منطقه فسیلى مراغه با ارزشمندترین ذخایر طبیعى جهان/سفر به مراغه؛ «بهشت فسیلی ایران»
منطقه فسیلی مراغه یکی از منحصر به فردترین مناطق فسیلی جهان است که فسیلهای متنوعی از پستانداران منقرض شده را در خود جای داده و از این رو این منطقه با اتفاق نظر بسیاری از زمینشناسان، «بهشت فسیلی ایران» نامیده شده است.
به گزارش خبرگرزاری فارس از تبریز، شهرستان مراغه از جمله شهرستانهای تاریخی استان آذربایجان شرقی است، که با وجود داشتن بیش از 500 اثر تاریخی و تپههای باستانی؛ دارای امتیازات و جاذبههای زیادی جهت جذب گردشگر و توریسم برخوردار است، که متاسفانه به دلیل ناشناخته ماندن فضای گردشگری این شهرستان و کم توجهی به این صنعت نو پا، بسیاری از این آثار تاریخی ناشناخته و مظلوم واقع شده است. از سویی، آثار و شواهد به دست آمده از این شهرستان نشان میدهد، که شهر مراغه از قدمت تاریخی زیادی برخوردار است، وجود قلعه بسیار بزرگ قزلار قلعه سی در جوار شهر، قدمت آن را به دوره ماناها میرساند، همچنین مطالعات انجام شده توسط مورخان نشان میدهد، که این شهر در دوران اسلامی بخصوص قرن هفتم هجری قمری دوران درخشان خود را گذرانده است. در واقع، وجود آثار تاریخی فراوان در شهر مراغه به نوعی معرف هویت تاریخی و فرهنگی این شهر است، مثلا وجود رصد خانه خواجه نصیرالدین طوسی در قرن هفتم هجری قمری نشان میدهد، که در این شهر علم نجوم چه جایگاه رفیعی داشته است و دانشمندانی از اقصی نقاط دنیا در این شهر گرد هم آمده بودند و به مطالعه نجوم میپرداختند.
معبد مهررورجوی، گنبد سرخ مراغه، مقبره اوحدی،گنبد غفاریه، مقبره آقالار، گوی برج، گنبد کبود (مقبره مادر هلاکوخان)، غار هامپوئیل، گویجه قلعه، گنبد مدور، کلیسای هوانس، گنبدکبود، قلعه و غار قیز قلعه سی، مساجد مراغه،کاروانسراها و خانههای قدیمی، موزه های مراغه، گویجه قلعه، حمام صفوی، تپه های باستانی مراغه، موزه سنگ نگاره ها، مقبره اوحدی و .. از جمله آثار تاریخی و باستانی شهرستان مراغه است، که در ادامه این گزارش به معرفی برخی از این آثار پرداخته میشود. * رصد خانه مراغه رصد خانه مراغه نخستین بنای عصر ایلخانی است، که یک سال پس از انتخاب مراغه به عنوان پایتخت هلاکوخان در سال 657 هجری قمری بوسیله خواجه نصیرالدین طوسی ساخته شد، احداث این رصد خانه حدود دوازده سال طول کشیده است. این رصد خانه نخستین بنای عصر ایلخانی است، که یک سال پس از انتخاب مراغه به عنوان پایتخت هلاکوخان ساخته شده؛ احداث این رصد خانه حدود 12 سال طول کشیده است. خواجه نصیر با گردآوری دانشمندان مختلف از اقصی نقاط جهان و نجات آنان از یورش های مغول ها و نیز با گرد آوری کتابخانه عظیم، این محل را به بزرگترین مرکز علمی جهان درآن دوره مبدل ساخت. این مکان تا سال ها الگوی ساخت رصدخانههای بزرگی بوده است. الغ بیک بر اساس طرح این رصد خانه، رصد خانه ای را در سمر قند بنیان نهاد، همچنین فومن جی، منجم چینی نیز با الهام از این مجموعه رصد خانه ای را درچین ایجاد کرد.
* معبد مهر نیایشگاه مهری یا «معبد مهر»؛ از جمله یکی دیگر از جاذبههای کمنظیر این شهرستان و آذربایجانشرقی است، که در روستای ورجوی در حدود 6 کیلومتری جنوب مراغه قرار دارد معبد مهر ورجوی یکی از چهار معبد مهری شناخته شده کشور و یکی از قدیمی ترین آثار معماری استان به شمار می رود. این بنا پس از اسلام و در عصر ایلخانیان به عنوان خانقاه مورد استفاده قرار گرفته و صحن اصلی آن با کتیبه های از آیات قرآنی به خط زیبای ثلث تزئین شده است. طبق تحقیقات و بررسیهایی که در این محل صورت گرفته است مشخص شده که در گذشته یکی از علمای مشهور و با تقوای مراغه به نام آخوند ملامعصوم مراغهای، در این معبد دفن شده است، قبر وی در زیر یک صندوق چوبی که بر روی آن پارچه سیاهی انداختهاند و اهالی محل به آن قبر امامزاده معصوم میگویند، میباشد. هماکنون زنانی برای عبادت با نذور فراوان به این معبد روی میآورند. معبد مهر، گویا استوانهای است که تاریخ در دورن آن دوران داشته و اکنون با زبان بیزبانی روایتگر نخستین سکونتگاههایی است که در فلات ایران شکل گرفتهاند. این معبد هم اکنون به دلیل ساخت و سازهای انجام گرفته در اطراف آن و نیز نفوذ آبهای سطحی به داخل آن در حال تخریب است. * قلعه و غار قیزلار قلعه سی قیزلار قلعه سی (قلعة دختران)، از مهم ترین آثار تاریخی و طبیعی شهرستان مراغه است، این قلعه و غار در20 کیلومتری جنوب غربی مراغه و در سمت جنوبی درة بسیار عمیق کوههای کؤی داغ ( کوه کبود ) واقع شده است.
ارتفاع کلی غار و قلعه نسبت به درة عمیق مقابل حدود 18000 تخمین زده شده است، در ارتفاعات پشت قلعه باقیماندة یک دیوار خشتی به چشم می خورد که از بقایای قلعة قدیمی است کارشناسان از بررسی آثار فرهنگی و بقایای معماری ونوع حجاری وکنده کاری های باقیمانده آن رابه دوره مانناواه رارتو نسبت می دهند، این قلعه در دوران اسلامی نیز از اهمیت زیادی برخوردار بوده واز ویژگیهای بارزآن استفاده از حصیر در کفسازی بوده است. و بنا به عقیده برخی محققین همچنین این قلعه احتمالا رویین دژ بوده است و به گفته مینورسکی در دوره سلسله احمدیلیان توسط زنان اداره میشده است. * گنبد غفاریه گنبد غفاریه در شمال غربی شهر مراغه و در کنار رودخانه صوفیچای قرار گرفته است، این گنبد در زمان حکومت ایلخانیان و توسط سلطان ابوسعید بهادرخان در فاصله بین سال های 725 و 728 هجری قمری ساخته شده است. وجه تسمیه بنا براساس آنچه که از متون تاریخی بر میآید چنین است، که عارفی بهنام «نظامالدین احمد بن حسینالغفاری» در زمان فرمانروایی «سلطان یعقوب بن حسنبیگ آققویونلو» هنگام مراجعت از حج، عمارتی در نزدیکی این بنا احداث و املاک و باغی جهت مصارف آن وقف نمود. به همین جهت این عمارت و بناهای وابسته و همچنین برج مزبور بهنام وی به «غفاریه» شهرت یافت. تزئینات بنا نقوش زیبای هندسی وکتیبه هایی با خط ریحان است، و تنوع رنگ کاشی ها، جلوه زیبایی به گنبد بخشیده است.
* برج مدور مراغه برج مدور از بناهای ساختهشده در دوره سلجوقیان از جمله دیگر آثار زیبا و دیدنی در شهر مراغه است که در فاصله 10متری شمال گنبد کبود قرار گرفته است بر روی کتیبه برج به خط کوفی تاریخ احداث بنا سال ۵۶۳ هجری است؛ ولی درباره نام بانی و مدفون داخل آن هیچگونه اطلاعی در دست نیست و مزاری کاملا ناشناخته است. این برج گنبدی استوانه ای است که بر روی ازاره سنگی در دو طبقه بنا گردیده و از ویژگی های خاص این بنا علاوه بر آجرچینی زیبای ضلع بیرونی سردرورودی است، که با تزئینات تخمیری پرکاری زینت یافته و با تلفیق کاشی و آجر، نمای قابل توجهی پدید آمده است. قسمت داخلی برج نیز دوازده ضلعی است و تزئینات گچی آن به مرور از بین رفته است. سردر ورودی برج مدور دارای قاب و تاقی هلالیشکل بوده که درگاه را احاطه کرده و در بالا و زیر تاق هلالی، کتیبهای بهخط کوفی با نقوش پیچیدهای از آجر و کاشیهای فیروزهای بهچشم میخورد. ارزش بنا در این است که ترقی و تکامل نمای مینایی را طی دوران کوتاه میان تاریخ احداث این بنا و تاریخ ساخت گنبد سرخ نشان میدهد. این بنای آجری بروی سکوی بلندی از سنگ که سردابی در میان دارد، قرار گرفتهاست. * گنبد سرخ گنبد سرخ یکی از قدیمیترین بنای دوره اسلامی در استان آذربایجان شرقی است که در قسمت جنوب غربی شهر مراغه قرار گرفتهاست.
گنبد سرخ در سال ۵۴۲ هجری بهدستور «عبدالعزیز بن محمود بن سعد یدیم» رییس آذربایجان در دوره سلجوقیان و به وسیله«بنیبکر محمد بن بندان بن محسن معمار» ساخته شدهاست شیوه خاص معماری آجری وتزئینات هریک از طاقنماها این اثر را کاملا برجسته کرده و برابر نظر اریک شرودر در کتاب صنایع ایران، تزئینات ستون های آجری نمای ورودی آن از شاهکارهای معماری آجری جهان است. تلفیق کاشی و آجر در عصر سلجوقی برای اولین بار از این اثر آغاز شده و استفاده از کاشی به صورت محدود در نمای ورودی و در بالای سردرآن به شیوه هنرمندانه جلوه خاصی به این بنا بخشیده است. بهطور کلی گنبد سرخ بنایی مربعشکل است، متشکل از سردابه و اتاق اصلی که برروی سکوی سنگی قرار دارد و به وسیله هفت ردیف پله میتوان به آن دسترسی یافت. پنج پله در جلوی سکو واقع شده و پله ششم و هفتم جزء آستانه درگاه محسوب میشوند. این گنبد دارای ۴ ضلع بوده، کتیبه ضلع شمالی نشانگر اسم و القاب بانی گنبد و تاریخ احداث بنا میباشد و کتیبه ضلع شرقی و جنوبی آن آیات قرآنی و ضلع غربی آن حاکی از نام سازنده بنا است. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند؛ این بنا قبل از رصدخانه مراغه برای تعیین ماههای سال و ساعات روز کاربرد داشته و سوراخهای ایجاد شده بر ضلعهای این بنا نشانگر این امر است. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۳۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
* گنبد کبود (مقبره مادر هلاکوخان) گنبد کبود (مقبره مادر هلاکوخان) را می توان یکی دیگر از آثار تاریخی زیبای این شهرستان برشمرد این گنبد یا مقبره منسوب به مقبره مادر هلاکوخان از زیباترین بناهای اواخر دوره سلجوقی است. تاریخ احداث آن برابر بقایای کتیبه سردر ورودی بنا و نظر آندره گدار 593 هجری قمری است. گنبد کبود بنایی ده ضلعی بوده و در تزئینات تخمیری آن تلفیق کاشی فیروزه ای با آجر به صورت گره چینی اجرا شده است. از دیگر تزئینات آن اجرای مقرنس کاشی، قطار بندی و تزئینات استامپی در میان آجرها با نقش الله به خط کوفی در داخل سردابه بنا است. و همچنین کتیبه هایی با خط ثلث به صورت نواری در سرتاسر بنا و بالای هر یک از طاقنماها جلوه خاصی به بنا بخشیده است. منطقه فسیلى مراغه با ارزشمندترین ذخایر طبیعى جهان منطقه فسیلی مراغه یکی از منحصر به فردترین مناطق فسیلی جهان است که فسیلهای متنوعی از پستانداران منقرض شده را در خود جای داده و از این رو این منطقه با اتفاق نظر بسیاری از زمینشناسان، «بهشت فسیلی ایران» نامیده شده است. جایگاههای زمینشناسی یا ژیو سایتها شواهدی کلیدی لحظات یا دورههای خاصی از تاریخ زمیناند که در آموزش عمومی علوم زمین و مفاهیم زیست محیطی نقش بسیار مهمی دارند. ژئوسایتها همچنین ابزاری برای توسعه پایدار و حفاظتاند، در عین حال یادآوری میکنند که بخشهای تجدیدناپذیر کره زمیناند. بدیهی است ژئوسایتها از دیدگاه زیباییشناسی و ژئوتوریسم حائز اهمیت است.
منطقه فسیلی (سازند غیر رسمی) مراغه در دامنه سهند به سبب دارا بودن تنوع فسیلی مهرهداران در مجامع علمی دنیا از اهمیت خاصی برخوردار است که حفظ و حمایت و بهرهبرداری پایدار از این سایت به عنوان میراث علوم زمین، علاوه بر حفظ محیط فیزیکی، پایداری و ارتقای فرهنگی و اقتصادی منطقه را به همراه خواهد داشت سایت فسیلی مراغه در نوع خود به عنوان یکی از نادرترین سایتهای دنیا از نظر فسیل پستانداران است که از سالها پیش مورد توجه مجامع علمی جهان قرار دارد. هر چند فون مراغه به عنوان حلقه مفقوده فون فسیلی پستانداران جنوب آسیا، اطلاعات ارزشمندی از حیات و شرایط اقلیمی و روند تغییرات آن در اختیار مینهد، اما به عنوان یک ژئوسایت، پتانسیل ژئوتوریسمی آن میتواند موجب جذب گردشگران داخلی و خارجی با اهداف متنوع و تنوع تورها شده، گسترش فعالیتهای هماهنگ و همخوان با منطقه، علاوه بر حفظ یکپارچگی و انسجام محیط، میتواند توسعه اقتصادی و ارتقای سطح معیشتی مردم محلی را تامین کند. منطقهای که هم فیل داشت هم زرافه منطقه فسیلی مراغه یکی از منحصر به فردترین مناطق فسیلی جهان است که فسیلهای متنوعی از پستانداران منقرض شده را در خود جای داده است. این منطقه از سالیان بسیار دور مورد توجه فسیلشناسان، دیرین شناسان و زمینشناسان داخلی و خارجی بوده است و در مراحل مختلف کاوشهای فسیلشناسی، فسیلهای ارزشمند و منحصر به فردی از این منطقه یافت شده است.
از این رو این منطقه با اتفاق نظر بسیاری از زمینشناسان، «بهشت فسیلی ایران» نامیده شده است «منطقه فسیلی مراغه» دارای گسترش زیادی از اطراف مراغه و جنوب کوهستان سهند تا تبریز، میانه، ورزقان و بستانآباد است. وسعت این منطقه به 40 هزار هکتار میرسد که مساحتی برابر 1026 هکتار آن توسط سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان «اثر طبیعی- ملی فسیلی مراغه» حفاظت میشود. همچنین وظیفه قانونی حفظ، اکتشاف و استخراج فسیل مهره داران ایران با این سازمان است. مراغه با توجه به غنای گونهای فسیل مهرهداران یافت شده، یکی از پنج منطقه مهم فسیلدار جهان محسوب میشود. این منطقه در وسعتی برابر 300 کیلومتر در امتداد شمال به جنوب و 500 کیلومتر در مسیر شرق به غرب گسترش دارد که لایههای فسیلدار و استخواندار آن مربوط به اواخر دوران سوم زمین شناسی است. منطقه فسیلی مراغه، خاستگاه پستانداران گوشتخوار و علفخوار 5/12 میلیون سال پیش است و از غنیترین مجموعه فسیلی جهان به شمار میرود. توالی سازند مراغه حاصل تهنشینی رسوبات رودخانهای، مردابی، دریاچهای و دشت سیلابی است و با توجه به مجموعه فسیلی یافت شده و مقایسه آنها با فسیلهای یافت شده در دیگر مناطق جهان، سن 5/12 تا 5/7 میلیون سال را میتوان برای تشکیل رسوبات و فسیلهای منطقه در نظر گرفت.
تنوع جانوری منطقه فسیلی مراغه جوامع جانوری فسیل شده مراغه، از پستانداران اکوسیستمهای استپی و علفزاری بوده و فسیلهای یافت شده در آن شامل انواع آنتیلوپ و گاوسانان، زرافه، گربهها و ببر دندان خنجری است در این منطقه از خانواده کفتار دو جنس تشخیص داده شده و از خانواده اسب حداقل سه گونه از جنس هیپاریون در رسوبات قارهای پلیوسن یافت شده است. منطقه فسیلی مراغه به علت داشتن فسیل علفخواران بزرگی چون ماستودونت و دینوتریوم از خانواده فیلها، کرگدن و نخستیها از شهرت جهانی برخوردار است. طی حفاری و مطالعات فسیلشناسی آثار فسیلی باارزشی چون فسیل عاج ماستودونت، آرواره بالایی کرگدن، جمجمه گوشتخواران، دندان و آرواره اسب ها، آرواره زرافه و فسیل دندان یک انسان ریخت اولیه که احتمالاً از گونه «انسان راست قامت» بوده با یک میلیون سال قدمت یافت شده است. در این مطالعه که توسط دکتر زینالعابدین پورابریشمی و همکاران وی انجام شده و مقاله علمی آن در بهار 1387 در مجله علوم زمین منتشر شده است، دو گونه جدید از اسبها شناسایی شد که بر همین اساس سن جانوران استپی این منطقه به 5/12 تا 5/7 میلیون سال تغییر یافت. در کل، دو افق پرفسیل و دو افق کم فسیل در منطقه قابل تشخیص است. همچنین مجموعه جانوری این منطقه در میلیون ها سال پیش مشابه مجموعه جانوری ساوانای امروزی در آفریقاست. علاوه بر این یافته ها فسیل زوج سمانی مانند گراز، آهو و بز کوهی در مراغه یافت شده است.
همچنین فسیل یک گونه گورخر با نام علمی Equus hemionus از مراغه گزارش شده است این گونه مشابه گورخر فعلی ایران است که در آستانه انقراض قرار دارد. نکته قابل توجه این است که نام علمی گورخر ایرانی به تازگی از Equus hemionus به Equus onager تغییر یافته است. اما برخی از محققان گورخر ایرانی فعلی را زیرگونه ای از Equus hemionus می دانند. همچنین فسیل اجداد پستاندارانی چون مورچه خوار، تنبل، گرگ، خرس و سمورسانان نیز در مراغه یافت شده است. آتشفشان سهند، عامل حفظ فسیلها مطالعات انجام شده و مقایسه نمونههای یافت شده با برخی نقاط جهان نشان می دهد گونههای موجود در مراغه امروزی مربوط به عرضهای جغرافیایی بالا بودهاند که به دلیل سرمای جهانی در آن به آذربایجان فعلی مهاجرت کردهاند. برخی از محققان عقیده دارند فعالیت آتشفشانی کوه سهند و انتشار گازهای سمی و گوگردی ناشی از آتشفشان باعث مرگ و میر دسته جمعی آنها شده است. در نهایت خاکستر حاصل از آتشفشان سهند باعث حفظ بقایای جانوران و فسیلهای فعلی شده است. گل سنگهای دربرگیرنده فسیلها، از نوع توف (نوعی سنگ آتشفشانی) تغییریافته هستند و حالت سفالی دارند. تاریخچه مطالعات و ارزشهای منطقه لایههای فسیل دار مراغه، نخستین بار توسط خانیکف روسی در سال 1840 میلادی کشف شد، ولی جمع آوری و مطالعه علمی آنها در سال 1857 توسط آبیخ صورت گرفت.
در سال 1884 میلادی پوهلیگ دیرین شناس اتریشی مطالعاتی در این زمینه انجام داد و در سال 1885 کتیل و رودلر لایههای فسیل دار مراغه را بررسی کردند متاسفانه این فسیل ها امروز در موزه تاریخ طبیعی وین نگهداری می شوند. در سال 1899 گانسر حفاری های مختصری در این منطقه انجام داد که نمونه های کشف شده توسط فورسیت مطالعه شد. در سال 1904 یک دیرین شناس فرانسوی به نام «مک کیونیم» به همراه یک گروه 12 نفری حفاری وسیعی در منطقه مراغه به ویژه در منطقه کرج آباد (کرجاوه)، نزدیک روستای مردق چای، کهجوق، شلیلوند و کرمجوان انجام داد و مطالبی را در مورد فسیلهای مراغه منتشر کرد. در سال 1973 یک گروه ژاپنی با همراهی کارشناسان سازمان زمین شناسی کشور مطالعاتی را در لایههای آذرآوری سازند مراغه انجام داد. در زمینه جمعآوری فسیل مهرهداران منطقه مراغه، موزه تاریخ طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست فعالیتهایی را از سال 1974 با همکاری دانشگاه UCLA و موزه لسآنجلس به سرپرستی پروفسور برنارد کمپل آغاز کرد. این گروه به مدت سه سال کار حفاری و جمع آوری فسیل ها را ادامه داد ولی پس از انقلاب اسلامی این همکاری ها خاتمه یافت. در سال 1366 نیز گزارشی با عنوان «چینه شناسی لایه های استخوان دار سازند مراغه» توسط «پرتو آذر» در سازمان زمین شناسی کشور تهیه شد.
مطالعات فسیلشناسی در این منطقه پس از 27 سال وقفه در سال 1381 توسط دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست در وسعتی برابر هزار متر مربع در لایههای استخوان دار دوباره از سر گرفته شد در موزه صحرایی «گرگ دره» مراغه فسیلهایی از گوشتخواران و علفخوارانی مانند گاوسانان، فیلها، آروارههای زیرین زرافه، کرگدن و اسب به صورت طبیعی و بدون دست خوردگی نگهداری میشوند. قابل ذکر است فسیل فیلهای کشف شده در منطقه فسیلی مراغه از نسل اول فیلها هستند و این نشان میدهد حلقه اول تکامل فیلها در این منطقه شکل گرفته است و بعد به دیگر قارهها مهاجرت کردهاند. «فراوانی»، «گونهزایی شدید» و «تنوع گونهای بالا» از مهمترین ویژگیهای منطقه فسیلی مراغه است. این منطقه به مطالعات پالئواکولوژی (بومشناسی کهن) و فسیلشناسی زیادی نیاز دارد زیرا اطلاعات فعلی ما از این منطقه سطحی و مقدماتی است. این منطقه در صورت تجهیز و توانمندسازی در آیندهای نه چندان دور میتواند به قطب علم فسیلشناسی مهرهداران در آسیا و حتی جهان تبدیل شود. منطقه فسیلی مراغه همچنین میتواند به یک مرکز آموزشی، مطالعاتی و تحقیقاتی تبدیل شود. «منطقه فسیلی مراغه» از غنای گونهای و فسیلی زیادی برخوردار است و هر موزه اروپایی افتخار میکند که نمونههایی از منطقه را داشته باشد. اکنون نمونههایی ارزشمند از فسیلهای این منطقه در موزههای تاریخ طبیعی وین، اتریش، پاریس، لندن و لسآنجلس نگهداری می شود. انتهای پیام/60002.
00:17 - 10 فروردین 1396
1 بازنشر
702 بازدید
1 پاسخ