تفصیلی| از منبر احساس تا میدان تبیین؛ نقشه راه مداح انقلابی
مداحی مؤثر باید بتواند با بهرهگیری از هنر ترکیبی معارف ناب اسلامی را به زندگی امروز پیوند زده، ادبیات مقاومت را تقویت کند و هیأتهای مذهبی را به کانونهای پایبندی به ارزشهای انقلاب تبدیل کرد.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان؛ در میانه تبلیغات گسترده و شبههافکنیهای پیچیدهی دشمنان، جایگاه مداحی و ستایشگری اهلبیت (ع) بهعنوان یک رسانهی تمامعیار و ابزار مهم تبیین، اهمیتی راهبردی یافته است. رهبر انقلاب اسلامی با درک این ظرفیت بینظیر، بر دوش جامعهی مداحان مسؤولیتی سنگین نهاده و از آنان خواستهاند تا با الگوگیری از حضرت زهرا (س) که نمونهی اعلای «جهاد تبیین» بودند، پیشروان این عرصه باشند، این دیدگاه، مداحی را از حیطهای صرفاً عاطفی و یادآور مصائب، به عرصهای برای معرفتافزایی، روشنگری و ایجاد حرکت در جامعه ارتقا میدهد.بیانات رهبری، خطمشی جامعی را ترسیم میکند که میتوان از آن به «منشور مداحی» یاد کرد. این منشور بر چند رکن اساسی استوار است: نخست، عمقیابی و پژوهش در معارف اهلبیت (ع) برای ارائهی محتوایی غنی و بیخلل. دوم، آسیبشناسی هوشیارانه و پرهیز از آفتهایی مانند سطحینگری، تقلید از فرهنگ دوران طاغوت یا موسیقیمحوریِ افراطی که ممکن است جایگاه اصلی مداحی را تحتالشعاع قرار دهد. سوم، داشتن نقشی تهاجمی و فعال؛ به این معنا که مداح نباید منفعلانه تنها به دفاع در برابر شبهات بپردازد، بلکه با شناخت نقاط ضعف دشمن، به مواضع او هجوم فکری و فرهنگی برد.
در نهایت، هدف نهایی این تبیین، چیزی جز ایجاد حرکت و تحول در مخاطب، به ویژه نسل جوان، نیست. مداحی مؤثر باید بتواند با بهرهگیری از هنر ترکیبی شعر، صوت و اجرا، معارف ناب اسلامی و شیعی را به زندگی امروز پیوند زده، ادبیات مقاومت را تقویت کند و هیأتهای مذهبی را به کانونهای پایبندی به ارزشهای انقلاب تبدیل کند. بنابراین، گفتوگوی پیشرو درصدد است تا با واکاوی این بیانات کلیدی، چگونگی تحقق این رسالت خطیر و تبدیل مداحی به محرکی اثرگذار در پیکرهی فرهنگی جامعه را به بحث بگذارد.از همین رو با احمد معنوی از مداحان جوان و دغدغهمند اصفهانی صحبت کردیم او از کودکیای میگوید که با نوای مرثیه و اشک مردان خاندان عجین بود. ششساله بود که با یک نوحه کودکانه، اشک پدربزرگ عالمش را جاری کرد و این اشک، چراغ راهش شد.در هفتسالگی، نخستین تجربه پشت میکروفون در میان جمعیت عاشورایی را داشت؛ نوایی که هنوز در گوشش طنینانداز است. سپس سالها شاگردی کرد: از میرداماد سبک آموخت، در محضر استادانی چون منصوری و یزدی اجرا کرد و از بزرگان دیگری چون میرباقری، سلحشور و حیدرزاده جرعهها نوشید و امروز، مداحی برای او نه یک هنر، که رسالتی ریشهدار در خاطره آن اشک و پرورده در سایه آموزههای اساتید است.
فارس: شما سالها توفیق حضور منظم در دیدارهای ویژه مداحان با رهبر معظم انقلاب را داشتهاید. ابتدا کمی از اهمیت این دیدارها، فضای معنوی حاکم بر آنها و تأثیری که «نفس ولایی» ایشان بر مسیر حرکت یک مداح میگذارد، برایمان بگویید.معنوی: اولین دیدار من با معظمله به سال ۱۳۸۱ بازمیگردد؛ زمانی که ایشان به اصفهان تشریف آوردند و من توفیق زیارت ایشان را از نزدیک پیدا کردم. اما حضور در دیدار ویژه مداحان با حضرت آقا، از سال ۱۳۸۷ برایم میسر شد. با توجه به محدودیت سهمیه استانها، از آن سال تاکنون، به لطف خدا هر سال توفیق حضور یافتهام. در دو سال از طریق سهمیه استان اصفهان بودم و در سالهای دیگر، با کمک دوستان یا از طریق بیت معظمله، راهی برای ورود پیدا کردیم.من عمیقاً معتقدم نفس ولایی که حضرت آقا دارند، تاثیر مستقیم و شگرفی بر مسیر حرکت یک مداح میگذارد. گاهی حتی در سالهایی که کارت ورود رسمی نداشتم، با توکل به خدا رفتم و به برکت عنایت ایشان، راه باز شد و توانستم در آن فضای معنوی حاضر شوم و از بیانات گرانقدرشان بهره ببرم. حس حضور در آن جمع، بینظیر است. نکات و توصیههایی که ایشان فرمودهاند، تا یکسال تمام در ذهن و قلب من جاری است و برکات آن نفس پاک، در ستایشگری ما برای اهل بیت (ع) ظهور میکند.
فارس: از میان توصیهها و رهنمودهای ایشان، کدام نکات را کلیدیتر و سرنوشتسازتر برای کار مداحی خود یافتهاید؟ و اگر خاطرهای ملموس و درسآموز از این ملاقاتها در ذهن دارید، که بیانگر سبک زندگی یا دغدغههای اخلاقی معظمله باشد، با ما در میان بگذارید.معنوی: تمام توصیههای ایشان خط به خط مهم است، اما یکی از تأکیدات محوری معظمله بر مستندخوانی مداحان است؛ اینکه هیچ سخنی را بدون اعتبار علمی و سند معتبر بیان نکنیم. ایشان همچنین فرمودند: «مداح در جلسه، به مثابه یک معلم است.» یعنی ما باید مخاطبان را همچون شاگردانی ببینیم که برای دریافت معارف آمدهاند و محتوا و فن اجرایمان را بر این اساس تنظیم کنیم. همان جمله معروف ایشان که: «گاهی یک مداحی از چند منبر اثر بیشتری دارد.» نیز اشاره به همین عمق تاثیرگذاری است.اما یک خاطره شخصی که برای من بسیار اثرگذار و درسآموز بود، مربوط به یکی از همان سالهای اول (۱۳۸۸ یا ۸۹) است. کنار دست حضرت آقا لیوان آبی قرار داشت. من توانستم خودم را به جلو برسانم و از اضافهای که از آن آب متبرک باقی مانده بود، بنوشم. این تبرک، آرزوی دل من بود. در سالهای بعد، مشتاق تکرار این کار بودم، اما دیدم دیگر لیوان آبی وجود ندارد. پس از پرسوجو فهمیدم که حضرت آقا دستور دادهاند هیچ گونه پذیرایی، حتی آب، برای ایشان قرار ندهند. دلیل ایشان این بود: وقتی مستمعین در جلسه امکاناتی برای تناول ندارند، این خلاف ادب و اخلاق است که من آب بنوشم. این سادهزیستی و ادب مثالزدنشان، برای من درس بزرگی در مسئولیتپذیری و رعایت حال مردم بود.
فارس:به نظر شما، چگونه هدایتهای کلان رهبری باعث تحول کیفی در هنر مداحی شده است؟ و این تحول چگونه نگاه شما را از «مداحی به عنوان یک هنر» به «مداحی به عنوان یک رسالت» تغییر داده است؟معنوی: به نظر من، دیدار با مداحان یکی از مهمترین دیدارهای حضرت آقاست که خود ایشان نیز بر آن تأکید دارند و خوشبختانه تاکنون حتی در شرایط سخت امنیتی یا کرونا نیز تعطیل نشده است. ایشان معتقدند در این جلسات، نوری برای ستایشگری اهل بیت(ع) ایجاد میشود و همگان از نور آن حضرات منوّر میشوند.از سوی دیگر، معظمله جهتدهی کلان حرکت مداحی در کشور را بر عهده دارند. با توجه به چالشهای مختلف فکری و اجتماعی در طول سالیان انقلاب، اگر رهنمودهای حکیمانه ایشان نبود، ممکن بود جامعه به انحراف کشیده شود. مثلاً در مورد مناسبات با برادران اهل تسنن، اگر عشق به اهل بیت(ع) بدون چارچوبهای صحیح ابراز شود، ممکن است به وحدت اسلامی آسیب بزند. ایشان با درایت خود این موارد را مدیریت میکنند.از هنر تا رسالتامروز شاهد تحول عمیق در مداحی هستیم. اگر در گذشته مداحی بیشتر بعدی سنتی و شخصی داشت، امروز به برکت هدایتهای معظمله، ابعاد سیاسی، اجتماعی، بصیرتافزایی، نقادی و مطالبهگری نیز به آن افزوده شده است. مداح امروز، یک معلم اجتماعی و آگاهبخش است.قطعاً نگاه ما به عنوان یک مداح، متأثر از بیانات حضرت آقاست. شخصاً در ابتدا، مداحی را تنها یک هنر و فن میدانستم. اما پس از سالها حضور در محضر ایشان و شنیدن رهنمودهایشان، امروز مداحی را یک مسئولیت و رسالت سنگین میبینم. دیگر صرفاً یک جلسه یا یک حرکت دلخواهانه نیست. همانطور که ایشان فرمودند، این یک رسالت است؛ هم در بعد معرفتافزایی و تبیین سیره
معصومین(ع)، هم در ابعاد اجتماعی و سیاسی. این ترکیب است که میتواند یک گفتمان سازنده بهویژه برای نسل جوان ایجاد کند و اینگونه اهمیت واقعی این هنرِ والا آشکار میشود.فارس: مهمترین مؤلفهای که یک «مداحی حرکتساز» را از یک «روضهخوانی منفعلانه» متمایز میکند، دقیقاً چیست و این مؤلفه چگونه باید در محتوا و اجرا، عینیت و تجلی عینی پیدا کند؟معنوی: یکی از بزرگترین ظرفیتها و هدایتگریها در جامعه ستایشگران و مداحان، بیانات رهبر انقلاب در دیدار مداحان است که هر ساله برگزار میشود. بنده توفیق دارم از سال ۱۳۸۷ هرساله در این دیدار حضور پیدا کنم و از بیانات ایشان استفاده کنم.معتقدم نفس حضور ایشان و توصیهها و مطالبشان بسیار راهگشا است برای مداحی که میخواهد در جامعه اثرگذار باشد و بتواند حرکتی را ایجاد کند. زیرا ما معتقدیم در مباحث فرهنگی و مذهبی، وقتی یک فعالیت میتواند مثبت ارزیابی شود که بتواند حرکتی ایجاد کند، که این خود نیز از منویات مقام معظم رهبری است. به طور کل، در این چهار دهه، نگاه و توصیه رهبر انقلاب به مداحان با ذکر این نکته که ایشان سعی کردهاند هر سال مطلبی را بهعنوان مطلب کلیدی بیان کنند اما به طور کلی اگر این چهار دهه را نگاه کنیم، تأکیدشان بر این است که نگاه ما به ستایشگری، نگاهی فردی یا منفعلانه نباشد یعنی مستمع وقتی در جلسه حاضر میشود، از نوع ستایشگری ما، یک جلسه روضه فردی و منفعلانه را دریافت نکند، بلکه محتوایی محرک و اجتماعی را از مداح دریافت کند. به عبارت دیگر، تمام شاخصههای دینی، اجتماعی و سیاسی در مداحی یک مداح باید بروز و ظهور داشته باشد تا بتواند حرکتی کامل تعریف شود.
فارس: طبق بیانات رهبر انقلاب یک مداحی هنرمندانه و خلاقانه میتواند از یک منبر تأثیرگذارتر باشد. چه ارکانی برای یک مداحی ضروری است تا این ادعا محقق شود و تأثیر آن بر مخاطب افزایش یابد؟معنوی: یک مداح مباحث منطقی و علمی را میتواند در قالب احساسات به خورد مخاطب بدهد و بر این اساس یک مداحی اگر ارکان لازم را داشته باشد و اگر هنرمندانه و خلاقانه باشه میتواند از یک منبر به مراتب تاثیر بیشتری بگذارد.فارس: یک مداح برای جلوگیری از افراط و تفریط در عمل چگونه باید بین این دو تعادل برقرار کند؟ معنوی: یکی از هنرهای مداح با توجه به اینکه رهبر انقلاب مداحی را یک هنر تعریف کردهاند این است که بتواند هر دو بال را در کنار هم داشته باشد: یعنی نه صرفاً احساسی و خارج از عقلانیت و منطق باشد، و نه خارج از احساس و صرفاً حرکتی عقلی و منطقیِ خشک. با توجه به اینکه مداحی و ستایشگری یک هنر است، میتوان این دو را در کنار هم حفظ کرد؛ هم با ذکر مباحث عقلی و منطقی درباره حضرات ائمه معصومین (ع)، و هم اینکه نگاه ما به حضرات معصومین و آل الله، فقط نگاهی منطقی و عقلی نباشد، بلکه احساس را نیز درگیر کند. خود ایشان در بیانات این چهار دهه به مصداق این موضوع اشاره کردهاند.
فارس: یک مداح چگونه میتواند در قالب یک مراسم عزاداری، ابعاد مختلف زندگی اجتماعی، سیاسی و فردی ائمه را به مخاطب جوان منتقل کند؟معنوی: متأسفانه امروز این را در بعضی از جلسات میبینیم که برخی از دوستان ستایشگر البته تعداد کمی با این نگاه مداحی را پیش میبرند و هنوز به این مقوله ورود نکردهاند که مداحی و ستایشگری یک حرکت زنده است. یعنی چه؟ یعنی تطبیق آن اتفاقات با مباحث و مسائل روز است. یعنی ما امام حسین را امروز تعریف کنیم؛ یعنی به جوان و مخاطب بگوییم اگر امروز وجود مبارک حضرت سیدالشهدا (ع) بودند، چه حرکتی را پیش میبردند. اینکه امام حسین (ع) در سال ۶۱ با ظلم مبارزه کردند، قیام کردند و در این راه به شهادت رسیدند و عزیزانشان را از دست دادند، درست است، اما ادامه دارد. اگر اینجا متوقف شویم، این میشود آسیب ستایشگری که امروز بزرگترین آسیب است. دو کتابی که هر مداح باید آن را خوانده باشد یعنی شما میبینید در یک ساعت جلسه مداحی، از ابتدا تا انتها، هیچ اشارهای به این مباحث نشده و این بزرگترین آسیبی است که میتواند ستایشگری داشته باشد. رهبر انقلاب گاهی یادم هست چند سال پیش نیز به این موضوع اشاره کردند با این عنوان فرمودند که: «بنده گاهی یک مداحی را از تلویزیون و رادیو گوش میدهم و متوجه نمیشوم این مداحی قبل از انقلاب اتفاق افتاده یا بعد از انقلاب.» من فکر میکنم اگر ستایشگران و مداحان عزیز، همین بیانات هرساله رهبر انقلاب در دیدار با مداحان را سرلوحه کار خود قرار دهند و حتماً کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» و کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» (که اثر ایشان است) را مطالعه کنند، نگاهشان به این مسأله نگاهی نو خواهد شد.
فارس: با توجه به تحولات اخیر در عرصه مداحی، به نظر شما اصلیترین چالشها و آسیبهایی که این هنر دینی را تهدید میکند، چیست؟معنوی: بزرگترین آسیب یا چالش پیش روی مداحی، آن مبحث بهروز نبودن و متصل نبودن به مباحث روز یا یک مداحی سیاسی (البته نه به معنای سیاسیِ جناحی، به معنای سیاسیِ اسلامی ناب) است. یکی از چالشها این است که متأسفانه برخی از این فاصله گرفتهاند. یکی از چالشهای دیگر این است که مداحی امروز با موسیقی دارد مخلوط میشود و آثاری تولید میشود که موسیقی محور شده و مداحی به حاشیه رفته است. این یکی از معضلات و مشکلاتی است که متأسفانه کمتر به آن دقت شده و روزبهروز هم دارد بدتر میشود و اگر همینطور پیش برود، امکان دارد جایگاه مداحی کاملاً به حاشیه برود. مطلب دیگر، در رابطه با حفظ سنتها در مداحی است که باید به آن پرداخته شود. یعنی مداحی چون یک مقوله دینی است و دین مقولهای است که سالهاست توسط ائمه معصومین به ما ارائه شده، نمیتوان سنت را در آن حذف کرد. یعنی اینکه کسی بگوید مداحی را صد درصد بهروز و نو کنیم، نمیشود. شما نمیتوانید روضه جدیدی از حضرت صدیقه طاهره (س)بخوانید، اما میتوانیم با نگاهی جدید روضه را بخوانیم. این خیلی با هم تفاوت دارد. این هم یکی از چالشهایی است که امروز بیشتر مداحان جوان با آن سروکار دارند و برخی به غلط تصور میکنند شاید مداحی باید صد درصد بهروز و نو باشد و سنت را حذف کرد. و نکته دیگر درباره چالش و آسیب، این است که تربیت مداحان بدون استاد، یکی از بزرگترین چالشها. به نظر من اگر مداحی بدون استاد و بدون شاگردی کردن پیش برود، قطعاً در جاهایی به آسیب میرسد و شاید آسیبش به بهای گزافی تمام شود.
فارس: مداحی با بهرهگیری از عناصری مانند موسیقی و احساس، مخاطب جوان را به شدت جذب میکند. به نظر شما یک مداح موفق چگونه باید از این جذابیت ذاتی استفاده کند تا هم محتوای اصیل را حفظ کند و هم سطح فکری مخاطب را ارتقا دهد؟معنوی: رهبر انقلاب همواره نیز تأکید دارند مداحی یک هنر است و باید با استفاده از هنر این مقوله را تقویت کرد. قطعاً هر انسانی میل و گرایش به هنر دارد و مداحی چون هم موسیقی در آن هست، نغمه در آن هست و هم با احساس مخاطب سر و کار دارد، قطعاً جوانها را جذب خود میکند در کنار مغناطیس حسینی (ع)، یعنی آن محبت حضرت اباعبدالله(ع) که در دلها است. از طرفی، این قالب مداحی و ستایشگری، قالبی از جنس هنر است. وقتی اینها با هم ترکیب میشوند، بالاترین کشش و جذابیت را دارد، به خصوص برای جوانان. اما مداح باید بتواند از این دو ظرفیت، حسن استفاده کند. یعنی این دو ظرفیت را فدای هدفهای کوتاهمدت یا پاییندست نکند. باید بتواند آرمانهای خود و تعاریفی که در ادبیات مداحی به کار میبرد، آنقدر سطحش را بالا بگیرد که مخاطب وقتی با آن آشنا میشود، سطح بینش، نگرش و تفکراتش بالا برود، نه اینکه پایین بیاید. یعنی سطحی به مقوله مداحی نگاه نکند و بتواند نگاهی ژرف و عمیق به مقوله مداحی و مخاطبش داشته باشد.
فارس: یک مداح چگونه میتواند با الگوبرداری از کلیدواژهسازیهای رهبری، در حوزه معارف مقاومت، گفتمانسازی کند؟معنوی: این نکتهای که حضرت آقا اشاره کردند، دقیقاً همان چیزی است که خود ایشان همیشه به آن عمل میکنند: استفاده از ادبیات مناسب. به این معنا که ستایشگر باید بتواند در انتقال معارف مقاومت، گفتمانسازی ایجاد کند. شما نگاه کنید، خود حضرت آقا وقتی در مباحث مهم جامعه اسلامی و تمدن اسلامی بیاناتی میفرمایند، گفتمانسازی میکنند، کلیدواژه طراحی میکنند. مثلاً میخواهم مثال بزنم: «جهاد تبیین».کلید واژه ای که رهبر انقلاب طراح آن بوداین یک کلیدواژه بود که حضرت آقا آن را بیان کردند و در پی آن، گفتمانی ایجاد شد و حرکتی در جامعه اسلامی شکل گرفت. مداح باید بتواند در انتقال معارف مقاومت، از ادبیاتی استفاده کند که گفتمانساز باشد، یا در راستای یکی از گفتمانهای انقلاب اسلامی حرکت کند، تا بتواند آن مداحی را زنده و اثرگذار تعریف کند.
فارس: شما به ضرورت پیوند معارف اهل بیت با مسائل روز تأکید دارید. لطفاً با ذکر یک مثال عملی، توضیح دهید که این اتصال در عمل چگونه باید انجام شود تا هم از قیاس نادرست پرهیز شود و هم برای مخاطب، بهویژه جوانان، اثرگذار و زنده باشد؟معنوی: اتصال سیره اهل بیت در زمان گذشته به مباحث روز، یکی از الزامات ستایشگری است. وظیفه لازم یک سخنران، یک ستایشگر، یک مداح این است که وقتی معارف اهل بیت را بیان میکند وقتی با هنرش، با صدای خوشش، با نغمه خوشش احساسات مخاطب را درگیر میکند و مطالب و معارف ارائه میدهد آن را به مباحث روز متصل کند. برای نمونه، یکی از کارهایی که خودم انجام میدهم این است که مثلاً مباحث شهدای کربلا را هرکدام به نوبه خود، به یک شهید در عصر حاضر وصل میکنم. البته قرار نیست قیاس شود. ما نمیخواهیم قیاس کنیم. قیاس کار اشتباهی است. اما میخواهیم به مخاطب به خصوص جوانان ثابت کنیم که اگر در واقعه کربلا شخصی مثل «حر» وجود داشت اما در آخر کار به خیر ختم شد، عاقبتبهخیر شد (به خاطر احترامی که به حضرت صدیقه طاهره گذاشت و آزاد شد و از آن فضا درآمد و در لحظه آخر به شهادت رسید و عاقبتبهخیر شد)، آیا این تمام شده است؟ خیر، ما باید بتوانیم این را در ذهن مخاطب زنده نگه داریم که مخاطب فکر نکند این مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش بود و تمام شد. ما چه کار میکنیم؟ میگوییم: «شاهرخ ضرغام» که ملقب به «حر انقلاب» شد، همین بود. کسی که اصلاً اعتقادی به آرمانها نداشت، اعتقادی به مباحث ناب اسلام نداشت، حضرت امام را اصلاً نمیشناخت، اما چه شد که اینگونه دلداده حضرت امام شد و سپس به شهادت رسید.
یا شهدای دفاع مقدس یا شهدای دفاع از حرم بنابراین اگر بتوانیم آن معارف را به الگوهای شخصیتی عصر حاضر وصل کنیم، میتوانیم حرکتی زنده در ذهن مخاطب ایجاد کنیم و این میتواند در زندگی، سبک رفتاری و اخلاق او اثر بسیار زیادی بگذارد. فارس: فرآیند و ملاکهای یک مداح برای اولویتبندی بخشهای مختلف سیره اهلبیت(ع) و انتخاب آهنگ مناسب برای هر بخش چیست؟معنوی: از نظر محتوایی، مطلب و محتوایی که قرار است در شعر قرار گیرد و در آن قالب ارائه شود، باید مطلبی غنی باشد. ما در انتخاب مطالب و محتوا دستمان بسیار باز است. وقتی به سیر اهلبیت(ع) رجوع میکنیم، میتوانیم مطالب زیادی را بیان کنیم، اما باید دست روی آن بخشهایی از سیره، رفتار، منش حضرات معصومین یا تاریخ بگذاریم که اثرگذاری زیادی دارد؛ یعنی رکن حساب میشود. خود رهبری یک سال به این موضوع اشاره کردند که: «بله، حضرت ابوالفضل العباس(ع) جمال زیبایی داشتند، چشم و ابروی زیبایی داشتند. این درست است، اما آیا وقتی جلسهای تحت عنوان تبیین روضه حضرت اباعبدالله(ع) برگزار میکنیم و این جمعیت آمده و این ظرفیت ایجاد شده، بهتر است به این ویژگی مثبت ظاهری حضرت ابوالفضل(ع) بپردازیم، یا به ادب ، وفا و به امامشناسی حضرت بپردازیم؟ کدام یک از اینها بیشتر میتواند مخاطب را از نظر تربیتی بسازد؟ قطعاً مورد دوم.» پس ما باید در مرحله اول محتوایی را انتخاب کنیم که مطمئن شویم اثر زیادی بر مخاطب میگذارد.
احساس، رسانه انتقال پیامدر مرحله دوم، در نغمه و آهنگ، استفاده از نغمه و آهنگ باید بهگونهای باشد که با محتوای ما همخوانی داشته باشد. آن هم باید از نظر تخصصی و فنی کاملاً مورد قبول باشد. مثال عرض میکنم: وقتی دعای کمیل میخوانید، در آن آیات رحمت الهی هست، آیات عذاب هست، عبارتهای رحمت هست، عبارتهای عذاب هست. یک مداح باید با مفاهیم دعا آشنا باشد که وقتی دعا را میخواند، آن عبارتهای رحمانی دعا را با حالت روضه نخواند با حالتی از دستگاه موسیقی و آهنگ که فضای حزن ندارد رحمت الهی را بخواند. بالعکس، آنجا که فضای عذاب الهی است، آنجا که فضای مصیبت است، آن را باید با حزن بخواند. این هم نکته دوم که وقتی محتوایمان را مشخص کردیم، باید متناسب با آن آهنگگذاری و نغمهسرایی شود. وقتی این دو بخش، فنی، تخصصی و کامل باشد، قطعاً با اجرای خوب یک ستایشگر و مداحی که تسلط کافی در اجرا دارد و از نظر فنی قوی است، میتواند کار اثرگذار بسیار قویای ایجاد کند که شاید سالها یا حتی نسلها آن شعر یا آن تولید را کنار نگذارند. الان در مداحیها با اینکه مداحان تأکید دارند بر سبک جدید و شعر جدید، اما بعضی از کارها را هیچوقت کنار نمیگذارند. شعر «بر مشامم میرسد هر لحظه بوی کربلا» که در سینهزنیها خوانده میشود، چند دهه است که در مداحیها خوانده میشود. این به خاطر آن اثرگذاری عمیق، به خاطر آن آهنگ متناسب و محتوای عمیق است که توانسته جای خود را پیدا کند.مداحی به مثابه یک منبر تاثیرگذاریک مداح، با توجه به اینکه مهمترین ابزارش که این هم از بیانات حضرت آقا است درگیر کردن احساسات مخاطب است، لذا میتواند مباحث منطقی، تبیینی و علمی را در قالب احساسات به مخاطب منتقل کند.
یعنی محتوا یک بحث است و قالب، بحثی دیگر. وقتی این دو با هم ترکیب میشوند، میتوانند اثرگذاری بسیار بالایی بر مخاطب داشته باشند. خود ایشان امسال نیز این جمله را فرمودند و فکر میکنم در دو دهه اخیر سه بار بر این موضوع تأکید کردهاند که یک مداحی اگر ارکانش را داشته باشد و اگر هنرمندانه و خلاقانه باشد، میتواند از یک منبر تأثیر بیشتری بگذارد.
فارس: نقشهی راه یا سرفصلهای اصلی یک نظام آموزشی ساختاریافته برای مداحی، با حفظ سنتها و نوآوری در ادبیات روز، چیست؟معنوی: وقتی ما از ائمه معصومین (ع) صحبت میکنیم و مداحی میکنیم، از حضرات معصومین یاد میکنیم، از سیره آنان متنخوانی میکنیم، مدیحهسرایی میکنیم، الگوی زندگی و سبک زندگی را به مخاطب معرفی میکنیم، آیا یک مداح فقط باید در مصیبتها و عزاداریها نوا و هنر خود را به کار گیرد، یا باید بهطور یک بسته کامل، یک سبک زندگی به مخاطب ارائه کند؟ قاعدتاً میدانیم که پاسخ درست، پاسخ دوم است. بنابراین، وقتی با استفاده از احساسات مخاطب با توجه به ارادتی که مخاطب به وجود مبارک حضرت سیدالشهدا (ع) دارد این مفاهیم را بهطور بسیار هنرمندانه و با لطافت خاص تعریف میکنیم و وقتی از نگاه اجتماعی و سیاسی حضرت اباعبدالله در مداحی و مراسم استفاده میکنیم (حتی اگر با مصداق به مسائل روزمره بپردازیم)، هر عقل سلیمی این برداشت را میکند که پس وظیفه من امروز در جامعه، این نوع نگاه در مباحث سیاسی و اجتماعی است. مثلاً وقتی در مداحی اشاره میکنم به اینکه حضرت صدیقه طاهره(س) به خاطر حکومت و برقراری حاکمیت اسلامی ناب، اینگونه از امیرالمؤمنین(ع) دفاع کردند و آن صدمات به ایشان وارد شد و این روضه را میخوانم، مسلماً آن مخاطب من به خصوص آن جوان امروز این را درک میکند که باید برای دفاع از ولایت هزینه بدهد، اگر حضرت زهرا (س) الگوی اوست. به راحتی میشود با وصل کردن تاریخ و سیره اهلبیت(ع) به زمان امروز و پیدا کردن مصادیق، ادبیات مقاومت را تعریف کرد. به نظر من قویترین و مستدلترین حالت تعریف ادبیات مقاومت، این است که به فرهنگ و سیره حضرات معصومین(ع) وصل شود.
فارس: چرا بر ضرورت «آموزش، ساختارمندسازی و نوآوری در عرصه مداحی» تأکید میشود و عدم توجه به این اصول چه تبعاتی میتواند داشته باشد؟ معنوی: قاعدتاً هر فعالیت یا موضوعی که بخواهیم بهطور تخصصی به آن بپردازیم، نیاز به آموزش دارد. اگر آموزش و تخصص لازم نباشد، آن کجسلیقگیها و ورود افکار یا سلیقههایی که قابل قبول و تأیید نیست، اتفاق میافتد. مداحی هم از این موضوع مستثنی نیست و چهبسا اهمیت بیشتری دارد که نیاز به آموزش دارد. در کنار این آموزش، نیاز به نوآوری و نوسازی داریم؛ یعنی باید بتوانیم با ادبیات روز، با ادبیات نسل جدید و با روشهایی که نسل جدید با آن ارتباط برقرار میکند (البته با حفظ سنتها) مداحی را تعریف کنیم. این ساختارمند شدن که حضرت آقا به آن اشاره کردهاند به این معناست که تعریف شود یک مداح از چه سیری شروع کند، چه آموزشهایی ببیند، چه فیلترهایی را رد کند و چه تأییداتی بگیرد تا بتواند جلسهای را به نحو احسن اداره کند. قطعاً این نیاز به یک ساختار دارد؛ چرا که با توجه به حساسیت موضوع، مشاهده شده در سالهای اخیر گاهی برخی افراد بدون صلاحیت لازم، در دستگاه حضرت سیدالشهدا (ع) ورود کردهاند، توجه مخاطب را به خود جلب کردهاند و جمعیت قابلتوجهی را دور خود جمع کردهاند، اما متأسفانه گاهی آن اصولی که یک مداح لازم دارد را نداشتهاند و این گاهی باعث میشود آن حرکت عظیمی که بناست به هدفی بلند برسد. به خاطر این عدم آموزشها، عدم مهارتها و ساختارمند نبودن، لطمه ببیند و کل حرکت زیر سؤال برود و اثر آن ستایشگری و مداحی نه تنها باعث هدایتگری نشود، بلکه باعث ضلالت و گمراهی شود و حرکتی را کاملاً ابتر کند.
فارس: بزرگترین چالشها و آسیبهای پیشروی مداحی امروز را در چه مواردی میبینید؟معنوی: من فکر میکنم بزرگترین آسیب، تهدید یا چالشی که امروز مداحی را تهدید میکند، بحث نگاه «مرده» به ستایشگری است. من اینگونه آن را عنوان میکنم: نگاه مرده به ستایشگری یعنی چه؟ یعنی اینکه ما امام حسین (ع) این شهید زنده جاوید را به عنوان پدیدهای در سال ۶۱ هجری ستایش کنیم. این یعنی چه؟ تفاوت زیادی است بین این دو نگاه. یعنی یک واقعیت اتفاق افتاده، فضایی ایجاد شده و شهادتی برای امام حسین علیهالسلام رخ داده و تمام شده و رفته است. اگر ما مداحی را با این نگاه پیش ببریم، بزرگترین آسیبی است که میتوانیم داشته باشیم. #مداحی #هیأت #احمد_معنوی #مقام_معظم_رهبری #دیدار_مداحان
18:28 - 29 آذر 1404
