کشاورزی البرز میان کمآبی و فاضلاب؛ راه نجات کجاست؟
آبیاری برخی مزارع کشاورزی البرز با فاضلاب، بهویژه در مناطق جنوبی استان، همچنان یکی از چالشهای نگرانکننده در حوزه سلامت و محیط زیست است؛ مسئلهای که در کنار کمبود و کاهش کیفیت آب کشاورزی، ضعف زیرساخت جمعآوری فاضلاب و تعدد دستگاههای مسئول، ضرورت یک تصمیم مشترک و راهکار عملی برای تأمین آب سالم مزارع و جلوگیری از ورود فاضلاب به چرخه تولید محصولات کشاورزی را دوچندان کرده است.
خبرگزاری فارس_البرز: فاضلابی که باید در شبکه جمعآوری و تصفیه شود، در برخی نقاط البرز همچنان راه خود را به جویها، اراضی و حتی مزارع کشاورزی باز میکند؛ مسیری که پایان آن میتواند آلودگی خاک و منابع آب و ایجاد نگرانی درباره سلامت محصولات کشاورزی باشد.بر اساس گزارشهای میدانی و اظهارات مسئولان محیط زیست، این مسئله در مناطقی از جمله ماهدشت، محمدشهر و بخشهایی از چهارباغ بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؛ مناطقی که هم با مسائل زیرساختی فاضلاب و هم با چالش تأمین آب کشاورزی مواجهاند.محمدیپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست البرز، با تأکید بر اینکه آبیاری مزارع با فاضلاب مورد تأیید محیط زیست نیست، گفته است مدیریت این موضوع نیازمند همکاری جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، وزارت بهداشت و استانداری است.مسئله فقط یک مزرعه نیستآنچه این موضوع را پیچیدهتر میکند، نبود یک متولی واحد و روشن برای تمام ابعاد مسئله است. حمیدرضا لشکری، رئیس اداره محیط زیست کرج، با اشاره به ساختار قانونی موجود، توضیح داده است که در سال ۱۳۸۶ وظایفی در این زمینه برای دستگاههایی از جمله جهاد کشاورزی، بهداشت، کشور و نیرو پیشبینی شده، اما سازمان حفاظت محیط زیست در آن چارچوب متولی مستقیم این بخش از فاضلابهای خانگی نیست.با این حال، ورود فاضلاب به خاک و منابع آب، از منظر زیستمحیطی نمیتواند بیاهمیت تلقی شود؛ به همین دلیل محیط زیست نیز موضوع را رصد و پیگیری میکند.
از سوی دیگر، در بخشی از شهرهای استان، ضعف شبکه جمعآوری فاضلاب باعث میشود پسابهای خانگی به جویها، معابر یا چاههای جاذب راه پیدا کنند. لشکری پیشتر اعلام کرده بود که در کرج تنها حدود ۴۰ درصد پساب شهری جمعآوری و تصفیه میشود و بخش قابل توجهی از پساب باقیمانده از مسیرهای مختلف وارد محیط میشود.این وضعیت نشان میدهد برخورد صرف با کشاورزی که از چنین آبی استفاده میکند، نمیتواند راهحل نهایی باشد؛ زیرا تا زمانی که منبع آلودگی مدیریت نشود و آب مطمئن در اختیار کشاورز قرار نگیرد، احتمال تکرار مسئله همچنان وجود دارد.دو مسیر ورود فاضلاب به مزارعبر اساس توضیحات محیط زیست، ورود فاضلاب به مزارع دستکم به دو شکل اتفاق میافتد؛ در یک حالت، فاضلابهای رهاشده وارد مسیر آب مورد استفاده کشاورزان میشوند و حتی میتوانند آب چاه را نیز آلوده کنند. در حالت دیگر، برخی کشاورزان با نصب پمپ، فاضلاب موجود در مجاورت مزارع را مستقیماً برای آبیاری منتقل میکنند.در هر دو حالت، موضوع نیازمند برخورد ریشهای است؛ از یک سو باید منابع فاضلاب مدیریت شود و از سوی دیگر، آب مورد نیاز کشاورزی با کیفیت قابل قبول و سازوکار مشخص تأمین شود.ماهدشت؛ مسئلهای فراتر از فاضلابدر ماهدشت، مسئله ابعاد دیگری نیز پیدا کرده است. حجتالاسلام والمسلمین علی رادمرد، امام جمعه ماهدشت، با اشاره به سابقه کشاورزی این منطقه و قطع حقابه آن از سد کرج، گفته است مقرر شده بود بخشی از آب مورد نیاز کشاورزان از آب تصفیهشده فاضلاب تأمین شود.به گفته وی، میزان آب تحویلی به کشاورزان نسبت به گذشته کاهش قابل توجهی داشته و کشاورزان درباره کیفیت آب موجود نیز نگرانیهایی مطرح کردهاند.
رادمرد همچنین از وجود مدول دوم تصفیهخانه با فرآیند مکانیزه سخن گفته که به گفته او آب باکیفیتتری تولید میکند، اما این آب برای مصارف صنعتی در نظر گرفته شده است. مطالبه کشاورزان ماهدشت این است که با توجه به حقابهای که به گفته آنان در گذشته در اختیار داشتهاند، آب مورد نیازشان از این ظرفیت تأمین شود.او از وزارت نیرو خواسته است برای تعیین تکلیف این موضوع ورود کند و تأکید کرده مسئله کشاورزان، دریافت یک امتیاز جدید نیست، بلکه تأمین مابهازای حقی است که به گفته وی در گذشته وجود داشته است.سلامت مردم؛ جایی برای حدس و گمان نیستیکی از حساسترین بخشهای این پرونده، سلامت محصولاتی است که ممکن است با آب نامتعارف آبیاری شده باشند.در متن اظهارات کارشناسی، موضوع احتمال بروز بیماریهای مختلف مطرح شده و یک کارشناس جهاد کشاورزی که نخواسته نامش منتشر شود نیز مدعی شده بیش از ۲۰۰ هکتار از مزارع با این آبها آبیاری شده و بخشی از محصولات به تهران و دیگر شهرها ارسال میشود.با این حال، بدون آزمایش محصولات، بررسی نوع و میزان آلایندهها و اعلام نظر مراجع تخصصی، نمیتوان بیماری مشخصی از جمله سرطان را به این محصولات نسبت داد. همینجاست که نقش وزارت بهداشت و دستگاههای نظارتی بر سلامت مواد غذایی اهمیت پیدا میکند.
راهکار کمهزینه و قابل اجرا این است که محصولات مشکوک بهصورت هدفمند نمونهبرداری و از نظر شاخصهای بهداشتی و آلایندههای مرتبط بررسی شوند و نتیجه آزمایشها نیز به شکل شفاف در اختیار افکار عمومی قرار گیرد. اگر محصولی سالم است، اعلام آن به همان اندازه اهمیت دارد که محصول ناسالم شناسایی و از چرخه مصرف خارج شود.تحلیل کارشناسی؛ برخورد با معلول کافی نیستمسئله آبیاری با فاضلاب را نمیتوان فقط به «تخلف یک کشاورز» تقلیل داد. وقتی شبکه فاضلاب کامل نیست، آب کشاورزی کافی و مطمئن در دسترس نیست و مسئولیت دستگاههای مختلف در قوانین و مقررات پراکنده شده، برخورد موردی با مصرفکننده نهایی نمیتواند مسئله را برای همیشه حل کند.از طرف دیگر، کمبود اعتبار نیز نباید به نقطه پایان پاسخگویی تبدیل شود. اگر توسعه شبکه فاضلاب نیازمند منابع مالی است، باید اولویتبندی، زمانبندی و منابع تأمین اعتبار آن برای مناطق بحرانی مشخص شود.در بخش کشاورزی نیز توسعه روشهای آبیاری تحت فشار که در ماهدشت برای آن سرمایهگذاری شده، زمانی اثربخش خواهد بود که آب ورودی از کیفیت مناسب برخوردار باشد؛ چراکه به گفته امام جمعه ماهدشت، کیفیت نامناسب آب حتی میتواند به تجهیزات و زیرساختهای ایجادشده آسیب وارد کند.راهحل چیست؟راهکار، ایجاد یک کارگروه مشخص و پاسخگو با حضور جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، آبفا، دانشگاه علوم پزشکی، محیط زیست، شهرداریها و استانداری است؛ کارگروهی که بهجای پاسکاری مسئولیت، برای هر نقطه بحرانی مسئول مشخص و زمانبندی تعیین کند.در گام نخست باید مزارع در معرض آبیاری با فاضلاب شناسایی و پایش شوند؛ سپس مسیر ورود فاضلاب به مزارع قطع و همزمان آب جایگزین در اختیار کشاورزان قرار گیرد.
در ماهدشت نیز تعیین تکلیف حقابه، میزان آب مورد نیاز و نحوه تخصیص آب تصفیهشده باید بر اساس اسناد و مصوبات موجود انجام شود تا مشخص شود چه میزان آب، با چه کیفیتی و تحت چه سازوکاری باید در اختیار کشاورزان قرار گیرد.در کنار آن، وزارت بهداشت و دانشگاه علوم پزشکی میتوانند با نمونهبرداری از محصولات، خاک و آب، یک ارزیابی علمی از وضعیت موجود ارائه کنند. شفافیت در نتایج این بررسیها، بهترین راه برای جلوگیری از شکلگیری شایعات و نگرانیهای بیپایه در جامعه است.کشاورزی البرز و بهویژه ماهدشت، ظرفیتی نیست که بتوان آن را در سایه ضعف زیرساخت فاضلاب و کمبود آب به حال خود رها کرد. همانطور که توسعه صنعتی استان ضرورت دارد، حفظ کشاورزی و جلوگیری از آسیب به منابع خاک و آب نیز باید بخشی از برنامه توسعه باشد.راهحل، انتخاب میان «کشاورزی» و «صنعت» نیست؛ بلکه ایجاد زنجیرهای است که در آن آب سالم، کشاورزی پایدار و صنایع تبدیلی در کنار یکدیگر قرار گیرند. حتی میتوان توسعه صنایع تبدیلی مرتبط با محصولات کشاورزی را بهعنوان حلقه اتصال این دو بخش دنبال کرد تا صنعت به جای تضعیف کشاورزی، به تقویت آن کمک کند.اکنون زمان آن رسیده که موضوع آبیاری با فاضلاب از مرحله گزارشهای پراکنده و بازدیدهای موردی عبور کند. یک نقشه روشن از مزارع در معرض خطر، یک مسئول مشخص برای هر بخش، برنامه زمانبندی توسعه شبکه فاضلاب، تأمین آب جایگزین و انتشار نتایج آزمایشهای بهداشتی میتواند این مسئله را از یک بحران تکرارشونده به یک پرونده قابل مدیریت تبدیل کند.
در نهایت، مردم حق دارند بدانند محصولی که بر سر سفره آنها قرار میگیرد، با چه آبی تولید شده و آیا از نظر بهداشتی سالم است؛ و کشاورز نیز حق دارد آب مورد نیاز فعالیت قانونی خود را از مسیر مطمئن و مشخص دریافت کند. حل این دو مطالبه، نقطه مشترکی است که میتواند به جای مقصرسازی، همه دستگاههای مسئول را به سمت یک راهحل واقعی سوق دهد.
17:18 - 9 شهریور 1405
2 بازنشر
6293 بازدید