«دژمنده» میراثی که زیر بار بی‌توجهی فرو می‌ریزد + عکس و فیلم
غار «دژمنده» یا شهر زیرزمینی «خوئین»، یکی از بزرگ‌ترین ساخته‌های دستی انسان در زیرزمین در استان زنجان است که در عمق تقریبی ۴۰ متری زمین احداث شده است، اما این روزها حال خوشی ندارد و به دلیل بی‌توجهی و فقدان رسیدگی مستمر، در معرض فرسایش و فرو ریختن قرار گرفته است.
به گزارش خبرگزاری فارس، در دل کوه‌های آهکی روستای خوئین در شهرستان ایجرود، شهری زیرزمینی و باستانی واقع شده است که ساکنانش هزاران سال پیش، آن را در عمق زمین بنا کرده‌اند، «دژمنده» یا همان شهر زیرزمینی خوئین، یکی از اسرارآمیزترین آثار تاریخی شمال غرب ایران است، بنایی شگفت‌انگیز در حدود ۴۰ متری زیر زمین که با دالان‌ها، اتاقک‌ها و چاه‌های تهویه‌اش، تصویری از هوش، هنر و نیاز دفاعی مردمان هزاران سال پیش را روایت می‌کند.پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این مجموعه شگفت‌انگیز احتمالاً در دوره‌های پیش از اسلام ایجاد شده و در روزگار هجوم دشمنان، مأمنی برای پناه‌گرفتن مردم منطقه بوده است، آثار تراش‌های دستی بر دیواره‌های سنگی هنوز به چشم می‌خورد و گویای کار و تلاش با ابزارهای ابتدایی سازندگان این شهر زیرزمینی است.دژمنده حدود ۴ هزار مترمربع وسعت دارد و از شبکه‌ای پیچیده از دالان‌ها و اتاق‌ها تشکیل شده است. برخی فضاها تنها برای عبور یک نفر کافی است، درحالی‌که بعضی دیگر مانند تالارهای کوچک برای زندگی و انبار آذوقه طراحی شده‌اند. معماران کهن با حفر چاه‌های عمودی، تهویه طبیعی را برقرار کرده‌اند و همین نشان از درک عمیق آنان از مهندسی بومی دارد.
نوای فرسایش در دل تاریخاما امروز این شاهکار دستکند که با شماره ۳۱۴۹۸ در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، سقفش ترک برداشته، دیواره‌ها نم‌زده‌اند و صدای چکه آب از باغ‌های بالادست، نوای فرسایش را در دل تاریخ تکرار می‌کند.بی‌توجهی میراث‌فرهنگی به «دژمنده»غلام‌رضا الهی‌سرشت، فرماندار ایجرود، در گفتوگو با خبرنگار فارس با ابراز نگرانی از وضعیت نابسامان شهر زیرزمینی خویین، از بی‌توجهی و اقدام‌نکردن دستگاه‌های متولی به‌ویژه اداره کل میراث‌فرهنگی استان زنجان انتقاد کرد و اظهار داشت: متأسفانه بخش‌هایی از شهر زیرزمینی خویین در حال تخریب است و با وجود پیگیری‌های متعدد، تاکنون اقدام مؤثری برای مرمت و حفاظت از این اثر ارزشمند تاریخی صورت نگرفته است.
فرماندار شهرستان ایجرود با اشاره به اینکه این مجموعه تاریخی از آثار ثبت‌شده ملی است، افزود: در سال‌های گذشته سرمایه‌گذارانی برای احیای این مجموعه و توسعه گردشگری منطقه اعلام آمادگی کرده بودند، اما بنا به دلایلی بی‌نتیجه ماند.الهی‌سرشت یکی از عوامل اصلی تخریب در بخش‌های از شهر زیرزمینی را ساخت‌وسازهای بالادست و نفوذ آب در سقف سازه‌های دستکند عنوان کرد و گفت: متأسفانه در بالادست این شهر زیرزمینی، زمین‌هایی با باغچه‌های بزرگ و خانه‌های مسکونی وجود دارد که آبیاری آن‌ها باعث نفوذ رطوبت و ریزش بخش‌هایی از سقف شهر زیرزمینی شده است. اما در مقابل اداره کل میراث‌فرهنگی زنجان مشکلات فنی و طبیعی این اثر تاریخی را برجسته می‌کند. سید میکائیل موسوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان زنجان دراین‌رابطه به فارس گفت که ورودی شهر زیرزمینی دژمنده به دلیل قرارگرفتن در حاشیه دره و شیب تند، دچار رانش خاک شده و پلکان قدیمی آن بر اثر فرسایش طبیعی از بین رفته است.
شهر زیرزمینی خویین یکی از آثار ارزشمند پیش از دوره ایلخانی است که جنبه پناهگاهی داشته و از جمله مکان‌هایی بوده که مردم منطقه توانسته‌اند در سایه آن زبان باستانی خود را حفظ کنند. زبان مردم خویین هنوز ریشه در زبان‌های کهن دارد و یکی از ظرفیت‌های فرهنگی منحصر‌به‌فرد منطقه به شمار می‌رود.روستای خوئین علاوه بر ظرفیت‌های متنوع گردشگری، دارای مسجدی با قدمت بیش از ۷۰۰ تا ۸۰۰ سال، درختی کهن‌سال با حدود ۹۰۰ سال قدمت، حمام تاریخی، آسیاب‌های آبی و چشمه‌های آب گرم است که همگی قابلیت تبدیل‌شدن به یک مسیر گردشگری کامل را دارند. کارشناسان بر این باورند که روستای خویین در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار گرفته و می‌تواند به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی و اقتصادی استان تبدیل شود.
هنوز عملیات اجرایی آغاز نشده استفرماندار شهرستان ایجرود در ادامه گفتوگو با بیان اینکه هنوز اقدام مؤثری از سوی میراث‌فرهنگی برای مرمت آن انجام نشده است، می‌افزاید، در پیگیری‌های اخیر، مبلغی حدود یک میلیارد تومان اعتبار برای بازسازی پلکان ورودی شهر زیرزمینی تخصیص‌یافته، اما با وجود بازدید کارشناسان، هنوز عملیات اجرایی آغاز نشده است.وی معتقد است که اگر این روند ادامه یابد، بخش‌هایی از تاریخ این سرزمین زیر خاک مدفون خواهد شد.شهر زیرزمینی را در فیلم زیر ببینید
۴۷ MB
رانش زمین در محدوده ورودی «دژمنده»این در حالی است که اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان نیز بر مشکلات فنی و طبیعی تأکید دارد، سید میکائیل موسوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان در گفتوگو با خبرنگار فارس، درباره وضعیت دژمنده می‌گوید: مشکل اصلی این مجموعه تاریخی، رانش زمین در محدوده ورودی آن است. ورودی شهر زیرزمینی در حاشیه دره و در محلی با شیب تند قرار دارد و به همین دلیل پلکان قدیمی آن در اثر رانش خاک و فرسایش طبیعی از بین رفته بود.وی می‌افزاید؛ به دلیل موقعیت خاص زمین‌شناسی منطقه، سازه‌های قبلی بر روی خاک ناپایدار ساخته شده بودند و به‌مرور زمان دچار ترک و رانش شدند. امسال با اختصاص اعتبار از محل بودجه سال ۱۴۰۳، مطالعات فنی و طراحی مهندسی این بخش انجام شده و نقشه‌های اجرایی آماده است.موسوی با تأکید بر اینکه طرح جدید باهدف تثبیت ورودی و جلوگیری از رانش زمین تدوین شده است، گفت: بر اساس مطالعات مهندسین مشاور، قرار است ستون‌های فولادی و شناژهای زیرزمینی برای ایجاد استحکام در ورودی و ساخت سکوی ایستایی احداث شود تا ضمن تأمین ایمنی بازدیدکنندگان، چشم‌اندازی مناسب برای گردشگران ایجاد شود.
ورودی ایمن‌سازی می‌شود مدیرکل میراث‌فرهنگی استان زنجان خاطرنشان کرد: با اجرای این طرح، ورودی شهر زیرزمینی دژمنده به یک نقطه امن و جذاب برای بازدید و عکاسی تبدیل خواهد شد. طرح آماده است و در صورت تأمین اعتبار از محل بودجه سال ۱۴۰۴، عملیات اجرایی آن آغاز می‌شود.وی درباره میزان اعتبار موردنیاز گفت: برآورد نهایی هزینه‌ها هنوز مشخص نیست، اما باتوجه‌به نوع سازه و شرایط زمین، اجرای پروژه هزینه‌بر خواهد بود. تلاش ما این است که از محل اعتبارات ملی، منابع لازم برای اجرای کامل طرح را دریافت کنیم.
صرف بودجه بدون عزم جدی کارساز نیستدر مقابل الهی‌سرشت، فرماندار شهرستان ایجرود بر این باور است که صرف بودجه بدون عزم جدی کارساز نخواهد بود.فرماندار ایجرود تصریح می‌کند؛ در سال‌های گذشته بارها اعلام کرده‌ایم که دژمنده فقط یک بنای تاریخی نیست، بلکه یک فرصت اقتصادی و فرهنگی است. اگر به آن رسیدگی شود، می‌تواند به محور گردشگری مهمی در مسیر جاده ابریشم تبدیل شود و زمینه اشتغال جوانان منطقه را فراهم کند.الهی سرشت با یادآوری اینکه فعالان رسانه‌ها و مستندسازان به نام از مکان‌ها گردشگری روستای خویین به‌ویژه شهر زیرزمینی دژمنده بازدید به عمل آورده‌اند، گفت: اگر توجه ملی جلب شود، می‌توان دژمنده را نه فقط احیا، بلکه جهانی کرد.در حال حاضر بیش از ۹۵۰ اثر ملموس و ناملموس استان زنجان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده این آثار نه‌تنها بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی استان زنجان به شمار می‌روند، بلکه ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخی نیز دارند. با مرمت و حفاظت اصولی، این بناها می‌توانند به قطب جذب گردشگر تبدیل شوند، اشتغال‌زایی ایجاد کنند و زمینه‌ساز سرمایه‌گذاری در حوزه میراث‌فرهنگی و گردشگری باشند.شهر زیرزمینی دژمنده و دیگر آثار شاخص منطقه، نمونه‌هایی زنده از مهارت و خلاقیت نسل‌های گذشته هستند و بازدید از آن‌ها فرصتی برای تجربه تاریخ، معماری و زندگی مردم کهن منطقه فراهم می‌کند.
عملیات اجرایی در سال آینده آغاز شودمدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی زنجان در ادامه گفتوگو تأکید می‌کند که در حال حاضر هدف اصلی ما تثبیت ورودی شهر زیرزمینی دژمنده و جلوگیری از رانش بیشتر زمین است. وی اذعان دارد در صورت تأمین اعتبار لازم، امیدواریم عملیات اجرایی در سال آینده آغاز شود تا هم ایمنی بازدیدکنندگان تأمین شود و هم این اثر ارزشمند از خطر ریزش نجات پیدا کند.#شهر_زیرزمینی_دژمنده#میراث_گردشگری#فرهنگی#مرمت#حفاظت#فرسایش#گردشگران#بازدیدگنندگان#پلکان
12:07 - 14 آبان 1404