طراحی شاخصهای بومی برای اندازهگیری نوآوری
گزارش تازه مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان «ارزیابی سنجههای عملکردی ارتقای نظام پژوهش، فناوری و نوآوری بر مبنای برنامه هفتم پیشرفت» تلاش میکند تصویری واقعی از وضعیت کنونی علم، فناوری و نوآوری کشور ارائه دهد.
اندیشکده اقتصاد دانشبنیان - دستیابی به اهداف علم و فناوری کشور در چارچوب برنامههای توسعه، بدون تعریف شاخصها و سنجههای دقیق، ممکن نیست. برای هدایت سیاستها، تخصیص منابع و سنجش میزان پیشرفت واقعی کشور در عرصه علم و فناوری، باید تصویری کمّی و قابل ارزیابی از وضعیت موجود ترسیم شود؛ زیرا تنها از این مسیر میتوان مسیر تحقق اهداف برنامه هفتم را پایش و اصلاح کرد.ضرورت شاخصها و دادهها برای سیاستگذاری علمییکی از چالشهای همیشگی برنامههای توسعه در ایران، نبود شاخصهای روشن برای رصد وضعیت فعلی و سنجش پیشرفت است. هر برنامهای باید بر پایه شناخت دقیق وضعیت موجود طراحی شود و سپس اهداف کمی و قابل اندازهگیری برای دوره پنجساله خود تعریف کند. این شاخصها نهتنها امکان ارزیابی میزان تحقق اهداف را فراهم میکنند، بلکه به سیاستگذاران اجازه میدهند در صورت مشاهده ناکارآمدی، مسیر اجرایی را اصلاح کنند. در حوزه علم و فناوری نیز تعریف شاخصهای دقیق به دولتها کمک میکند تا بدانند سرمایهگذاریهای پژوهشی و فناورانه تا چه حد به خروجیهای واقعی مانند اختراعات، صادرات فناورانه یا اشتغال دانشبنیان منجر شده است.یکی از مشکلات کنونی کشور، نبود یک پایگاه داده جامع و معتبر برای جمعآوری و انتشار آمارهای حوزه علم و فناوری است. دادهها بهصورت پراکنده در نهادهای مختلف وجود دارند و گاه حتی شاخصهای پایهای مانند تعداد اختراعات تجاریسازیشده یا میزان سرمایهگذاری خطرپذیر در دسترس نیست. بدون چنین دادههایی، سیاستگذاریها و همچنین ارزیابی تحقق اهداف سیاستها ممکن است با مشکل مواجه شود.
١٠ MB
شاخص جهانی نوآورییکی از شناختهشدهترین شاخصهای بینالمللی در این زمینه «شاخص جهانی نوآوری» (GII) است که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری و دانشگاه کرنل تدوین میشود. این شاخص، کشورها را از نظر ظرفیت و عملکرد نوآوری میسنجد و از دو بخش اصلی تشکیل شده است: شاخصهای ورودی و شاخصهای خروجی. ورودیها نشاندهنده توانایی کشور برای ایجاد نوآوری (مانند زیرساخت، منابع انسانی، سرمایهگذاری، و نهادهای حمایتی) هستند و خروجیها نتایج واقعی نوآوری مانند اختراعات، مقالات علمی، صادرات فناوری و ارزش افزوده تولیدی را میسنجند.ایران در سال ۲۰۲۴ رتبه ۶۴ را در میان ۱۳۲ کشور به دست آورده است؛ جایگاهی که گرچه بالاتر از میانگین جهانی است، اما نشاندهنده ضعف جدی در شاخصهای ورودی است. کشور در خروجیها عملکرد نسبتاً بهتری دارد، اما به دلیل کاستی در زیرساختها، نظام تأمین مالی و سازوکارهای حمایتی، ظرفیت بالقوه نوآوری هنوز بالفعل نشده است. ازاینرو، اتکای صرف به GII برای سیاستگذاری ملی کافی نیست. این شاخص با شرایط بومی کشورها انطباق کامل ندارد و شاخصهای فرعی آن همیشه متناسب با واقعیت اقتصاد و نظام نوآوری ایران نیستند. بنابراین لازم است مدل بومی سنجش علم و فناوری طراحی شود که واقعیتهای ساختار نهادی، اقتصادی و فرهنگی کشور را نیز بازتاب دهد.برنامه هفتم پیشرفت و سنجههای بومیبرنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳–۱۴۰۷) در ماده ۹۳ خود، مجموعهای از شاخصهای کمی برای حوزه پژوهش، فناوری و نوآوری تعیین کرده است. اما بررسیهای کارشناسی نشان میدهد بسیاری از این سنجهها یا فاقد دادههای پایهای هستند و یا در قانون بودجه سالانه معادل اجرایی مشخصی ندارند.
برای مثال، برنامه هفتم هدفگذاری کرده است تا پایان دوره، تعداد شرکتهای دانشبنیان به ۳۰ هزار برسد و سهم محصولات با فناوری متوسط و بالا از تولید ناخالص داخلی به ۷ درصد افزایش یابد. در حالی که در سال ۱۴۰۴، تعداد شرکتهای دانشبنیان حدود ۱۰ هزار بوده و سهم این محصولات کمتر از ۳ درصد برآورد میشود. همچنین شاخص «نسبت اعتبارات پژوهش و فناوری بخش دولتی به تولید ناخالص داخلی» که باید به ۲ درصد برسد، اکنون حدود نیم درصد است. این ارقام نشان میدهد پیشبینی برنامه بیش از حد خوشبینانه بوده و نیاز به بازنگری واقعبینانه دارند.از سوی دیگر، شاخصهای ورودی و خروجی باید بهصورت همزمان دیده شوند. ورودیها شامل عواملی چون سرمایه صندوق نوآوری، اعتبارات تحقیق و توسعه، سرمایهگذاری خطرپذیر و مشوقهای مالیاتیاند، در حالی که خروجیها نتایجی مانند ثبت اختراع، صادرات فناوری، فروش محصولات دانشبنیان و اشتغال تخصصی را در بر میگیرند. اگر ارتباط منطقی میان این دو برقرار نباشد، نمیتوان نسبت میان هزینهها و دستاوردها را سنجید و ارزیابی نظام علم و فناوری ناقص خواهد بود.نقش دادهها در تصمیمسازی و بودجهریزییکی از یافتههای مهم گزارش این است که نظام بودجهریزی کشور هنوز مبتنی بر دادههای علمی نیست. در برنامه هفتم، اهداف کمی تعیین شدهاند اما هیچ سازوکار سالیانه برای پایش آنها در بودجههای سالانه وجود ندارد. به بیان دیگر، مسیر تحقق هدفها به سال تفکیک نشده و شاخصهای عملکردی دستگاهها نیز با اهداف برنامه همخوانی ندارند. این ضعف باعث میشود امکان نظارت و ارزیابی واقعی پیشرفت از بین برود.https://aedb.ir/wp-content/uploads/2025/11/گزارش-مرکز-پژوهش-های-مجلس-در-مورد-شاخص-های-علم،-فناوری-و-نوآوری.pdf
16:24 - 18 آبان 1404
3 التفاعل
28٫1k من المشاهدات