خبر حتی در سطح ملی می‌تواند کمک بزرگی به آشنایی بیشتر ایران با استان ایلام باشد.قلعه هزار درب، با پیشینه‌ای به ساسانیان، با معماری برجسته و سابقه‌ای استراتژیک، یک گنج تاریخی است که هنوز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. اگر حفاظت جدی، مرمت علمی و ارائه درست آن به گردشگران و پژوهشگران انجام شود، می‌تواند هم به تقویت هویت محلی و هم به جذب دیدگان علاقمندان تاریخ، فرهنگ و طبیعت کمک کند.پیشنهاد می‌شود مطالعه ای مستند و علمی درباره قلعه هزار درب با همکاری پژوهشگران، باستان‌شناسان و مسوولان میراث فرهنگی انجام شود؛ همراه با تهیه گزارش تصویری و نقشه سه‌بعدی از وضعیت فعلی بنا تا ضمن ثبت دقیق آن، زمینه مرمت و معرفی رسمی‌تر فراهم گردد.

#هزار_درب #قلعه_ساسانی #ایلام_گردشگری #میراث_فرهنگی #تاریخ_ایران #بازشناسی_هویت #معماری_تاریخی #زاگرساخبار دست اول استان ایلام را اینجا بخوانید

08:57 - 12 آذر 1404

18٫1k بازدید

1 پاسخ

هزارتویی از تاریخ ساسانی در دل زاگرس

تازه ترین اخبار