آزمون جستجوگر بومی در اختلال اینترنت
در پی اختلالهای اخیر اینترنت، موتورهای جستجوی بومی با افزایش ناگهانی حجم جستجو مواجه شدند؛ وضعیتی که فرصتی برای ارزیابی عملکرد و میزان آمادگی این زیرساختها در شرایط بحرانی فراهم کرد.
گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس_ اغلب ما آخرین باری را که آدرس یک وبسایت را کامل و دقیق تایپ کردهایم، به خاطر نمیآوریم؛ چرا که موتورهای جستجو سالهاست این مسیر را برای کاربران ساده کردهاند. با وجود رشد شبکههای اجتماعی و پیامرسانها، وبسایتها همچنان ستون فقرات خدمات دیجیتالاند؛ از بانکداری و آموزش گرفته تا رسانه، دولت الکترونیک و کسبوکارهای آنلاین. در این میان، موتورهای جستجو نقطه اتصال کاربران به این اکوسیستم گسترده هستند.جستجو؛ زیرساختی پنهان اما حیاتیاختلال در دسترسی به موتورهای جستجو فقط به دشوار شدن یافتن اطلاعات عمومی ختم نمیشود؛ بلکه مستقیماً جریان اطلاعات، فعالیت کسبوکارها و دسترسی مردم به خدمات دیجیتال را تحت تأثیر قرار میدهد. تجربه اختلالهای اینترنتی اخیر، بار دیگر نشان داد وابستگی شدید کاربران ایرانی به یک یا دو موتور جستجوی خارجی، در شرایط بحرانی میتواند به یک ریسک جدی تبدیل شود.در چنین فضایی، موتورهای جستجوی بومی بیش از گذشته در معرض توجه قرار گرفتند. «ذرهبین» بهعنوان شناختهشدهترین موتور جستجوی ایرانی، در روزهای اخیر با شرایطی روبهرو شد که آن را وارد یک آزمون عملی و جدی کرد؛ آزمونی که فشار جستجوی همزمان را به این سرویس تحمیل کرد.
عبور نسبی از یک آزمون زیرساختی
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی تیم ذرهبین، این موتور جستجو در روزهای اوج اختلال موفق شد به بیش از ۱۶۰۰ جستجو در هر ثانیه پاسخ دهد و روزانه میزبان بیش از ۱۰ میلیون کاربر یکتا باشد. همچنین میانگین زمان پاسخگویی به جستجوها کمتر از یک ثانیه گزارش شده است. هرچند این اعداد هنوز با استانداردهای موتورهای جستجوی جهانی فاصله زیادی دارد، اما در مقایسه با عملکرد گذشته ذرهبین و با در نظر گرفتن شرایط فنی کشور و توقف چندساله حمایتها از این جستجوگر، نشاندهنده ارتقا و عبور نسبی از یک چالش زیرساختی است.نکته قابل توجه، بهبود کیفیت نتایج در بازهای کوتاه و آن هم در شرایطی بود که دسترسی به اینترنت بینالملل وجود نداشت. طبق آمار ارائهشده، اختلاف نتایج جستجوهای مشابه طی حدود ۱۰ روز از ۰.۱۵ به ۰.۰۸ کاهش یافته است؛ عددی که نشان میدهد کیفیت پاسخگویی نسبت به گذشته به شکل قابل توجهی بهبود یافته و مسیر یادگیری موتور جستجو فعالتر شده است.
جستجو بدون کاربر، رشد نمیکند
واقعیت این است که کیفیت یک موتور جستجو، بدون استفاده مستمر کاربران رشد نمیکند. رفتار جستجویی کاربران، کلیک روی نتایج و اصلاح پرسشها، به الگوریتمها کمک میکند پاسخهای دقیقتر و مرتبطتری ارائه دهند. کیفیتی که امروز در موتورهای جستجوی جهانی دیده میشود، حاصل بیش از دو دهه استفاده مداوم کاربران است.ذرهبین نیز طی این دوره کوتاه، از همین مسیر بهره برده است. استفاده از جستجوی مبتنی بر هوش مصنوعی باعث شده این موتور با تحلیل کوئریها (عبارتی که در هر موتور جستجو تایپ میشود) و رفتار کاربران، بهصورت مستمر بهروزرسانی شود. از آغاز فعالیت ذرهبین در سال ۱۳۹۹ تاکنون، بیش از ۳ میلیارد کوئری در این موتور ثبت شده که بیش از ۴۰۰ میلیون مورد آن تنها به ۱۰ روز اخیر مربوط میشود. این حجم از استفاده در مدتزمان کوتاه، تجربهای کمسابقه برای ذرهبین بود و نشان داد که حتی بدون اتصال به اینترنت بینالملل نیز امکان بهبود کیفیت نتایج، نسبت به گذشته وجود دارد؛ هرچند بدیهی است اتصال پایدار میتواند نقش مهمی در ارتقای بیشتر آن ایفا کند.در همین زمینه، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، سید ستار هاشمی، نیز اعلام کرد موتور جستجوی ذرهبین که در مراحل اولیه با نواقص فنی همراه بود، در روزهای اخیر بهبود یافته و اکنون با کیفیت مناسبتری به چرخه خدمترسانی بازگشته است.
ضرورت فرهنگسازی در شرایط عادی
با این حال، تجربه اخیر یک نکته مهم را یادآوری میکند، این که اتکا به موتورهای جستجوی بومی نباید صرفاً به زمان بحران و اختلال محدود شود. اگر استفاده از این سرویسها تنها در شرایط قطع یا محدودیت اینترنت بینالملل اتفاق بیفتد، فرصت یادگیری، بلوغ الگوریتمها و بهبود مستمر از آنها گرفته میشود.رشد واقعی موتورهای جستجوی بومی، نیازمند فرهنگسازی استفاده داوطلبانه و مستمر در زمان اتصال عادی اینترنت است. تنها در چنین شرایطی است که این سرویسها میتوانند با دریافت دادههای متنوع، رقابتیتر شوند و کیفیت خود را به سطحی برسانند که در زمانهای بحرانی نیز پاسخگوی نیاز جامعه باشند.این فرهنگسازی البته صرفاً مسئولیت کاربران نیست. نقش حاکمیت، رسانهها، دانشگاهها و حتی کسبوکارهای دیجیتال در معرفی، نقد منصفانه، شفافسازی عملکرد و ایجاد اعتماد عمومی نسبت به موتورهای جستجوی بومی، تعیینکننده است.
مسیری رو به جلو، اما ناتمام
ذرهبین هدف بعدی خود را تبدیل شدن به یک «فراجستجوگر» (Meta-search) اعلام کرده است؛ رویکردی که بر تجمیع و ارائه جامع محتوای فارسی تمرکز دارد. این راهبرد میتواند دسترسی به محتوای بومی را سادهتر کند و در عین حال، ریسک اختلال در دسترسی به جستجو را در شرایط بحرانی کاهش دهد.آنچه در روزهای اخیر رخ داد، نشان داد ذرهبین نسبت به گذشته خود از نظر فنی و عملیاتی بلوغ بیشتری پیدا کرده است اما تبدیل شدن آن به یک جایگزین پایدار، صرفاً به توسعه فناوری محدود نمیشود. اعتماد عمومی، شفافیت، سیاستگذاری روشن در حوزه دسترسی به اطلاعات و حکمرانی دیجیتال، و… عواملی هستند که مسیر آینده موتورهای جستجوی بومی را تعیین میکنند.آزمون اخیر اگرچه نشانههایی از ارتقا نسبت به عملکرد پیشین آن را آشکار کرد، اما مسیر پیشرو همچنان طولانی و پر فراز و نشیب است؛ مسیری که ادامه آن، به تصمیمهای کلانتر و تعامل پایدار با کاربران وابسته خواهد بود.#جستجوگر#ذرهبین 21:32 - 2 بهمن 1404