ماجرای شهادت امام جواد(ع)
آیا شهادت امام جواد (ع) بر اثر حسادت زنانه و بهدلیل ازدواج مجدد ایشان بوده است؟برای شهادت امام جواد (ع)، سه نقل مهم در منابع تاریخی و روایی ذکر شده است که در ادامه به تفصیل آمدهاند:نقل اول: فتوا و حسادت سیاسی ابن ابی داووددر این روایت، دلیل اصلی شهادت، انگیزههای سیاسی و حفظ قدرت عباسیان ذکر شده است.ماجرا: هنگامی که نظر فقهی امام جواد (ع) درباره چگونگی اجرای حدّ قطع دست دزد (که باید از بیخ انگشتان باشد تا کف دست برای سجده باقی بماند) در مجلس معتصم عباسی پذیرفته شد و نظر فقهای دربار رد گردید، ابن ابی داوود، قاضی وقت بغداد، از شکست خود شرمنده شد.تحریک خلیفه: او به معتصم هشدار داد که پذیرش فتوای امام جواد (ع) باعث سست شدن پایه حکومت و دستگاه خلافت میشود؛ زیرا مردم، امام را برتر از خلیفه میدانستند.نتیجه: معتصم تحت تأثیر این سخنان، دستور مسموم کردن امام جواد (ع) را صادر کرد. ایشان را با احترام ظاهری به خانه یکی از وزیران دعوت کردند و توسط او یا منشیاش به امام سم خورانده شد و به محض خوردن اولین لقمه غذا، مسمومیت در ایشان اثر کرد و منجر به شهادت ایشان شد.(عیاشی، کتاب التفسیر، (تحقیق هاشم رسول محلاتی، تهران، چاپخانه علمیه، 1380ش، چ اول)ج1، ص319-320 ؛ شیخ عباس قمی، الانوار البهیه، مترجم محمد محمدی اشتهاردی (قم، انتشارات ناصر،1380ش، چ سوم)، ص421. ) و منتخب التواریخ ص744نقل دوم: نقش ام الفضل تحت فشار و تلقین معتصمدر این روایت، گرچه ام الفضل، همسر امام و دختر مأمون، عامل مسمومیت است، اما محرّک اصلی، توطئه معتصم و جعفر ذکر شده است.
نقشه معتصم: معتصم که از شخصیت و مقام امام (ع) در مدینه آگاه بود، با نقشه قبلی و برای اجرای قتل، ایشان را به اجبار از مدینه به بغداد احضار کرد تا به همراه همسرش در بغداد حضور یابد. (روز 28 محرم سال 220 ه.ق)شهادت: تقریباً 6 ماه پس از این هجرت، در ماه ذی القعده، امام در بغداد به دست همسرشان ام الفضل به شهادت میرسد.ابن الأثير، الكامل في التاريخ - ط دار صادر و دار بیروت ج 6 ص 455 –انگیزه ام الفضل (طبق همین نقل): در همان نقلها آمده که معتصم و جعفر (برادر ام الفضل) برای جلوگیری از انتقال خلافت از بنیعباس به علویان، به ام الفضل تلقین کردند و به او گفتند: «تو دختر و برادرزاده خلیفه هستی، ولی محمد بن علی (امام جواد) مادر امام هادی را بر تو مقدم میدارد...» همین امور باعث شد که ام الفضل تهییج شد و تصمیم گرفت شوهرش را مسموم نماید. حتی به او پول و سم هم دادند.نتیجهگیری از این نقل: در این روایت نیز عامل اصلی، معتصم عباسی است و ام الفضل بیش از آنکه خود نیتی مستقل داشته باشد، با دریافت مال و سمّ، به مانند وزیر یا منشی، صرفاً مأمور به شهادت رساندن امام (ع) شد.پشیمانی و نفرین: جالب آنجاست که پس از مسمومیت، ام الفضل بلافاصله پشیمان میشود، اما امام او را نفرین میکنند که به فقر و تنگدستی و دردی بیدرمان مبتلا شود. نفرین امام خیلی زود دامنگیر ام الفضل شد. جعفر، برادر ام الفضل، نیز در حالت مستی در چاهی سقوط کرد و کشته شد.ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۱. مسعودی، اثبات الوصیه،۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.نقل سوم: مسمومیت با شربت پرتقال توسط غلام معتصماین گزارش، مستقیماً معتصم را عامل مسمومیت معرفی میکند.
ماجرا: هنگامی که امام (ع) به امر معتصم و با احترام ظاهری وارد بغداد شد، معتصم شربت پرتقالی بهوسیله غلام خود به نام اشناس برای امام فرستاد.اصرار بر نوشیدن: اشناس اصرار کرد که امام (ع) باید آن را با آب یخ و همان لحظه بنوشد (چون قبل از آن، خلیفه و بزرگان دیگر از آن نوشیده بودند و الان یخ آن آب میشود).نتیجه: امام با علم به عمل آنان، آن را نوشید.ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۴/۳۸۴. تحلیل و پاسخ نهایی به پرسش اصلیبا توجه به روایات فوق، پاسخ به سؤال این است:انگیزههای اصلی شهادت: در هر سه نقل، عامل اصلی شهادت امام جواد (ع) خلیفه عباسی، معتصم، و انگیزههای ریشهای سیاسی (حفظ پایه حکومت، حسادت به علم و مقام امام و جلوگیری از انتقال خلافت) است.نقش حسادت زنانه:اگر نقل اول و سوم را بپذیریم، اساساً ام الفضل نقشی در شهادت نداشته است.اگر نقل دوم را بپذیریم که ام الفضل قاتل است، باز هم ریشه این اقدام، تلقین و تطمیع معتصم و جعفر برای سوءاستفاده از نارضایتی ام الفضل بوده است، نه صرفاً حسادت زنانه. آنها از موضوع مقدم داشتن مادر امام هادی (ع) استفاده کردند تا ام الفضل را به مسموم کردن امام (ع) تحریک کنند. پس حسادت، علت غایی و اصلی شهادت نیست، بلکه ابزاری در دست دستگاه خلافت برای اجرای نقشه قتل سیاسی بوده است.درباره ازدواج دوم امام جواد (ع)همانطور که ذکر شد، بین ازدواج دوم امام جواد (ع) و شهادت ایشان حداقل 9 سال فاصله است؛ بنابراین، نمیتواند دلیل شهادت باشد.دلیل ازدواج دوم امام جواد (ع):ازدواج اول اجباری: ازدواج امام جواد (ع) با ام الفضل در حدود 7 سالگی، به دلیل اصرار مأمون و با هدف سیاسی خام مأمون مبنی بر انحراف خط امامت و وصل کردن نسل بعدی امام به بنیعباس شکل گرفت.
طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۶۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۶۹.عدم لیاقت ام الفضل برای مادری امام: این ازدواج تا پایان عمر حضرت منشأ فرزندی نشد؛ چراکه ام الفضل، نه تنها مادر امام بعدی نشد، بلکه صاحب فرزندی غیر امام هم نشد. امام (ع) همانند دیگر ائمه، نیازمند همسری با تقوا برای تداوم سلاله پاک امامت بودند.ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۸۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.تداوم نسل امامت:ام الفضل که بنا بر نقلی عامل شهادت و بنا بر دیگر نقلها هم وجوه مثبتی نداشته، نمیتوانست مادر امام بعدی باشد.امام جواد (ع) زن دومی اختیار کردند (سَمَانه مغربیه) که بنا بر نقل تاریخ، کنیز بود، اما آنقدر مؤمن و مهذّب بود که دائماً در نماز و روزه بود.همه فرزندان امام جواد (ع)، از جمله امام هادی (ع)، از ایشان متولد شدند و حتی ایشان مربی و مدرس مادر امام زمان (عج)، یعنی نرجس خاتون، نیز بودند.محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، دارالکتب الإسلامیه، ص۲۳. صدوق، الخصال، ترجمه مدرس گیلانی، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۲۶؛ قمی، منتهی الآمال، جامعه مدرسین، ج۲، ص۵۶۹.
23:39 - 12 آذر 1404