نقش ایدئولوژی در تربیت و برنامه درسی: تعاریف و دیدگاهها – قسمت اول
مفهوم ایدئولوژی با توجه به تعاریف مختلف، نقشی بنیادین در تربیت و برنامههای درسی ایفا میکند. از نظریات فیلسوفان و اندیشمندان مختلف میتوان به اهمیت ایدئولوژی در هدایت تربیتی و ایجاد انسجام در نظامهای آموزشی پی برد. در قسمت اول این مقاله، به بررسی تعاریف و مواضع گوناگون درباره ایدئولوژی و تأثیر آن بر تربیت و برنامه درسی میپردازیم. رحمت اله مرزوقی
رحمت اله مرزوقی، استاد مدیریت و برنامه ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شیرازمقدمه تبیین نسبت ایدئولوژی تربیت و برنامه درسی از جمله موضوعاتی است که به ویژه در طی دهه های اخیر تاکنون در محافل علمی و تربیتی ایران مطرح شده .است موضوعی که البته، مواضع گوناگونی را در پی داشته است. بررسی این مواضع نشان می دهد که نوعی اغتشاش یا تنشهای مفهومی در رابطه با این چنین مواضعی وجود دارد که به نظر می رسد نیازمند تبیین و تعمیق بیشتری است. بدیهی است در مرحله نخست به منظور تعیین حدود و ثغور ،موضوع لازم است که تقریر محل نزاع» و یا توضیح مسأله به خوبی صورت گیرد تا امکان بررسی و تبیین هر چه بیشتر موضوع فراهم شود. اجمالا، در این رابطه پرسشهای اساسی آن است که اولاً مفهوم ایدئولوژی و ایدئولوژیک بودن چیست؟ و ثانیاً، چه نسبتی بین ایدئولوژی تربیت و برنامه درسی وجود دارد؟ و در نهایت، اینکه آیا جدال بين مواضع مطرح شده در خصوص نسبت بین ایدئولوژی تربیت و برنامه درسی، یک مناقشه حقیقی و تئوریک است و یا یک مغالطه بلاوجه؟ در این نوشتار تلاش می شود تا در حد وسع نوشتاری مقاله به پرسشهای مذکور پاسخ داده شود.
معنا و مفهوم ایدئولوژی در تربیت و برنامه درسی
تعاریف و مواضع گوناگونی درباره مفهوم «ایدئولوژی» مطرح شده است. این واژه به لحاظ لغوی نخستین بار به وسیله یکی از پیشگامان پوزیتویسم فرانسوی به نام دوستوت دی ترسی (Destutt De 1796 ,Tracy) به معنای علم و یا مطالعه ایده ها به کار رفت اما در عین حال باید گفت که واژه ایدئولوژی در تعریف اصطلاحی آن گاهی در معانی گوناگون مثبت و منفی نیز به کار رفته است.از نظر ژان بشلر (Jean Baechler, 1350: 5)، ایدئولوژی حالتی مبتنی بر آگاهی و شناخت است که با عمل سیاسی پیوند ،دارد و هرگاه این آگاهی وارد عمل سیاسی ،شود آن عمل جنبه ایدئولوژیک پیدا می کند. از نظر فردیناند دمون (Dumont, 1370: 7) ایدئولوژی به مثابه نظامی از ایده ها و قضاوت های روشن و سازمان یافته برای توصیف تبیین و استنتاج درباره موقعیتهای اجتماعی است، و رهنمود دقیقی نیز برای «عمل» ارائه می کنند.
جان پلامناتز (Plamenatz, 1390: 33) ایدئولوژی را مجموعه ای از ایده ها و اعتقادات میداند که مورد قبول گروهی قرار گرفته و برای آنان مهم و کار کرد خاصی دارد، و در عین حال موجب انسجام بین آن گروه نیز می شود. از این نظر، ایدئولوژی شکلی از یک فلسفه اجتماعی یا سیاسی است که در آن عناصر تئوریک و کارکردی با هم و در هم تنیده هستند (Levy et al, 2023).از نظر هیوبنر (Huebner, 1999) قلمرو تربیت و برنامه درسی گستره «تعالی » است. به عبارت دیگر، برنامه درسی در خدمت گفتمان انسانی برای تعالی و آن وابسته به اخلاق و سیاست است و لذا برنامه های تربیت باید متوجه ایجاد جهانی بهتر و انسانی برتر باشند و به همین دلیل نیز تربیت یک «عمل هم پیامبرانه» است. از نظر وی برنامه های درسی به زبان نظامی از رویکردهای مبتنی بر ایدئولوژی ها و ارزشهای ،علمی ،فنی ،سیاسی اخلاقی و زیبایی شناختی سخن می گویند.
از نظر الیوت آیزنر (E. Eisner, 2007: 47-48)، ایدئولوژی نظامی از باورهاست که اصولی ارزشی را برای تصمیم گیری درباره تعلیم و تربیت ارائه می کند و با این حال، حدود موضوعات بی منازعه و منازعه پذیر را در برنامه درسی مشخص میکند. وی در این رابطه شش ایدئولوژی حاکم بر تربیت و مطالعات برنامه درسی را با عناوین اصول گرایی ،دینی انسان گرایی منطقی پیشرفت گرایی، نظریه انتقادی تو مفهوم گرایی و تکثرگرایی شناختی را نیز مطرح می کند. از نظر آیزنر (۲۰۰۷، ص ۵۳ - ۵۲) تربیت یک اقدام ارزشی است و لذا نمی تواند «عاری از ارزش» باشد. به بیان دیگر تربیت بدون ابزارهای هدایت بخش رهنمودگر پیش برنده و چشم انداز ایدئولوژیکی وجود ندارد. چرا که اساساً هر نوع تربیتی به وسیله مجموعه ای از باورها هدایت می شود و بنابراین، به همین دلیل نیز تربیت در زمره مفاهیم و اقدام ارزشی و هنجاری است به بیان دیگر، در ذات تربیت و برنامه درسی نوعی هدایت و راهبری ارزشی و ایدئولوژیک نهفته است و این ارتباطی به اینکه چه نوع نظامی از ایدئولوژیها و ارزشها مدنظر باشد ندارد، لذا از این منظر، تربیت بالذات امری ارزشمدار و ایدئولوژیک است و هر نظریه یا ایدئولوژی تربیتی بر یک دستگاه فلسفی به مثابه اتاق هدایت مرتی و نامرتی استوار است که آن را فرماندهی می کند.
از نظر ارنشتاین و هاپکینز (2004 ,Ornstein and Hopkins) فلسفه تربیت موجد یک نظام ایدئولوژیک و ارزشی، و به مثابه جنبه حیاتی اندیشه صاحبنظران برنامه درسی است چرا که تمامی انتخاب ها و تصمیم های آنان در حوزه برنامه درسی تحت تأثیر فلسفه مورد نظر قرار دارد. در این باره آیزنز و والانس (Eisner and Vallance, 1974) پنج دیدگاه ارزشی با عناوین رویکردهای مبتنی بر رشد و توسعه فرآیندهای عقلانی، فن آورانه خودشکوفایی، بازسازی گرایی اجتماعی و عقل گرایی آکادمیک را مطرح می ی کنند.از نظر دایره المعارف برنامه درسی (۱۹۹۱، ص ٣٦-۲۸) چهار نظام اندیشه و ارزشهای تو مارکسیستی، ساختارگرایی، بازسازی اجتماعی و نواندیشی در حوزه نظام های ارزشی و ایدئولوژیک مطالعات برنامه درسی قابل طرح میباشد از نظر میلر (Miller, 1388) هفت نوع نظام ارزشی شامل رویکردهای رفتاری، موضوعی، اجتماعی، رشدی شناختی، انسان گرایی و ماوراء فردی بر جریان تفکرات تربیتی و حوزه برنامه درسی حاکم هستند. شوبرت (Schubert, 1996) این تئوری ها را به چهار دسته رویکردهای سنت گرایان عقلانی، رفتار گرایان اجتماعی، تجربه گرایی و بازسازی گرایی تقسیم بندی می کند. از نظر مرزوقی (۱۳۹۷) جریانهای فکری غالب و فائق بر تولید و توسعه اندیشه ها و ارزش های رشته مطالعات برنامه درسی در قالب چهار پارادایم فلسفی و ارزشی شامل پارادایمهای پوزیتیویستی، انتقادی، تفسیری و پست مدرن قابل بررسی هستند.
وجود معجونی از رویکردهای مختلف ایدئولوژیک در نظام تعلیم و تربیت ایران
اجمالاً در جمع بندی می توان گفت که انواعی از جهت گیری های ایدئولوژیک صرف نظر از نوع یا انواع آن، بر حوزه تربیت و برنامه درسی سایه افکنده است؛ به گونه ای که انتزاع تلقی غیرایدئولوژیک بودن برنامه درسی و تربیت، امری ناممکن به نظر می رسد. چرا که تعلیم و تربیت و برنامه درسی در زمره علوم ایدئولوژیک هستند و نه علوم تکنولوژیک. به عبارت دیگر، تعلیم و تربیت و برنامه درسی را نمی توان قلمروهایی اخیر ایدئولوژیک و غیر تئوریک به حساب آورد. هر چند که ممکن است در یک نظام تربیتی مانند نظام تعلیم و تربیت و برنامه درسی ایران، نوعی نابسامانی و اغتشاشات تئوریک و ایدئولوژیک فراوانی وجود دارد. لذا، به همین دلیل معجونی از رویکردهای ایدئولوژیک مبتنی بر سکولاریزم عقیدتی، سکولاریزم تربیتی، سکولاریزم علمی پوزیتیویسم دین گرایی و امثال ذلک بر نظام تعلیم و تربیت ایران سایه افکنده است.
ایدئولوژی تربیتی منسجم و هماهنگ، لازمه رسیدن به اهداف تربیتی مطلوب
به عبارت دیگر مشکل نظام تعلیم و تربیت و برنامه درسی در ایران آن است که این نظام تربیتی بر یک مدار «تئوریک- ایدئولوژیک» مطلوب موعد و مأخوذ از نظام ارزشهای بنیادی اجتماعی مطلوب و مورد نظر سامان نیافته است هر چند که در این زمینه با تدوین برخی از اسناد تربیتی مانند اسناد تحول بنیادین تلاشهایی هرچند نه چندان «کامیابانه»، به منظور ساماندهی تئوریک و ایدئولوژیک صورت گرفته است (مرزوقی ١٣٩٤) به همین دلیل می توان گفت که مشکل نظام تربیت در ایران فقدان وجود یک ایدئولوژی تربیتی منسجم، منظم و هماهنگ با فرهنگ جامعه است، به عبارت دیگر، می توان گفت که نظام تربیتی ایران از داشتن یک تئوری جامع تربیتی ایدیولوژیک محروم است. این در حالی است که در اغلب نظامهای تربیتی از جمله نظامهای مبتنی بر ارزشهای سکولاریستی- اومانیستی، نگرش «غیر دینی نگری» بر کل جریان تعلیم و تربیت و نظام تربیتی آن و در همه ابعاد و عناصر آن تسری و تبلور یافته است. چرا که روند حرکت تمدنی و دستاوردهای علوم انسانی و تربیتی منقطع از علت فاعلی و فایی تمدن تربیتی سکولاریستی غربی را در بر گرفته است و این علوم انسانی که به منزله «روح» در کالبد این جوامع و تمدنهای برآمده از آن است ریشه در آن چنان علوم انسانی و تربیتی دارد.
افزون بر این، باید گفت که هر تعریفی و طرحی درباره تربیت متوقف و متأخر بر تعریف «انسان» به مثابه «مبانی تربیت» و آن هم مبتنی و معطوف به رویکرد جهان بینی تربیتی مختار و مأخوذ است. افزون بر این آدمی نیز بالذات گرایش به برتری و تعالی دارد، یعنی اموری که در زمره جهت گیری های ایدئولوژیک و ذاتی انسان است اما با این حال آدمی باید خود مسیر تعالی را مختارانه بپیماید و البته، پیمودن آزادانه و آگاهانه تعالی و رشد نیز نیازمند «راهبری» و «راهنمایی» است که آن صرفاً به مدد هدایتگری تربیت حاصل می.شود لذا از این منظر آدمی بالذات به دنبال تعالی و یا هدایت در مسیر تعالی است و چنین هدایتی موجب تحقق خواسته درونی آدمی برای تعالی می.شود. افزون بر این، تحقق هدایت نیز نیازمند عنصر ،هدایتگر معلم و یا همان «هادی است» است که البته وی باید خود «مهدی» یا راه یافته در مسیر تعالی باشد.
ایدئولوژیها و نظامهای ارزشی، محتوا و بافت تربیت و برنامه درسی را تعیین میکنند.
به هر حال، هر جهان بینی و به تبع آن ایدئولوژی و نظام ارزشی مأخوذ از آن دیدگاه تربیتی خود را ابلاغ می کند. به عبارت دیگر ایدئولوژیهای تربیتی تعهدات ارزشی در حوزه تربیت و برنامه درسی هستند و تأثیرات خود را در نحوه توصیف مفاهیم ،تربیت ،متربی مدرسه و ... نشان می دهند و به نحو تصریحی و یا تلویحی در صحنه تربیت و برنامه درسی حضور و وجود دارند آیزنر (۲۰۰۲، ص ٥٢ - ٤٩). از این منظر ایدئولوژی سبک حیات تربیتی مورد نظر را تعیین کرده و شکل، محتوا و بافت تربیت و برنامه درسی تحت توای ایدئولوژی قرار میگیرد. به همین دلیل تمامی مکاتب تربیتی اعم از رویکردهای انتقادی، پوزئیویستی پست مدرنی، اومانیستی و امثال ذلک همگی مبتنی بر پیش فرضهای فلسفی و ارزشی مختار و مطلوب خود هستند.
به عبارت دیگر، تربیت و برنامه درسی با ارزشها در آمیخته هستند، و این مدعا ارتباطی به اینکه تربیت و برنامه درسی به چه مکتب فکری وابسته باشد، ندارد و ایدئولوژی ها سبک برداشت و پنداشت از یک سو، و سبک کنش و واکنش را از سوی دیگر به مثابه یک گفتمان اعلام و ابلاغ می کنند، اما در این رابطه به نظر میرسد که برداشتهای منفی و تحقیر آمیز از ایدئولوژی عمدتاً تحت تأثیر رویکرد پارادایم انتقادی مارکسیستی مطرح شده است. چرا که از منظر رویکرد انتقادی تعلیم و تربیت و برنامه درسی ابزاری برای ایجاد، حفظ و تداوم استیلا و هژمونی صاحبان قدرت و ثروت در نظام های کاپیتالیستی هستند. از این منظر، کارکرد سیاسی تربیت به مثابه ابزاری در خدمت قدرت حاکم تلقی می شود، و لذا در این معنا نوعی سیاست زدگی در حوزه تربیت مطرح می شود. در این باره مایکل اپل (١٩٩٥) به عنوان یک متفکر انتقادی بر این باور است که تربیت و برنامه درسی ماهیتاً ذاتی سیاسی دارد. چرا که به دنبال مشروعیت بخشیدن به حاکمیت نظام ارزشهای سرمایه داری است. با این حال الگوی مطلوب تربیتی مورد نظر تحله انتقادی مانند مایکل اپل نیز مبتنی بر نوع و صبغه دیگری از نظام ارزشها می باشد. چرا که نظام ارزشهای تربیتی انتقادی و انقلابی به مثابه یک ایدئولوژی نیز مورد قبول و مطلوب متفکران انتقادی است.این مقاله در مجله علمی پژوهشی پژوهشهای برنامه درسی انجمن مطالعات برنامه درسی ایران، دوره سیزدهم شماره دوم پیاپی ٢٦، پاییز و زمستان ١٤٠٢ منتشر شده است.ادامه دارد ...
انتهای پیام/از شما صاحبنظر گرامی در حوزه تعلیم و تربیت هم دعوت می کنیم، از نویسندگان، ممیزان و اعضای هیئت تحریریه پنجره تربیت باشید. برای ارسال مطالب و عضویت در هیئت تحریریه، از طریق ارسال پیام به تحریریه پنجره در بخش پیامهای محیط فارس، یا ایمیل FarsPanjarehTarbiat@gmail.com مکاتبه فرمائید.#تعلیم_و_تربیت، #برنامه_درسی، #ایدئولوژی، #ایدئولوژی_تربیتی، #نظریات_فلسفی، #سیستم_آموزشی، #سکولاریزم، #انسجام_تربیتی، #رویکرد_انتقادی، #فلسفه_تعلیم_و_تربیت، #نظام_تعلیم_و_تربیت_ایران
09:39 - 31 تیر 1403
0 بازدید
1 پاسخ