روابط روسیه و جمهوری آذربایجان چطور به بحرانی بیسابقه کشید؟
مرگ دو شهروند جمهوری آذربایجان در بازداشت پلیس روسیه، تنشها در روابط باکو و مسکو را به سطحی بیسابقه رسانده؛ وضعیتی که کارشناسان آن را نتیجه تلاش باکو با حمایت آنکارا در راستای تغییر توازن قدرت در منطقه قفقاز جنوبی میدانند.
گروه بینالملل خبرگزاری فارس؛ «کشورهای ما همچنان بهعنوان متحد، دوست، شریک نزدیک و همسایه با یکدیگر همکاری میکنند» این اظهاراتی است که رئیسجمهور جمهوری آذربایجان الهام علیاف در جریان سفر سال ۲۰۲۴ همتای روس خود ولادیمیر پوتین به باکو که در راستای تحکیم روابط انجام شد، بیان کرد؛ اما کمتر از یک سال بعد، فضا بهکلی تغییر کرده است.
تنشها چطور آغاز شد؟
آغاز تنشها به دسامبر سال گذشته برمیگردد، زمانی که یک هواپیمای خطوط هوایی جمهوری آذربایجان سرنگون شد و ۳۸ نفر نزدیک شهر گروزنی جان باختند.در آن زمان، مقامهای روس اعلام کردند که سامانههای پدافند هوایی این کشور برای مقابله با حملات احتمالی پهپادهای اوکراینی به چچن فعال بودهاند.بعد از آن، آنچه روابط دو کشور را بیش از پیش تیره کرد، یورش پلیس روسیه به یک خانه در جریان تحقیق درباره یک پرونده قتل در شهر یکاترینبورگ و بازداشت دو برادر آذربایجانیتبار و بعد مرگ آنها بود.مقامهای روسیه گفتهاند که یکی از این افراد بر اثر نارسایی قلبی فوت کرده و علت مرگ دیگری هنوز مشخص نشده اما جمهوری آذربایجان مدعی است که این دو نفر مورد شکنجه و ضربوجرح قرار گرفتهاند.رخدادی که باکو واکنش شدیدی به آن نشان داد و ابتدا سفر معاون نخستوزیر روسیه آلکسی اورچوک را لغو کرد و بعد تمامی برنامههای فرهنگی مشترک با نهادهای دولتی و خصوصی روسیه را به حالت تعلیق درآورد.پلیس جمهوری آذربایجان همچنین این هفته به دفتر خبرگزاری دولتی اسپوتنیک روسیه در باکو یورش برد و سردبیر و مدیر این رسانه را بازداشت کرد؛ اقدامی که در رسانههای داخلی این کشور بهعنوان دستگیری جاسوسان معرفی شد.سخنگوی کرملین پسکوف دوشنبه در پاسخ به پرسشی درباره واکنشهای باکو گفت که «واقعا از چنین تصمیماتی متأسفیم و معتقدیم آنچه در یکاترینبورگ رخ داد، به فعالیت نهادهای مجری قانون مربوط میشود و این مسئله نمیتواند و نباید دلیلی برای چنین واکنشی باشد».
سخنگوی وزارت خارجه روسیه ماریا زخاروا هم گفت که «برخی نیروها» تلاش دارند روابط بین دو کشور همسایه را تخریب کنند و از باکو خواست تا در جهت ترمیم روابط گام بردارد.این درخواستها در حالی است که دو طرف از رسانههای دولتی، نمایندگان پارلمان و کارشناسان وابسته به دولت برای انتقاد از طرف مقابل استفاده کردهاند.نکته قابل توجه دیگر این است که از دسامبر ۲۰۲۴ تاکنون هیچ ارتباط مستقیمی دستکم به صورت علنی میان رؤسایجمهور جمهوری آذربایجان و فدراسیون روسیه برقرار نشده است. مواضع وزارت امور خارجه روسیه از جمله ارسال یادداشت رسمی برای آزادی فوری خبرنگاران روس بازداشتشده در باکو و اقدام متقابل جمهوری آذربایجان با ارسال یادداشت اعتراضی هم بر تنشها افزوده است.
کارشناسان چه میگویند؟
به تحلیل رویترز، «این تنش دیپلماتیک، نشانهای از جسورتر شدن جمهوری آذربایجان در قبال روسیه است؛ کشوری نفتخیز و عضو سابق اتحاد جماهیر شوروی که روابط نزدیکی با ترکیه برقرار کرده و از سال ۲۰۲۰، بعد از پیروزیهای نظامی در مقابل رقیب دیرینه خود ارمنستان تقویت شده است».پژوهشگر غیرمقیم در مرکز اوراسیا-روسیه بنیاد کارنگی زاور شیرییف در همین خصوص گفت که «باکو اکنون در حال واکنش به نفوذ هژمونیک پیشین روسیه در منطقه است؛ نفوذی که پس از درگیر شدن مسکو در جنگ اوکراین، کاهش یافته است».طبق این تحلیل، «گرچه مسکو هنوز در این منطقه قدرت دارد، اما دیگر لزوماً تعیینکننده نیست».علیشیر ایلخاماف، رئیس اندیشکده Central Asia Due Diligence مستقر در لندن هم در گفتوگو با الجزیره به همین موضوع اشاره کرد و گفت «در سال ۲۰۲۰ جمهوری آذربایجان به بنبست سیاسیِ ظاهراً حلناپذیر بر سر منطقه قرهباغ پایان داد که این پیروزی بدون تردید با کمک نظامی ترکیه (هدف قرار دادن مواضع ارمنستان با پهپادهای بیرقدار) ممکن شد».به گفته او، همین باعث ایجاد ائتلاف دو کشور و خلاص شدن باکو از ماموریت حفظ صلح روسیه شد که در نهایت نفوذ مسکو در قفقاز جنوبی را تضعیف کرد.به نوشته RIDL رسانه تخصصی و تحلیلی درباره تحولات روسیه و مناطق اطراف، همزمان با تنش با روسیه، جمهوری آذربایجان همکاری خود را با ترکیه گسترش داده و تماسهایش با بروکسل و واشنگتن افزایش یافته است. همزمان، پیشرفت در مذاکرات صلح با ارمنستان و تلاش ایروان برای تقویت روابط با اتحادیه اروپا و عادیسازی مناسبات با ترکیه، تحولات منطقهای را بیش از پیش دگرگون کرده است.
طبق این تحلیل، «اکنون باکو در پی ایجاد توازن میان روسیه و ترکیه، غرب و روسیه، ترکیه و چین و تا حدی اسرائیل است... علاوهبراین، نقش روسیه بهعنوان صادرکننده اصلی سلاح به جمهوری آذربایجان کاهش یافته و کشورهای دیگر جایگزین آن شدهاند».به گزارش میدل ایست آی، برخی دیپلماتهای غربی بر این باورند که جمهوری آذربایجان عمداً بهدنبال تشدید تنش با روسیه است تا در مسائل دیگر امتیازهایی از مسکو بگیرد.در تحلیلها همچنین به تلاش ترکیه و جمهوری آذربایجان برای به حاشیه راندن روسیه در پروژه کریدور ادعایی زنگزور (که جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به نخجوان متصل میکند) اشاره شده است.
سناریوهای محتمل در روابط جمهوری آذربایجان–روسیه
به باور تحلیلگران، با این حال، ابزارهای فشار در دست روسیه علیه جمهوری آذربایجان وجود دارد که شامل مداخله نظامی، هدف قرار دادن مهاجران کاری و محدودسازی واردات محصولات کشاورزی این کشور است که «بهنظر میرسد کرملین بهدرستی دریافته که مداخله نظامی چه پیامدهایی خواهد داشت و احتمالاً ترجیح میدهد با استفاده از فشار اقتصادی، باکو را وادار به امتیازدهی کند». اقداماتی که بر اساس تحلیلها، میتواند باکو را با چالشهایی جدی مواجه کند؛ چراکه فراهم کردن اشتغال یا فرصتهای اقتصادی برای مهاجرانی که بازمیگردند را دشوار میکند (جمعیت آذربایجانیهای مهاجر در روسیه دستکم دو میلیون نفر است) و این مسئله ممکن است به ناآرامیهای اجتماعی یا سیاسی منجر شود که بقای دولت باکو را تهدید کند.به تحلیل RIDL، با در نظر گرفتن مجموع شرایط و عوامل، محتملترین مسیر روابط جمهوری آذربایجان و روسیه در آینده، «عدم اتحاد اما همکاری برای منافع متقابل» خواهد بود.#روسیه#جمهوری_آذربایجان#قفقاز_جنوبی#ترکیهبا دنبال کردن صفحه بینالملل فارس در جریان آخرین تحولات جهان قرار گیرید. 22:02 - 11 تیر 1404