چیزهایی می‌نویسم که از قدرت من خارج است!/ معرفی نقطه تعادل خط نسخ هنرمندان ایرانی
آقا زین‌العابدین معنای عشق را چه می‌دانی؟ عشق را باید در زمانی به تو نشان دهم که شب از نیمه‌هایش گذشته و من به اتاقی پناه می‌برم، در آنجا وقتی نماز و سجدهٔ شکر را به جا آوردم بعد از آن قلم به دست می‌گیرم و می‌بینم... .
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، در سلسله گزارش‌های «ستاره آسمان نصف‌جهان»، هر هفته یکی از مشاهیر تخت فولاد معرفی می‌شوند؛ در هفته‌های اخیر تمرکز بیشتری داشتیم بر اساتید بزرگ خوشنویسی که در اصفهان مدفون هستند و در همین شهر نیز به دنیا آمده‌اند.در هفته‌های قبل به معرفی اساتیدی همچون میرزا عبدالجواد خطیب، عالم، خطیب و از اساتید برجسته خوشنویسی و شاعر توانا متخلص به «خطیب» و ملقب به لسان‌الدین و استاد میرزا ابوالقاسم خوشنویس از جمله هنرمندان بنام خط و خوشنویسی ایران که در کتابت نسخ به قلم خفی تخصص داشته و چند نمونه ثلث‌نویسی و درشت‌نویسی مثل کتیبه درشت سر در شبستان مسجد جامع محمدجعفر آباده‌ای در انتهای بازار اصفهان را در کارهای خود دارد، پرداختیم.غلامعلی اصفهانی از استاد خود می‌پرسد «آقا زین‌العابدین معنای عشق را چه می‌دانی؟» آقا زین‌العابدین اصفهانی لبخندی می‌زند و می‌گوید «غلامعلی می‌دانم که سر به سر من پیرمرد می‌گذاری، اما عشق را باید در زمانی به تو نشان دهم که شب از نیمه‌هایش گذشته و من به اتاقی پناه می‌برم، در آنجا وقتی نماز و سجده شکر را به جا آوردم بعد از آن قلم به دست می‌گیرم و می‌بینم تمام اشیای این خانه با صدای قلم من به سماع در می‌آید؛ آن موقع است که من از خود بی‌خود می‌شوم، چیزهایی می‌نویسم که وقتی فردا نگاهش می‌کنم، می‌بینم که این از قدرت من خارج بوده است».
زین‌العابدین اصفهانی از استادان مسلم خط نسخ در دوره فتحعلی شاه، محمدشاه و ناصرالدین‌شاه بوده است و از دهه پنجم حیات، لقب «سلطانی» یافته است؛ از کُتاب دربار ناصرالدین‌شاه محسوب می‌شد و از طرف ناصرالدین‌شاه در دهه هشتم زندگی به «اشرف الکّتاب» ملقب شد؛ هنر خوشنویسی اشرف الکتاب همواره مورد ستایش و توجه شعرا و هنرمندان روزگارش بود؛ چنانکه سرگشته سروده است «به پیش خط خوش نغز اشرف الکتاب / ز خط سبز نکویان همه دهان بستند»به گفته منابع، با این که یک‌صد سال از عمر او گذشته بود به هیچ وجه سستی و لرزش در دستش پیدا نشده و به قرصی و محکمی جوانی خط می‌نوشت، به عقیده آقا میرزا محمدحسین ادیب اصفهانی (خط شناس معروف) در پیری بهتر از جوانی می‌نوشته است؛ وی عمری بالغ بر 108 سال داشته است، جابری انصاری می‌نویسد «آقا زین‌العابدین اشرف الکتاب به صد و پنج سالگی که تا سال مردن بی عینک قرآن می‌نوشت»زین‌العابدین اصفهانی «سلطان الخطاطین» است و لقب اشرف الکتاب را نیز از ناصرالدین‌شاه می‌گیرد، ولی در میان خطاطان به سلطان الخطاطین معروف است؛ وی در تمام هنرهای کتابتی استاد بود.اشرف الکتاب به عنوان وراق به تمام معنا بوده و کاغذ شناس قرن سیزدهم قمری است، در آن زمان وراق به کسی گفته می‌شد که وظیفه‌اش آماده‌سازی کاغذ برای استنساخ، آهار دادن آن‌ها، برش دادن و همچنین کار مقابله به مثل نسخه‌ها را بر عهده داشته که آقا زین‌العابدین از این هنر بهره‌مند بود؛ همچنین وی کتاب‌آرای به تمام معنا بوده و نوزده جلد قرآن از او به یادگار مانده است.
همچنین وی یک مذهّب بود و در کنار اساتیدی همچون علی‌محمد مذهب، عبدالوهاب مذهب باشی، فتح‌الله شیرازی و غیره کار تذهیب قرآنی را انجام می‌داد، نمونه‌ای از کار استاد در کتابخانه کاخ گلستان، خود آیینه تمام نمایی از توانمندی‌های فنی استاد است، او یک صفحه آرایی به تمام معنا بوده و در صحافی افرادی مثل محمدعلی صحاف باشی را یاری می‌رسانده استاز دیگر کارهای استاد، در صفحه آرایی روی قرآن این بود که صفحات آغازین قرآنی را که محدود به 6 صفحه بود وسعت داد؛ یعنی یک صفحه، صفحه پیشوا، بعد صفحه دعا، دو صفحه فهرست سوره، و صفحه پنج و شش هم صفحه اول و دوم قرآن بود که این روش از ابتکارات استاد بود. اشرف الکتاب معاصر با غلامعلی خوشنویس اصفهانی بود که هر دو در خط نسخ از نوابغ روزگار بودند.
وی تأثیر مهمی در هنر خوشنویسی ایران داشت، اولین تأثیر او تعلیم و تربیت بسیاری از خوشنویسان معروف زمان خود بود، از جمله شاگردانش که در خطاطی و خوشنویسی از خطاطان معروف روزگار خویش بودند، میرزا آقا جان پرتو اصفهانی، از شعرا و خوشنویسان؛ سید محمد اصفهانی متخلص به بقا از شعرا و خوشنویسان؛ میرزا محمدعلی سلطان الکتّاب اصفهانی، از اساتید خط نسخ، ثلث و رقاع؛ آقا زین‌العابدین محلاتی از خوشنویسان؛ میرزا محمدعلی خوشنویس؛ میرزا محمدعلی تنباکوفروش و میرزا محمدعلی مطلق و بسیاری دیگر از خطاطان و خوشنویسان را می‌توان نام برد، به این ترتیب، اشرف الکتّاب با تربیت این شاگردان برجسته که هر کدام از آنان شاگردان برجسته دیگری را تربیت نمودند در احیا و رونق خوشنویسی به ویژه خط نسخ در ردیف هنرمندان بزرگ محسوب می‌شودتأثیر دیگر وی به عقیده صاحب نظران خط در آن است که وی نقطه تعادل خط نسخ هنرمندان ایرانی است، به عبارت بهتر، خط نسخ به دو شیوه نوشته می‌شد اول شیوه یاقوتی (به عربی) و دوم شیوه نریزی (ایرانی) که مبدع شیوه جدید نسخ است و همین سبک به استادان بزرگ خط نسخ بعد رسید و اشرف الکتاب یکی از این بزرگان است.
خط نسخ تا قرن 11 هجری شیوه کهن خود را می‌پیمود و هنوز با ثلث آمیخته به دست استادانی هم چون آقا ابراهیم قمی و به ویژه میرزا احمد نریزی انجام می‌گرفت، شیوه نوین نسخ مولود ابتکار میرزای نریزی است و همین سبک به دوره‌های بعد رسید و پس از آن آقا محمد هاشم اصفهانی و پس از آن به اشرف الکتاب می‌رسد که شیوه و سبکی مخصوص در خط نسخ داشت و از شیوه معاصر نامدارش آقا غلامعلی خوشنویس اصفهانی و دیگر خطاطان نسخ ممتاز بودوی قطعات، کتب ادعیه، احادیث و اجزای متفرقه قرآن مجید را به خط نسخ زیبا به نگارش درآورد، همچنین سنگ مزار زیبا و ارزشمند حکیم برجسته میرزا ابوالحسن سلطان الاطبا در تکیه مادر شاهزاده در تخت فولاد نیز به خط وی است؛ امروزه برخی از آثار و قطعات هنری اشرف الکتاب در کتابخانه‌ها و موزه‌ها نگهداری می‌شود.اشرف الکتاب در مدت طولانی زندگانی قطعه‌ها و کتب ادعیه و احادیث و اجزای متفرقه قران مجید بسیار نوشته و آثار متعدد رقم داری از وی بر جا مانده است، که در حرکتی نوین و ارزشمند مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد، اقدام به چاپ کتابی به نام «ولایت عشق» نمود که در آن زیارت امیر المومنین علی(ع)، زیارت عاشورا و دعای علقمه به خط مرحوم اشرف الکتاب را در آن به چاپ رسانده است. همچنین نمونه خط ایشان بر برخی از قبور تخت فولاد موجود است.
از آنجا که همزمان با دوره حیات زین‌العابدین، صنعت چاپ به ایران وارد می‌شود و اندک اندک جای نسخه‌های دست‌نویس را می‌گیرد، زین‌العابدین را می‌توان بزرگ‌ترین و آخرین استاد نسخ ایرانی دو سده اخیر به شمار آوردسرانجام این هنرمند برجسته که در انواع هنرها سرآمد و بنام بود در 9 شعبان 1295 قمری در اصفهان درگذشت و در صحن تکیه خوانساری در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.یکشنبه هر هفته در ادامه این گزارش‌ها ما را دنبال کنید.انتهای پیام/ک.
11:05 - 7 مه 2017
1 بازنشر
52 بازدید
1 پاسخ