آیتالله خامنهای، روضهخوان یا روشنفکر؟
روح کلی مباحث و سیاست اصلی امام خامنهای، حرکت تربیتی بلندمدتی بود که با محوریت بازخوانی آموزههای اسلام و پیرایش آنها از تفاسیر غلط رایج انجام میشد.
فارس - خط رهبری در سلسله گزارش های تاریخی به مرور ویژگی های شخصیتی و ابعاد مبارزاتی و مدیریتی حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای رهبر شهید انقلاب اسلامی میپردازد.
دیدگاه تربیتی و بازخوانی اصیل اسلام
محتوای مباحث امام خامنهای در زمانی که پیشنماز مسجد کرامت بودند، مخالفتهایی را در پی داشت. یک دسته از مخالفان "انقلابیهای تندرو" بودند. اختلاف باز میگشت به نوع مباحثی که امام خامنهای انتخاب میکردند. روح کلی مباحث و سیاست اصلی امام خامنهای، حرکت تربیتی بلندمدتی بود که با محوریت بازخوانی آموزههای اسلام و پیرایش آنها از تفاسیر غلط رایج انجام میشد. ایشان شناساندن دقیق اسلام را دنبال میکردند، نه صرفا مفاهیمی از اسلام که نیازهای سریع مبارزه را تأمین کند. بر اساس این دیدگاه، اگر اسلام کامل معرفی شود، راه مبارزه با طاغوت را هم روشن میکند. بنابراین لزومی ندارد از ابعاد معنوی و فردی اسلام کم کنیم.
پیوند میان معنویت و مبارزه
برای مثال، بر خلاف روش برخی انقلابیهای تندرو که راه مبارزه را فقط در حرکات مسلحانه یا سخنرانیهایی در نقد رژیم شاهنشاهی میدانستند، بخشی از مطالب مربوط به پاسخگویی به مسائل شرعی بود. امام خامنهای افراد مسلطی را برای پاسخ به مسائل شرعی نمازگزاران میگماشتند.علاوه بر این، امام خامنهای به دعا نیز بسیار تاکید داشتند. ایشان کتاب مفاتیحالجنان را یکی از میراث سنتی و مذهبی میدانستند. فضای روشنفکری در آن ایام به اندازهای بود که تأیید ایشان و اصرار بر مداومت دعا تعجب بسیاری را برمیانگیخت.
چالش روضهخوانی
از مصادیق دیگری که میتوان با عنوان اختلاف ديدگاه نام برد؛ روضهخوانی است. امام خامنهای به هیچ وجه کسر شأن خود نمیدانستند که پس از سخنرانی، روضه بخوانند. ایشان از یکسو مخاطبان انقلابی تربیت میکردند و از سوی دیگر سنتهای اسلامی و شیعی را پاسداری میکردند.
از اشک ریزی تا آموزههای حیاتبخش
در یکی از مجالس، امام خامنهای بلافاصله پس از سخنرانی، روضه حضرت علی اکبر (ع) را خواندند. برخی به نشانه اعتراض رفتند و در حالی که از مجلس خارج میشدند، زیر لب میگفتند: "خب این حاج آقا هم مثل باقی شيخ ها روضه میخواند. این آقايی که ما تصور میکردیم روشنفکر است، روضهخوان است."
این در حالی بود که ذکر مصیبت در نظر امام خامنهای نه فقط فرصتی برای عزاداری و یادآوری اتفاقات تلخ و ناگوار برای ائمه و ریختن اشک و در نهایت گفتن حوائج است بلکه در نظر ایشان ذکر مصیبتی که آموزنده باشد، ذکر آن واجب است زیرا حیاتبخش است. برای مثال در رمضان ۵۳ می فرمایند:" مثل علی علیهالسلام باشیم. اینجا ضربتی را میخورد، برای خاطر خدا میخورد." یا در همان ایام تأکید میکنند که "ای بسا که (ذکر مصیبت) کسانی را منقلب کند، متأثر کند،... اما من خیلی اصراری بر این معنا ندارم که شما حتما به ذکر مصيبت گريه کنید؛ میخواهم بدانید."اما با وجود توضیحات امام خامنهای در باب اهمیت مسئلهگویی، تأیید و تأکید بر مفاتیحالجنان و تأثیرات روضهخوانی، باز هم مخالفت افراد تندرو به چشم میآمد. چرا که این موضوعات را نوعی فرصتسوزی قلمداد میکردند.
اهمیت روضه
قائل نشدن جایگاه آموزشی و تربیتی برای روضه اشکالی بود که امام خامنهای برای اصلاح آن با جدیت تلاش میکردند. البته روضهخوانی در سخنرانی ایشان ضریب و اهمیت متفاوتی با عامهی مجالس مذهبی داشت. یعنی بر خلاف دیگران، روضه اصل مجلس نبود. آنچه در درجه اول اهمیت داشت، انتقال معارف اهل بیت علیهم السلام و تبیین اسلام اصیل بود. هرچند در برخی ایام مثل شب عاشورا از سخنرانی مفصل اجتناب میکردند. زیرا میدانستند برخی در چنین شبی احساس خوشایندی از سخنرانی طولانی ندارند.
هماهنگی محتوا با موضوع جلسه
از دیگر ویژگیهای امام خامنهای در موضوع روضهخوانی این است که ذکر مصیبت با موضوع جلسه هماهنگ بود. برای نمونه اگر موضوع حلم بود به حلم حضرت زینب (س) بعد از واقعه کربلا میپرداختند. نکتهی دیگر، مستند بودن روضه و پرهیز از گفتارهایی است که خلاف روح حماسی و قهرمانی حاکم بر زندگی اهلبیت است.
متانت سیاسی و استراتژی مدیریت فضا
یک نکته مهم دیگر در تبیین شیوه فعالیت و سخنرانی امام خامنهای در مجامع عمومی که گاهی باعث اختلاف هم میشد، بهانه ندادن به دست حکومت بود تا مسجد را به تعطیلی نکشاند. در یکی از گزارشهای ساواک مشخصا به این نکته اشاره میشود: "[امام] خامنهای در سخنانش از یک روش معتدل توأم با متانت استفاده میکند. نکات انحرافی واضح در سخنانش دیده نمیشود. حتی سال قبل، بعد از سخنان وی، شخصی جهت [امام] خمینی (ره) صلوات فرستاده بود و [امام] خامنهای این عمل را سرزنش کرد و حال اینکه خود از طرفداران [امام] خمینی (ره) است. چون او میخواهد با سخنان معتدل و متین خود مجالی داشته باشد تا همه را به تدریج شستشوی مغزی دهد."
بدینترتیب امام خامنهای در جلسات خود جلوی هر گونه تندروی را میگرفتند تا در مسیری که هدفش انقلاب اسلامی بود، انحرافی ایجاد نشود. به عنوان مثال اجازه نمیدادند کسی شعار بدهد. این به این معنا نبود که با شعاردهندگان اختلاف ذاتی داشتند بلکه به دنبال آن بودند که در شرایط خفقان بهانهای به رژیم طاغوت ندهد.
15:19 - 26 فروردین 1405