جشنواره خوارزمی با دوپینگ علمی مبارزه میکند
داوران جشنواره خوارزمی برای حفظ اصالت طرحهای دانشآموزی، بر خلاقیت و نوآوری واقعی تاکید دارند وکارهای فراتر از سطح دانشآموزان در این رویداد علمی برگزیده نمیشود.
گروه علم و پیشرفت خبرگزاری فارس؛ جشنواره خوارزمی، رویدادی قدیمی و معتبر برای شناسایی نخبگان و طرحهای نوآورانه کشور است. در دنیای امروز که علم و فناوری با سرعت زیادی پیش میرود، داشتن بستری برای تبدیل ایدههای خوب به محصولات کاربردی خیلی مهم است. این جشنواره نه تنها به اشتراک دانش کمک میکند، بلکه با ایجاد یک رقابت سالم، محققان را به سمت حل مشکلات کشور و پیشرفتهای تازه سوق میدهد. در ادامه در گفتوگویی با علیرضا عشوری رئیس سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران و دبیر جشنواره بینالمللی خوارزمی، به همه ابعاد این جشنواره پرداختهایم.
رویدادهای علمی که از دل جشنواره خوارزمی بیرون آمدند
فارس: با توجه به این که این جشنواره یکی از معتبرترین رویدادهای علمی کشور شناخته میشود، چه ویژگیهای شاخص و متمایزی دارد که آن را از سایر رویدادهای مشابه داخلی یا بین المللی جدا میکند؟عشوری: جشنوارههای خوارزمی که شامل جشنواره جوان و بینالمللی خوارزمی است، جزو قدیمیترین جشنوارههای علمی کشور است که تعدادی از جشنوارههایی که الان فعالیت میکنند از دل این جشنواره بیرون آمدند. مثل جشنواره فارابی که در حوزه طرحهای علوم انسانی و اسلامی است که قبلا جزو طرحهایی بوده که در بخش علوم انسانی و اسلامی در جشنواره بین المللی خوارزمی ارزیابی میشد یا طرحهایی که در حوزه های دفاعی بوده که تحت عنوان طرحهای ویژه در مجموعه جشنواره بین المللی خوارزمی داشتیم و طرحهای حوزه پزشکی در قالب طرحهای مربوط به جشنواره رازی بعدا خودش به عنوان یک جشنواره مستقل شناخته شد. امسال ما سی و نهمین دوره جشنواره بین المللی خوارزمی و بیست و هفتمین دوره جشنواره جوان را برگزار میکنیم.مشخصه خاص جشنواره خوارزمی این است که ارزیابی طرحهای ارائهشده بر اساس طرح و نتیجه کاری که انجام دادهاند، انجام میشود. هر دو جشنواره بینالمللی و خوارزمی در 4 گروه طرحهای بنیادی، توسعهای، کاربردی و نوآوری و اختراع و در 17 رشته مختلف این ارزیابی انجام میشود. طرحها در رشتههای مهندسی، پزشکی، زیست فناوری، فناوری هستهای، هوش مصنوعی، صنایع پیشرفته الکترونیک، فناوریهای شیمیایی، دارویی، پلیمر و پتروشیمی، هنر و معماری، محیط زیست، مکانیک، فناوری ماهواره، هوافضا، فناوری اطلاعات، کشاورزی، فناوری نانو، مهندسی مواد و علوم پزشکی ارائه میشوند.
طرحها در این رشتهها توسط گروههای تخصصی ارزیابی و بررسی و در چهار لایه مختلف داوری صورت میگیرد؛ زیرگروهها، گروههای تخصصی، شورای علمی پژوهشکده خاص و هیئت داوران نهایی این را ارزیابی میکنند. ضریب خطا در داوریها به خاطر این چهار لایه داوری که صورت میگیرد به شدت کاهش پیدا میکند و موارد خیلی نادری از اعتراض متقاضیان نسبت به داوری داشتیم.
فارس: آیا میتوانید نمونههایی از طرحهایی را معرفی کنید که برای اولین بار در جشنواره جوان خوارزمی مطرح شده بعد توانسته به مرحله تجاریسازی یا حل یک معضل بپردازد؟ عشوری: طرحهایی که در جشنواره جوان و بین المللی خوارزمی است بسته به این که در چه گروهی شرکت کردهاند متفاوت هستند. طرحهای بنیادی برای توسعه مرزهای دانش است و از این طرحها نمیتوان انتظار داشت که به حل مشکلات کشور پرداخته باشند. عمدتا طرحهای کاربردی یا توسعهای و گاهی طرحهای ابتکار و نوآوری و اختراع، ممکن است دارای این ویژگی باشند که بتوانند مشکلات کشور را برطرف کرده باشند.مواردی از طرحها بر اساس نیاز یا مشکلاتی بوده که در صنعت وجود داشته و برای اولین بار این افراد یا شرکتها برای حل این مشکلات اقدام کردهاند و ضمن حل مشکل توانستند محصولی را از مرحله ایده به تجاریسازی برسانند و به بخش صنعت کشور ارائه کنند.۷طرح خوارزمی که به مسائل کشور پرداختند۷ طرح که این ویژگی حل مسائل را دارد که توسط افراد یا عموما شرکتهای دانشبنیان در جشنواره مطرح شده و حائز رتبه شده از مرحله ایده به تجاریسازی رسیده است. یعنی توانستند محصول خود را وارد بازار کنند. تجاری سازی سیستم فیلتراسیون و کنترل مدار هیدرولیک مبتنی بر استانداردهای هوایی، تولید پمپ وکیوم روتاری روغنی، کسب دانش فنی و راهاندازی خط تولید میترها با جابجایی مثبت، سوئیچ تلفنی ترکیبی نسل جدید با قابلیت ارتباط با شبکه آی پی، سامانه های انتقال نوری SDH و سامانه سرعتسنج خودرویی بر اساس پردازش تصویر از طرحهایی هستند که از ایده به مرحله تولید یا تجاری سازی رسیدند.
فارس: آیا تابه حال به این شکل بوده که اول نیازها از صنایع گرفته شود و طرحهایی که نیازی را برطرف کنند، در اولویت برگزیدگی باشند؟ عشوری: افراد یا شرکتهایی که طرحها را ارائه میدهند، برای این که کاری را انجام دهند، ابتدا به نیاز یا مشکلات کشور یا یک صنعت خاص توجه میکنند اما این که صنعت بخواهد اعلام نیاز کند، روال نیست. روال بر اساس طرح است؛ یعنی ارزیابی طرحها ملاک است. در سابقه طرحها میتوان دید خیلی موارد، نیازهای صنعت بوده است. کار یکی دو سال هم نیست. بعضی مواقع چندین سال روی پروژه کار میشود و کار گروهی تعدادی از محققان و پژوهشگران به صورت نتیجه یک طرح تحقیقاتی در میآید که کاربرد دارد و یا تجاری شده و در اختیار صنایع قرار گرفته است.
فارس: بعد از پایان جشنواره چه نوع حمایتهایی برای صاحبان طرح های برگزیده در نظر گرفته میشود؟آیا برنامهای دارید برای اینکه رشد این طرحها از سوی نهادهای مسئول ادامه داشته باشد؟ عشوری: برگزیدگان جشنواره از حداقل دو نوع پاداش برخوردار میشوند. یکی پاداش نقدی که در زمان برگزاری مراسم جشنواره به برگزریدگان پرداخت میشود. مبلغ آن هر سال در فراخوان اعلام میشود. اما در خصوص طرحهای حوزههای کاربردی، توسعهای و گاهی اختراع و ابتکار این امکان وجود داره که این طرحها بتوانند از امکانات پارک علم و فناوری سازمان پژوهشها و اگر در استانهای دیگر هستند از امکانات پارکهای علم و فناوری که در مراکز استان یا دانشگاههای شهرهای مختلف، برخوردار شوند. یعنی میتوان گفت این طرحها از یک اولویتی در جذب و پذیرش و استقرار در پارکهای فناوری برخوردار میشوند.این طرحها برای گرفتن تسهیلات مالی از مراکز مالی کشور مثل بانکها هم از اولویت برخوردار هستند و همینطور اگر در قالب شرکت باشند، برای دانشبنیان شدن یک امتیاز است. به هرحال این طرحها مراحل داوری متعددی را گذرانده و در بین بسیاری از طرحها شاخص شدهاند. طبیعتا چنین طرحی دارای سطحی از ابتکار و نوآوری است که برای دانشبنیان شدن هم دارای امتیاز خاصی باشد. به خصوص طرحهایی که تجاری شدند و مرحله اقتصادی را هم طی کردهاند، خیلی شانس اینکه بتوانند دانشبنیان شوند، زیاد است. اگر دانشبنیان باشند طبیعتا میتوانند از صندوق شکوفایی و نوآوری هم تسهیلات ویژه دریافت کنند.
فارس: اعتبار جشنواره خوارزمی برای سرمایهگذاران و نهادهای دولتی و دستگاههای اجرایی کشور چه میزان است؟ آیا آمار مستندی دارید که طرحهای برگزیده، مورد سرمایهگذاری قرار گرفته باشند. مثلا از سمت نهادها روی طرح سرمایهگذاری شده باشد؟ عشوری: من آمار مشخصی ندارم که بگویم این تعداد از طرحها مستقیما توسط سرمایهگذاران دولتی یا بخش خصوصی مورد حمایت قرار گرفتهاند اما طرحهای حوزههای کاربردی، توسعهای و گاهی اختراع و ابتکار، قطعا بر اساس نیاز بوده و یکی از شاخصهای ارزیابی این است که طرحهای کاربردی حتما تجاریسازی شده باشند و مدارک و مستندات تولید انبوه و فروش طرح بررسی میشود. این که بعد شرکت دیگری روی طرح سرمایه گذاری کرده و توسعه دهد مواردی وجود دارد اما من آمار مشخصی در این زمینه ندارم.طرحهای برگزیده خوارزمی، از اعتبار خاصی برخوردار هستند و هم صاحبان صنایع و هم بخشهایی که حمایت مالی بخواهند داشته باشند، به این طرحها توجه میکنند و نسبت به سایر طرحها که مورد ارزیابی قرار نگرفتند قطعا از امتیاز بیشتری برخوردار هستند.
جایگاه بینالمللی جشنواره خوارزمی؛ مشارکت پژوهشگران خارجی از چین تا آمریکا
فارس: حالا برسیم به جایگاه بینالمللی جشنواره؛ این جشنواره چه جایگاهی از نظر بین المللی دارد؟ میزان مشارکت پژوهشگران یا مخترعان خارجی در این رویداد چه میزان است؟ مثلا سال گذشته چه قدر مشارکت داشتند؟ و آیا شاهد افزایش ارسال طرحها از سوی کشورهای دیگر هستیم؟ عشوری: جشنواره بین المللی خوارزمی شامل دو بخش ایرانیان مقیم خارج و پژوهشگران و محققان و دانشمندان خارجی است. در سالهای مختلف تعداد آمار طرحها مختلف است. ما برای یک سال از حدود مثلا 250 تا 700 طرح داریم. طرحها در بخش بینالمللی برمیگردد به این که چقدر توانستیم این ارتباط را با کشورهای مختلف برقرار کنیم. البته شرایط سیاسی کشور هم بیتأثیر در جذب و پذیرش طرحها نیست. در بعضی شرایط و زمانهایی که این ارتباطات بهتر بوده طبیعتا تعداد پذیرش طرحهایی که به جشنواره خوارزمی ارسال شده، بیشتر بوده و بعضی زمان ها کمتر بوده است. از کشورهای مختلفی مثل چین، هند، مالزی، کشورهای اروپایی و حتی از آمریکا ما طرح داشتیم. از هلند نیز به عنوان مثال یک ایرانی مقیم هلند داشتیم که برگزیده جشنواره بود.
رشد چشمگیر مشارکت بانوان در جشنواره خوارزمی
فارس: لطفا دربارهی نقش، سهم و روند مشارکت بانوان در سالهای اخیر در جشنوارهی خوارزمی توضیح بفرمایید.عشوری: در جشنواره جوان خوارزمی که نتیجه طرحها بیشتر بر اساس کار فردی است و برای فارغ التحصیلان یا دانشجویان به خصوص مقطع کارشناسی ارشد و دکترا و از نظر رده سنی از هیجده سال تا سی و پنج سال است که معمولا رساله یا پایاننامههای خود را ارائه میکنند؛ سهم بانوان در جشنواره جوان خوارزمی حدود 45 تا 50 درصد است.در بخش طرحهای جشنواره بین المللی که عموما بهصورت گروهی است، سهم بانوان در تیم یا گروهی که این طرح را انجام میدهند تا حدود 70 درصد میرسد اما از نظر تعداد ، به طور میانگین حدود پانزده درصد برگزیدگان، بانوان هستند. البته باید به این نکته توجه داشت که سهم بانوان در تیمهایی که به صورت شرکت طرح خود را ارائه دادند حدود 70 درصد است و این نشان میدهد که مشارکت بانوان در امور پژوهشی و علمی و فناوری در حال رشد است و این یک افتخار برای کشور است. طبیعتا برای پژوهشگران جوان چه بانوان و چه آقایان که طرح برای جشنواره دارند، امتیاز ویژهای مثل جذب به عنوان عضو هیئت علمی به خصوص برای فارغ التحصیلان مقطع دکترا در نظر گرفته میشود.
همکاری با صندوق نوآوری و پارکهای علم و فناوری
فارس: حمایت نهادهایی مثل معاونت و سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی از طرحهای برگزاریبه چه شکل است؟ تا چه مرحلهای ادامه دارد؟ آیا تا تجاریسازی حمایت میشوند. عشوری: معاونت علمی فناوری بسته به دورههای مختلف، متفاوت بوده و در این دو دوره اخیر کمتر حمایت داشتیم. با صندوق شکوفایی و نوآوری ارتباطی بوده که طرحهای کاربردی یا طرحهایی که آماده تجاری شدن دارند، حمایت شود و این کار انجام شده است. در دو سال قبل طرحهای برگزیده ما در بخش طرحهای کاربردی از 8 طرح، 6 طرح از طرف صندوق نوآوری و شکوفایی مورد حمایت مالی قرار گرفت که کار خود را توسعه دهند. طرحهای کاربردی جشنواره، قابلیت و زمینه تجاریسازی را دارند و طرحهای بنیادی دارای این ویژگی نیستند. سازمان پژوهشها برای کمک به تجاریسازی طرحهای کاربردی، چه برای پارک سازمان یا سایر پارکها این طرحها را حمایت میکند که از امکاناتی مثل معافیتهای مالیاتی اعضای مستقر در پارک برخوردار شوند.
داوری در جشنواره خوارزمی؛ از نمایشگاه استانی تا هیئت ۲۵ نفره داوران دانشگاهی
فارس: لطفا در مورد روند داوری این جشنواره بفرمایید. داوران چگونه انتخاب میشوند؟ آیا از اساتید دانشگاه هستند؟ عشوری: طرحهای جشنواره جوان خوارزمی شامل دو بخش دانشآموزی و دانشپژوهان جوان هست. مسئولیت ارزیابی بخش دانشآموزی با وزارت آموزش و پرورش است تا مرحلهای که طرحهای استانی را در نمایشگاهی در محل سازمان پژوهشها به ما معرفی میکند. همه افراد میتوانند از این نمایشگاه بازدید کنند تا با طرحهای منتخب استانی که آموزش و پرورش، آنها را در مراحل مختلف داوری، انتخاب کرده آشنا شوند. داوران هم بهصورت نامحسوس طرحها را غرفه به غرفه بازدید میکنند و از آنها توضیحات یا سئوالاتی را میپرسند. جدای از این در جلسه داوری هم کارشناسان مربوطه میآیند و در خصوص طرحها توضیح میدهند و داوران اگر ابهامی داشته باشند، پرسش و پاسخ صورت میگیرد و نهایتا بر اساس رأی هیئت داوران طرحهای منتخب انتخاب میشود.داوری در مرحله نهایی از اساتید دانشگاه و برای بخش دانشآموزی از خود آموزش و پرورش هم هستند و در مراحل استانی، تمام دبیران آموزش و پرورش داوری را انجام میدهند. داوران از افرادی هستن که جزو افراد شاخص علمی در حوزههای مختلف هستند. در مرحله نهایی تعداد داوران جشنواره از طرف وزارت علوم چیزی که ما تعیین میکنیم حدود 15 داور در رشته های مختلف در جشنواره جوان خوارزمی است. سطح داوران دو جشنواره بینالمللی و خوارزمی متفاوت است و جشنواره بینالمللی حدود 25 داور دارد.
فارس: به چالشهای برگزاری جشنواره خوارزمی اشاره کردید. لطفا در این مورد هم توضیحاتی بفرمایید و این که چگونه این چالشها را مدیریت میکنید؟عشوری: بنای برگزاری جشنواره دانشآموزی خوارزمی این است که دانش آموزان که دوره دوم متوسطه و کلاس دهم، یازدهم و دوازدهم هستند، بر اساس کتابهای درسی اما با استفاده از خلاقیت، نوآوری و ابتکار خودشان کاری را انجام بدهند. حالا این کار میتواند در ابداع یا مثلا بیان یک شعر یا داستان یا یک کار علمی در حوزه های فیزیک، شیمی و زمینههای دیگر باشد.اما چالشی که ما در سالهای اخیر با آن مواجه بودیم این است که دانش آموزان کارهایی را انجام دادند که بالاتر از سطح تحصیلی آنها است. یعنی مثلا کار آزمایشگاهی است که در پایان دوره کارشناسی یا کارشناسی ارشد و حتی در دوره دکترا انجام میشود و این چیزی نیست که ما انتظار داشته باشیم و بخواهیم آن را ارزیابی کنیم.قرار نیست مثلا دانش آموز ما تحت شرایط خاصی، با امکاناتی، بخواهد کاری را در سطحی خیلی بالاتر از سطح دبیرستان انجام دهد و چون فکر میکند این کار در سطح مثلا دانشگاه است، حتما باید برگزیده شود در حالی که ملاک ارزیابی داوران ما این است که تشخیص بدهند و مطمئن باشند که این کار متعلق به خود دانش آموز است نه اینکه خدای نکرده یک دوپینگ علمی صورت گرفته باشد و با کمک و یاری مثلا اساتید و دبیران بخواهند کاری را در سطح دانشگاه ارائه بدهند. دوم این که ملاک، آن سطح ابتکار، نوآوری و خلاقیت دانشآموز است نه کار در سطح دانشگاه. قرار نیست چنین کاری مورد ارزیابی قرار بگیرد. آنچه مورد توجه هیئت داوران است، ابتکار، نوآوری و خلاقیت دانش آموزان بر اساس آنچه که در آموزش و پرورش و کتابهای درسی آموزش دیدهاند، است نه بیشتر.
اگر دانش آموز واقعا توانایی بالاتری از سطح خود داشته باشد، در طرحهایی که ارائه میدهد، خود را نشان میده. مثلا در طرحهای جشنواره خوارزمی بخصوص دانش آموزان شهرستانهای مناطق دور افتاده داشتیم که طرحهای آنها برگزیده شده است و این نشان میدهد که سطح نوآوری و ابتکار و خلاقیت دانش آموز قرار نیست پیچیده باشد و کاری که در عین سادگی، کاربردی باشد و مشکلی در حد خودش را برطرف کند.گاهی پدر و مادرها سختگیری زیادی به فرزندان دارند که در سطح خیلی بالایی این آموزشها را ببینند و بر آن اساس سطح انتظارشان بالا میرود که حتما فرزندشان برگزیده میشود در صورتی که ملاکها متفاوت از این نوع نگرش است و این که دانشآموز کاری در حد مثلا دانشگاه انجام دهد امتیاز نیست فقط باید دارای ابتکار و نوآوری باشد که بتواند یک مشکل ساده را برطرف کند. بهعنوان مثال ما دانش آموزی داشتیم که با استفاده از هوش مصنوعی کاری را انجام داده بود برای اینکه مادربزرگ پیرش که برای خواندن یک کتاب مشکل داشت، بتواند مشکلش را برطرف کند.
فارس: توجه به برگزاری جشنواره در کشور چه میزان است؟ آیا در سالهای اخیر توجه بیشتری به این جشنواره شده است؟عشوری: در سالهای اخیر توجه به رویدادهای علمی به طور کلی در کشور کم شده است. جشنواره خوارزمی قدیمیترین و با سابقهترین و معتبرترین جشنواره علمی کشور است. امسال که سی و نهمین دوره جشنواره بین المللی خوارزمی و بیست و هفتمین دوره جشنواره جوان خوارزمی برگزار میشود، انتظار این است که رسانههای مختلف از رسانه ملی گرفته تا رسانههای مکتوب ما و فضای مجازی توجه ویژهای کنند به این جشنوارهها داشته باشند زیرا ماحصل جشنواره میتوان گفت که آیینه تمامنمای فعالیتهای علمی، پژوهشی و فناوری کشور است و جشنواره، شناسایی و معرفی برگزیدگان را انجام میدهد و برگزاری این جشنوارهها الان تبدیل شده به یک سکو یا پلتفرمی برای تبدیل شدن علم و فناوری به اقتصاد دانشبنیان و نیاز است که توجه عمومی کشور به این موضوعات بیشتر شود. پژوهشگران عادت ندارند که کار خود را تبلیغ کنند اما حداقل این انتظار است که بخشهای مختلف مثل شهرداری، حداقل در بیلبوردهای شهری اطلاعرسانی کنند. باید بپذیریم که اگر کشور بخواهد توسعه پیدا کند و در اقتصاد دانشبنیان حرفی برای گفتن داشته باشد، باید به همین نتایج تحقیقاتی که در این جشنوارهها مورد ارزیابی قرار میگیرد و با سختگیری و دقت فراوان انتخاب میشوند. از مجموعه رسانهها و فضای مجازی و به خصوص رسانه ملی انتظار داریم که برای معرفی و تشویق این برگزیدگان ملی و بین المللی اقدام کنند.#جشنواره_خوارزمی#پژوهش#فناوری#سازمان_پژوهش_های_علمی_و_صنعتی_ایران#رویداد_علمی#عشوری
09:20 - 12 ژوئن 2025