ستاره دنبالهدار جدید تهدیدی برای زمین نیست
سومین مهمان میانستارهای کشفشده در منظومه شمسی، در حالی وارد منظومه ما شده که برخی رسانهها با تیترهای هیجانانگیز از آن بهعنوان تهدیدی برای زمین یاد کردهاند؛ اما واقعیت علمی چیز دیگری است.
گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس؛ دنبالهدار ۳آی/اطلس (3I/ATLAS) مهمان ناخواندهای از فراسوی منظومه شمسی است که اخیراً کشف شده و در حال نزدیک شدن به خورشید است.نام این جرم 3I/ATLAS است و همچنین با نام C/2025 N1 (ATLAS) شناخته میشود. «۳آی» نشان میدهد که این سومین جرم میانستارهای کشفشده است که از خارج منظومه شمسی وارد محدوده داخلی و مدارهای سیارههای نزدیک به خورشید شده است. اولین رصد آن در ۱ ژوئیه ۲۰۲۵ یا دهم تیر ۱۴۰۴ با سامانه تلسکوپ ATLAS در شیلی انجام شد. مسیر حرکت این جرم به شکل هذلولی است؛ به این معنی که تحت تأثیر گرانش خورشید نمیماند و پس از گذر از نزدیکی زمین به فضای بینستارهای باز میگردد. ویژگیهایی مانند سرعت، اندازه و ترکیب آن غیرعادی است و توجه دانشمندان و گمانهزنیهای علمی زیادی را به خود جلب کرده است.علیرضا آقاجانی، مدرس نجوم و مسئول کارگروه آموزشی- پژوهشی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران در توضیحی درباره دنبالهدارها و این جرم آسمانی تازه کشف شده میگوید: «دنبالهدارها کلاً از گرد و غبار، سنگ و یخ تشکیل شدهاند. منشأ اکثر دنبالهدارها نواحی دوردست در منظومه شمسی به نامهای ابر اورت و کمربند کویپر است.این مناطق مخازن بقایای تشکیل منظومه شمسی هستند که از سنگ و یخ تشکیل شدهاند.»
بیشتر دنبالهدارهای منظومه شمسی منشأشان کمربند کویپر (دنبالهدارهای کوتاهمدت) یا ابر اورت (دنبالهدارهای بلندمدت) است. 3I/ATLAS با مدار هذلولی خود از این مناطق داخلی یا دورتر منظومه شمسی منشأ نگرفته و مسیرش نشان میدهد که از فضای بینستارهای وارد منظومه ما شده است.*تصویر زیر عکس واقعی دنبالهدار 3آی/اطلس از رصدخانه جمینی را نشان میدهد.
کمربند کویپر و ابر اورت چه هستند؟
آقاجانی در توضیح این موارد به مفهوم واحد نجومی یا Astronomical Unit (AU) در منظومه شمسی اشاره میکند و میگوید یک واحد نجومی تقریبا معادل با میانگین فاصله زمین تا خورشید، یعنی ۱۵۰ میلیون کیلومتر است. کمربند کویپر (ناحیهای از منظومه شمسی) در فاصله ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی از خورشید و ورای مدار نپتون آخرین سیاره منظومه شمسی واقع شده است. ناحیهای دیسکی شکل، متشکل از اجرام یخی و سنگی است که منشا دنبالهدارهای کوتاه دوره مانند دنبالهدار هالی و همه اجرام موجود در آن در حال گردش به دور خورشید هستند.ابر اورت در واقع دومین منشا دوردست دنبالهدارها در فاصلهای بین ۲۰۰۰ تا ۱۰۰ هزار واحد نجومی از خورشید قرار دارد و بسیار فراتر از مدار سیاره کوتوله پلوتو است؛ یک گوی کروی عظیمی از اجرام یخی در حال گردش به دور خورشید است که منشأ بیشتر دنبالهدارهای بلند دوره را تشکیل میدهد. این دو ناحیه، منشأ حدود ۹۰ درصد دنبالهدارهایی هستند که مدارشان یک بیضی کشیده است و دوره تناوب مشخصی دارند. البته منشا حدود ۱۰ درصد دنبالهدارها هم کمربند اصلی سیارک هاست که بین مدار سیارههای مریخ و مشتری قرار دارد.»
آنچه تا اینجا شرح داده شد، مربوط به اکثر قریب به اتفاق دنبالهدارهایی است که میشناسیم. حال میخواهیم بدانیم چه چیزی دنباله دار 3آی/اطلس (3I/Atlas) را ویژه میکند؟ مدرس نجوم در این مورد چنین توضیح میدهد: «تعداد بسیار کمی از دنبالهدارها منشأ خارج از منظومه شمسی و بین ستارهای دارند. این نوع دنبالهدارها مسیر حرکتشان به شکل یک مدار هذلولی است؛ یعنی مدار بسته ندارند و از خارج منظومه شمسی میآیند. در نتیجه دوره تناوب نیز ندارند و فقط یک بار وارد منظومه شمسی میشوند و پس از عبور از نزدیکی خورشید از منظومه شمسی خارج میشوند و همین ویژگی آنها را خاص میکند.با اینکه سالانه حدود ۲۰ تا ۳۰ دنبالهدار وارد منظومه شمسی و از آن عبور میکنند، در دهه اخیر تنها سه دنبالهدار با منشأ خارج از منظومه شمسی کشف کردهایم. برای همین پروژه سیستم هشدار برخورد سیارکی به زمین یا همان اطلس (ATLAS)، آخرین دنبالهدار بین ستارهای را 3آی/اطلس نامگذاری کرده است.» ویژگی جالب توجه این دنبالهدار نسبت به دو دنبالهدار بین ستارهای قبلی، به مشاهده ترکیب شیمیایی نهچندان رایج یعنی وجود بخار نیکل در آن مربوط میشود که بیشتر از دو دنبالهدار کشف شده پیشین با منشأ میان ستارهای است؛ ابعاد آن نیز در منابع مختلف بین 300 متر تا 5600 متر تخمین زده شده است.به گفته آقاجانی در واقع تاکنون هیچ دنبالهداری با منشأ میان ستارهای با ابعادی چنین بزرگ در منظومه شمسی دیده نشده است. با این حال عبور این دنبالهدار از منظومه شمسی، تهدیدی برای زمین محسوب نمیشود. زیرا نزدیکترین فاصله آن هنگام عبور از اطراف زمین حدود ۱.۸ واحد نجومی، یعنی نزدیک به ۲۷۰ میلیون کیلومتر خواهد بود.
*انیمیشن زیر جابجایی دنبالهدار 3I/ATLAS را در میان ستارههای زمینه آسمان، هنگام کشف آن در دهم تیر ۱۴۰۴ نشان میدهد.
16:21 - 13 آبان 1404