خونخواهی در اندیشه شیعه
شهادت در اندیشه شیعه پایان یک مسیر نیست؛ آغاز مسئولیتی است که بر دوش جامعه اسلامی قرار میگیرد. از همین رو، مفهوم خونخواهی در مکتب اهلبیت(ع) هرگز به معنای انتقامجویی شخصی یا واکنشی صرفاً احساسی نبوده است، بلکه جلوهای از اجرای عدالت، احقاق حق مظلوم و استمرار مبارزه با ظلم محسوب میشود.دو پیام اخیر فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران و فرمانده نیروی هوافضای سپاه، بار دیگر این مفهوم را در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی برجسته کرد. فرمانده کل ارتش با تأکید بر "تقاص خون امام شهید و همه شهیدان" و فرمانده نیروی هوافضا با این عبارت که "هر عضوی از ملت که توسط دشمن شهید میشود، خود موضوع مستقلی برای پرونده انتقام است"، خونخواهی را نه یک رخداد مقطعی، بلکه فرآیندی مستمر در برابر جنایت و تجاوز توصیف کردند.این نگاه، ریشهای عمیق در آموزههای شیعه دارد. در فرهنگ عاشورا، امام حسین(ع) "ثارالله" خوانده میشود؛ عنوانی که بیانگر آن است که خون آن حضرت صرفاً یک مطالبه تاریخی نیست، بلکه مطالبهای الهی برای تحقق عدالت است. از همین رو، خونخواهی در اندیشه شیعه، ادامه راه شهید و پاسداری از آرمانهایی است که شهید برای آن جان خود را فدا کرده است.پشتوانه این اندیشه را میتوان در قرآن کریم نیز مشاهده کرد. آیات مربوط به قصاص، عدالت را ضامن حیات اجتماعی معرفی میکنند و در کنار آن، اصل "وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرَی" مسئولیت جنایت را متوجه عاملان آن میداند. بنابراین، در منطق اسلامی، مطالبه مجازات جنایتکاران نه برخاسته از احساسات، بلکه مبتنی بر عدالت و مسئولیت فردی است.
در فقه شیعه نیز مفهوم "تقاص" جایگاهی روشن دارد. تقاص، استیفای حق از ظالم در چارچوب ضوابط شرعی است و نشان میدهد که احقاق حق مظلوم، یک اصل حقوقی و فقهی است. به همین دلیل، کاربرد این واژه در ادبیات رسمی فرماندهان نظامی، بیانگر تأکید بر اصل عدالت و مسئولیت در برابر جنایت است، نه صرفاً یک شعار سیاسی.اما آنچه پیام فرمانده نیروی هوافضای سپاه به این ادبیات میافزاید، توسعه مفهوم خونخواهی از یک پرونده محدود به یک "راهبرد بازدارنده" است. این گزاره که "هر عضو ملت که توسط دشمن شهید شود، خود موضوع مستقلی برای پرونده انتقام است"، بیانگر آن است که از منظر این گفتمان، هر اقدام خصمانه دشمن نه موجب پایان یک پرونده، بلکه آغاز مسئولیتی تازه برای پیگیری عدالت خواهد بود. در این چارچوب، خونخواهی به یک روند مستمر تبدیل میشود که با هر جنایت جدید، ابعاد تازهای پیدا میکند.از منظر اندیشه سیاسی شیعه نیز این رویکرد قابل تبیین است. هنگامی که شهادت، دفاع از دین، استقلال و عزت جامعه اسلامی تلقی میشود، خونخواهی نیز تنها دفاع از یک فرد نیست، بلکه دفاع از نظم، امنیت و ارزشهای جامعه اسلامی است. به همین دلیل، استمرار مطالبه عدالت در برابر عاملان جنایت، بخشی از مسئولیت حکومت اسلامی در صیانت از حقوق امت و جلوگیری از تکرار ظلم محسوب میشود.بر این اساس، دو پیام اخیر فرماندهان ارشد نیروهای مسلح را میتوان در امتداد سنت عاشورایی و مبانی فقه سیاسی شیعه تحلیل کرد؛ گفتمانی که خون شهید را پایان مبارزه نمیداند، بلکه آن را منشأ مسئولیتی دائمی برای اجرای عدالت، بازدارندگی در برابر تجاوز و استمرار ایستادگی در برابر ظلم میشمارد.
در این چارچوب، خونخواهی نه یک احساس گذرا، بلکه راهبردی مبتنی بر عدالت است که از عاشورا الهام گرفته و در اندیشه شیعه استمرار یافته است.از منظر نظریههای ارتباطات، قدرت هر گفتمان به توانایی آن در چارچوببندی، دستورکارسازی و روایتسازی وابسته است. بنابراین، اگر رسانههای دشمن تلاش کنند مفهوم خونخواهی را به خشونت، انتقامجویی یا رفتار غیرعقلانی فروبکاهند، رسانههای مسئول در جامعه اسلامی وظیفه دارند با استناد به منابع اصیل دینی و حقوقی، چارچوب واقعی این مفهوم را که همان عدالت، احقاق حق، بازدارندگی و مقابله با ظلم است، برای افکار عمومی تبیین کنند.در این چارچوب، رسالت رسانه تنها پوشش رویدادهای مرتبط با شهادت یا بزرگداشت شهیدان نیست؛ بلکه ایجاد یک جریان مستمر فرهنگی است که در آن آرمانهای شهید، فلسفه ایثار، مبانی عدالتخواهی و مسئولیت جامعه در برابر ظلم، به گفتمان غالب تبدیل شود. رسانه زمانی به رسالت خود عمل کرده است که خون شهید را از یک خبر مقطعی به یک سرمایه فرهنگی و تمدنی تبدیل کند؛ سرمایهای که بتواند هویت، انسجام اجتماعی، مقاومت و امید را در جامعه اسلامی بازتولید کند.بر همین اساس، پیامهای فرمانده کل ارتش و فرمانده نیروی هوافضای سپاه را نیز باید علاوه بر ابعاد سیاسی و امنیتی، در چارچوب یک راهبرد ارتباطی تحلیل کرد. این پیامها تنها خطاب به نیروهای مسلح نیست، بلکه بخشی از فرایند شکلدهی به حافظه جمعی، تقویت هویت مشترک و استمرار روایت عدالت در جامعه اسلامی است. انتقال صحیح این روایت، جلوگیری از تحریف آن و تبدیل آن به یک گفتمان پایدار، رسالتی است که بخش مهمی از آن بر عهده رسانههای کشور، پژوهشگران ارتباطات و نخبگان فرهنگی قرار دارد.
21:09 - 12 تیر 1405
2 پاسخ
