چشمههای آب بازیگوش ایلام !
در دل کوههای سرسبز بدره، چشمهای نه چندان بزرگ اما پرماجرا جریان دارد که مردم محلی آن را «کینی دروزَن» یا «چشمه دروغگو» مینامند؛ چشمهای که گاهی پرآب و خروشان است و گاهی ناگهان خاموش میشود و همین رفتار رازآلود، سالهاست آن را به یکی از شگفتانگیزترین جاذبههای طبیعی و فرهنگی ایلام تبدیل کرده است.
خبرگزاری فارس ایلام، زهرا طیبی؛ در فاصلهای نهچندان دور از شهر بدره در استان ایلام، جایی میان درهها و تپههای پوشیده از بلوط و بادام کوهی، چشمهای جاری است که اهالی منطقه به آن «کینی دروزَن» میگویند. در زبان کردی ـ لری محلی، «کینی» به معنای چشمه و «دروزن/دروغزن» به معنای «دروغگو» یا «کسی که راست نمیگوید» است. به همین خاطر، این چشمه در میان گردشگران و پژوهشگران طبیعت با نام «چشمه دروغگو» شناخته میشود.کینی دروزن یک چشمهی طبیعی در شهرستان بدره (استان ایلام) است که در یکی از درههای فرعی کوهستان زاگرس قرار دارد. آب این چشمه از شکافها و لایههای آهکی کوه بیرون میزند و پس از طی مسافتی کوتاه، به صورت جویباری باریک در دل دره جاری میشود. اطراف چشمه، بهویژه در فصل بهار، پوشیده از گیاهان خودرو، سبزهزار و درختان بلوط است و همین ترکیبِ سنگ، آب و سبزه، آن را به چشماندازی دیدنی تبدیل کرده است.اگرچه این چشمه از نظر حجم آب، در ردهی چشمههای بزرگ کشور نیست، اما رفتار غیرقابل پیشبینی آن باعث شده در فهرست جاذبههای طبیعی خاص و بومی ایلام قرار بگیرد؛ جایی که هم طبیعتگردان و هم علاقهمندان به فرهنگ و فولکلور محلی را به خود جذب میکند.چرا به آن «چشمه دروغگو» میگویند؟وجه تسمیه «چشمه دروغگو» به دو دسته روایت برمیگردد: اولی روایت طبیعی (رفتار آبی چشمه)، و دومی روایت فرهنگی و افسانههای محلی.بر اساس روایتهای محلی و مشاهدات بومیان، چشمه کینی دروزن در طول سال رفتار ثابتی ندارد:
گاهی در روزهایی که مردم انتظار دارند چشمه پرآب و خروشان باشد (مثلاً بعد از بارندگیهای خوب زمستانی)، ناگهان آبش کم میشود یا جریانش ضعیف میگردد. برعکس، در برخی دورهها بدون بارش قابل توجه، آب چشمه پرحجم و زلال میشود و برای مدتی کوتاه، شبیه یک چشمه دائمی و پرقدرت رفتار میکند. برخی اهالی میگویند پیش آمده که چشمه در طول یک روز چند بار «قهر و آشتی» کند؛ ساعتهایی قوی و جوشان باشد و ساعاتی دیگر، جریان آبش به حدی کم شود که گویی خشک شده است.این تغییرات ناگهانی و متناوب باعث شده مردم بگویند: «این چشمه راست نمیگوید؛ هر وقت دلش بخواهد، آب میدهد!» از همینجا نام «کینی دروزَن» روی آن مانده است؛ یعنی چشمهای که «دروغ میگوید» و نمیشود روی رفتار دائمیاش حساب کرد. در کنار دلایل طبیعی، افسانههایی نیز در میان مردم رواج دارد که رنگ و بوی معنوی و اخلاقی دارند. در این روایتها، چشمه کینی دروزن نوعی «آینهی حقیقت» یا «آزمایشگر صداقت» معرفی میشود.طبق یکی از روایتهای مشهور: در گذشتههای دور، رهگذران یا عاشقان و رندان روستاها، کنار این چشمه قسم میخوردهاند. باور بر این بوده که اگر کسی کنار چشمه دروغ بگوید، آب چشمه کم میشود یا برای لحظاتی جریانش قطع میگردد. از این رو، مردم میگفتند: «اگر چشمه آرام شد، بدان راست نگفتی؛ این چشمه با دروغ سازگار نیست، خودش دروغگوها را رسوا میکند.»تضاد میان این باور فولکلوریک (که چشمه را معیار تشخیص صدق و کذب میدانست) و رفتار غیرقابل پیشبینی خود چشمه، زمینهای برای بازیهای زبانی و نامگذاری فراهم کرده؛ به گونهای که امروز هم بسیاری، با لبخند میگویند: «این چشمه خودش هم دروغگوست!»
اگر از منظر علمی به ماجرا نگاه کنیم، تغییرات حجم آب در کینی دروزن میتواند با ویژگیهای زمینشناسی منطقه توضیح داده شود: بخش زیادی از زاگرس از سنگهای آهکی و کارستیک تشکیل شده است. این سنگها بهمرور زمان بر اثر حل شدن در آب، پر از حفره، کانال و مسیرهای زیرزمینی میشوند. آب باران و برف در این شبکهی زیرزمینی حرکت میکند و در نقاطی از کوه به شکل چشمه به سطح زمین میرسد.مخازن زیرزمینی کوچک و ناپایدار در چنین شرایطی، اگر مخازن زیرسطحی کوچک، شکسته یا به هم متصل باشند، ممکن است: - گاهی مخزن به سرعت پر شود و آب با فشار زیاد از چشمه خارج گردد. - گاهی به دلیل خالی شدن سریع یا تغییر مسیر آب در زیرزمین، دبی چشمه ناگهان کاهش یابد.تأثیر بارندگیهای فصلی بارشهای پراکنده و رگباری در منطقه نیز باعث میشود رفتار چشمه بینظم به نظر برسد؛ چون هر بارش کوتاه میتواند بخشی از شبکه زیرزمینی را فعال یا مسیر جریان را موقتاً عوض کند.
ترکیب این عوامل، بهصورت طبیعی، چشمهای میسازد که «ثبات رفتاری» ندارد؛ برای همین، از نگاه مردم، مثل یک آدم «دروغگو» است؛ هر بار حرفی میزند (آب میدهد) و بعد زیر همان حرف میزند آب را کم میکند.کینی دروزن فقط یک پدیده هیدرولوژیک نیست؛ بلکه بخشی از هویت محلی بدره و فرهنگ عامهی ایلام است.نامی که کنجکاوی برمیانگیزد همین نام متفاوت، اولین انگیزهی گردشگران است. بسیاری فقط برای دیدن «چشمه دروغگو» راهی منطقه میشوند تا از نزدیک ببینند این «دروغگویی» چیست و چگونه خودش را نشان میدهد. چشمه در روایتهای مردم بدره، تبدیل به ضربالمثل شده است. اگر کسی رفتاری ناپایدار داشته باشد، میگویند: «مثل کینی دروزَن، یه روز اینطوریه یه روز اونطوری.» این چشمه میتواند بهعنوان یک نمونه زنده برای آموزش دانشآموزان و طبیعتدوستان در زمینه چرخه آب، زمینشناسی کارست و نقش باورهای مردمی در نامگذاری پدیدههای طبیعی استفاده شود. رحمان جمالی کارشناس محیط زیست با بیان اینکه از نظر علمی، کینی دروزن چه نوع چشمهای است و چرا مردم آن را «چشمه دروغگو» مینامند؟ گفت:اگر بخواهم ساده بگویم، کینی دروزن یک چشمهی کارستی است. آب آن از لایههای آهکی و حفرههای طبیعی زیر زمین تأمین میشود. در چنین سازندهایی، رفتار چشمهها معمولاً پایدار نیست؛ یعنی با کوچکترین تغییر در سطح آب زیرزمینی، دبی چشمه کموزیاد میشود. وی افزود: مردم وقتی میبینند چشمه در یک فصل از سال پرآب است و در فصل دیگر یا حتی در چند روز متوالی رفتارش عوض میشود، به شوخی و کنایه به آن میگویند «چشمه دروغگو». در واقع، این نامگذاری نوعی واکنش خلاقانهی مردمی به بیثباتی طبیعی چشمه است.
این کارشناس با بیان اینکه آیا این چشمه از نظر زیستمحیطی و منابع آب، اهمیت خاصی برای منطقه دارد؟ میگوید:قطعاً. هرچند حجم آب کینی دروزن آنقدر نیست که بخشی از آب شرب یا کشاورزی را تأمین کند، اما بهعنوان یکی از نقاط رطوبتی کوچک در دل طبیعت خشک و نیمهخشک منطقه، نقش مهمی برای حیات گیاهی و جانوری اطراف دارد. جمالی تصریح کرد: این چشمه زیستگاه گونههای کوچک آبزی، حشرات، پرندگان و حتی محل آبشخور حیاتوحش است. علاوه بر آن، جاذبهی گردشگری آن موجب حضور مردم در طبیعت و آشنایی بیشتر با محیطزیست میشود؛ البته اگر این حضور همراه با فرهنگ حفاظت باشد، نه تخریب. زهرا رضایی کارشناس فرهنگ و فولکلور در گفتوگو با خبرنگار فارس در ایلام در پاسخ به اینکه، از نظر شما به عنوان پژوهشگر فرهنگ عامه، نام «کینی دروزن» چه چیزی دربارهی ذهنیت مردم منطقه به ما میگوید؟ گفت:در فرهنگهای محلی، نامها هرگز فقط یک برچسب نیستند؛ حامل داستان، قضاوت و طنز هم هستند. در مورد «کینی دروزن»، مردم با یک رفتار غیرقابل پیشبینی در طبیعت مواجه بودهاند؛ چشمهای که «قولش» دربارهی آبدادن، ثابت نیست.وی افزود: آنها این ویژگی را انسانوار کردهاند و به چشمه شخصیت دادهاند؛ شخصیتی که «دروغ میگوید». این کار، یعنی جاندار انگاشتن طبیعت، در بسیاری از فرهنگهای کهن دیده میشود.کینی دروزن، «چشمه دروغگو»ی بدره، نمونهی زیبا و معناداری است از پیوند طبیعت و فرهنگ در ایلام است. از یک سو، محصول ساختارهای آهکی و کارستیک زاگرس و رفتار پیچیدهی آب زیرزمینی است؛ از سوی دیگر، در آیینهی ذهن و زبان مردم، تبدیل به شخصیتی بازیگوش، غیرقابل پیشبینی و البته دوستداشتنی شده است.#طبیعت #زندگی #بهار
08:44 - 19 فروردین 1405
