شمال آفریقا در آستانه بازآرایی ژئوپلیتیکی؛ رقابت تونس، الجزایر، مراکش، مصر
شمال آفریقا در ماههای اخیر شاهد تشدید رقابتهای پنهان و صفبندیهای تازهای میان بازیگران اصلی خود—الجزایر، مراکش، مصر و تونس—بوده است؛ تحولاتی که از اختلاف بر سر صحرای غربی تا همگراییهای امنیتی و انرژیمحور امتداد یافته و نشانههایی جدی از بازآرایی ژئوپلیتیکی در این منطقه حساس از مدیترانه تا آفریقا را آشکار میکند.
تحولات ژئوپلیتیکی شمال آفریقا در ماههای اخیر از تشدید رقابتها و تنشهای پنهان میان قدرتهای اصلی این منطقه، یعنی الجزایر، مراکش، مصر و تونس حکایت دارد؛ رقابتی که بهتدریج در حال بازتعریف توازنهای سنتی منطقه است. بر اساس ارزیابی مؤسسه ایتالیایی «تحلیل روابط بینالملل»، این پویاییهای جدید به شکلگیری دو محور متضاد انجامیده است: محور متمایل به غرب با محوریت مصر و مغرب، در برابر محور چندقطبی که الجزایر رهبری آن را بر عهده دارد.تشدید تنشها و صفبندیهای جدیدنخستین نشانههای عینی این صفبندی تازه، در لغو مشارکت مصر در مانور نظامی «صلح آفریقا ۳» که قرار بود در مه ۲۰۲۵ در الجزایر برگزار شود، آشکار شد. علت این تصمیم، حضور جبهه پولیساریو در این رزمایش بود؛ موضوعی که حساسیتهای دیرینه قاهره در قبال مناقشه صحرای غربی را بار دیگر برجسته کرد.موضع مصر در قبال صحرای غربیمصر بهطور رسمی موضعی حقوقی و محتاطانه اتخاذ کرده است؛ نه حاکمیت مغرب بر صحرای غربی را به رسمیت میشناسد و نه از جبهه پولیساریو حمایت میکند. با این حال، این رویکرد در عمل به مواضع رباط نزدیکتر ارزیابی میشود و در چارچوب همگرایی تدریجی مصر با مغرب معنا پیدا میکند.
همگرایی مراکش و مصر؛ محور طرفدار غربمنافع قاهره و رباط در چندین حوزه راهبردی با یکدیگر تلاقی دارد. هر دو کشور جاهطلبیهای منطقهای مشخصی دارند و روابط نزدیکی با ایالات متحده برقرار کردهاند. کنترل گذرگاههای حیاتی دریایی—کانال سوئز برای مصر و تنگه جبلالطارق برای مغرب—به آنها وزن ژئوپلیتیکی ویژهای بخشیده است. افزون بر این، پروژههای بزرگ انرژی مانند طرح «ایستمد» در مصر و خط لوله گاز آفریقای اطلس در مغرب، زمینههای همکاری و هماهنگی غیرمستقیم دو کشور را برای مهار فشارهای ژئوپلیتیکی محیط پیرامونی تقویت کرده است.الجزایر و محور چندقطبیدر مقابل، الجزایر با مجموعهای از چالشهای منطقهای مواجه است؛ از قطع روابط دیپلماتیک با مغرب از سال ۲۰۲۱ گرفته تا حمایت دیرینه از جبهه پولیساریو برای محدود کردن نفوذ رباط. در شرایطی که مراکش پیوندهای خود را با غرب تعمیق میکند، الجزایر بهدنبال گزینههای جایگزین از جمله تقویت روابط با بلوکهایی مانند بریکس است؛ آن هم در حالی که روابطش با فرانسه همچنان پرتنش باقی مانده است.تنشهای درون مغرب عربی؛ تونس در میانه معادلهشکافها تنها به محور الجزایر–مراکش محدود نمیشود. در سالهای اخیر، روابط تونس و مراکش نیز دستخوش تنش شده است. در سال ۲۰۲۲، دعوت تونس از ابراهیم غالی، رهبر پولیساریو، برای شرکت در اجلاس تیکاد، با اعتراض شدید رباط مواجه شد. تونس این اقدام را در چارچوب «بیطرفی» و احترام به تصمیمات اتحادیه آفریقا توجیه کرد، اما پیامدهای سیاسی آن عمیقتر از یک اختلاف مقطعی بود.
پس از این رویداد و بهویژه از مارس ۲۰۲۵، با فراخوانده شدن سفیر مراکش، نشانههای تنش سیاسی میان دو کشور آشکارتر شد. این وضعیت عمدتاً نتیجه تقارب تدریجی و امنیتی تونس با الجزایر است؛ تقاربی که ریشه در نگرانیهای تونس از بحران لیبی و موجهای مهاجرت دارد و روابط نزدیک با الجزایر را به یک ضرورت راهبردی برای تونس تبدیل کرده است.پیامدهای ژئوپلیتیکی و نقش بازیگران خارجیتشدید تنشها، بهویژه میان الجزایر و مراکش، پیامدهای گستردهای برای نهادهای منطقهای به همراه داشته است. اتحادیه مغرب عربی که از سال ۱۹۸۹ شکل گرفته، عملاً سالهاست در وضعیت فلج قرار دارد. پیشنهاد الجزایر در آوریل ۲۰۲۴ برای تشکیل یک ائتلاف جدید با تونس و لیبی با تمرکز بر امنیت و کشاورزی، بهمنزله اعلام غیررسمی پایان کار این اتحادیه تلقی میشود.در عرصه بینالمللی نیز، الجزایر با حضور موقت خود در شورای امنیت سازمان ملل از سال ۲۰۲۵، احتمالاً مسئله صحرای غربی را پررنگتر مطرح خواهد کرد؛ اقدامی که میتواند اصطکاک با مراکش و فرانسه را تشدید کند. در مقابل، مراکش با تقویت همکاریهای نظامی با آمریکا و اسرائیل—از جمله خرید سامانههای توپخانهای ATMOS 2000 در سال ۲۰۲۵—در پی ایجاد موازنه بازدارنده است.این شکافها در اتحادیه آفریقا نیز بازتاب یافته و خطر شکلگیری انشقاقی آشکار میان محور طرفدار غرب (مراکش، مصر و کشورهایی مانند کنیا) و محور چندقطبی (الجزایر و آفریقای جنوبی) را افزایش داده است.
اروپا و معادله شمال آفریقادر نهایت، اروپا از جمله بازیگرانی است که بیشترین تأثیر را از این تحولات میپذیرد. فرانسه بهطور سنتی به مراکش و مصر نزدیکتر است، در حالی که ایتالیا تلاش میکند توازن خود را در جنوب مدیترانه حفظ کند. رم با اتکا به تجربه نسبی موفق خود در پرونده لیبی و از طریق ابتکارهایی مانند «برنامه ماتی»، میکوشد نقش یک میانجی فعال منطقهای را ایفا کند؛ نقشی که در صورت تداوم رقابتهای پنهان شمال آفریقا، اهمیت آن بیش از پیش افزایش خواهد یافت.
21:12 - 22 آذر 1404
132.6k Views