آبانبارها گواهان زنده تاریخ حیات در دیار زندهرود
آبانبارهایی که به دل تاریخ پیوستند تا گواهان زندهای بر وجود آب در شهر اصفهان باشند از آبانبارهای تخت فولاد گرفته تا نایین و اردستان که همگی منبعی برای ذخیره آب بودند.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، آبانباری که با صدها پله، عطش رسیدن به آب را دو چندان میکند اما با ورود به دالان، ابتدا خنکای هوا، گرمای جسمت را میگیرد و با رسیدن به پایاب، نوشیدن چند جرعه از آب خنک آبانبار که کولر طبیعی بادگیر آن را خنکای مطبوعی بخشیده است، عطشت را فرو مینشاند. در همین شهر و دیار بسیار بوده و هست.
آبانبارها، آن روزها عطش مردم به آب را فرو مینشاندند و امروز میراثی گرانبها از رنج آبا و اجدادی را برای ما به یادگار گذاشتهاند.
اهمیت آبانبار در گذشته به حدی بود که بسیاری از خیران اقدام به وقف آبانبار میکردند اما این آبانبارهای موقوفه اکنون به دلیل بینیازی مردم به کاربری آنها، به حال خود رها شدهاند و به تدریج رو به تخریب میروند.
یک پژوهشگر بناهای تاریخی در مورد ساخت آبانبارها تصریح کرد: آبانبارها اماکنی هستند که در سراسر راههای ایران و در شهرهای مختلف این سرزمین برای تامین آب آشامیدنی ساخته میشدند و هنوز بقایای آب انبارهایی از قرن 6 و هفتم هجری قمری در کشور به جای مانده است.
حمید توسلی با بیان اینکه آبانبارها در بافت شهرها به ویژه در شهرهای حاشیه کویر و مناطق کمآب ایران مثل جنوب اصفهان بنا میشده است، افزود: تکامل معماری آبانبارها در اصفهان در دوران پس از اسلام بسیار چشمگیر بوده به طوری که برخی از آنها شیوه ساختمان و بعد هنری منحصر به فردی را دارا هستند.
وی تاکید کرد: بیشتر آبانبارها در شهر اصفهان به جز چند نمونه مربوط به سدههای 10 و 11 هجری قمری و سدههای پس از آن است.
این پژوهشگر ادامه داد: آبانبارها را در این دوران میتوان بر اساس مخازن نگهداری آب شکل، طرز ساختمان مخزن از یکدیگر متمایز کرد، به غیر از اینکه از نظر گونهشناسی و سبکشناسی به سه گروه آبانبارهای خصوصی، عمومی و میان راهی تقسیم میشوند.
وی تاکید کرد: آبانبارهای موجود در اصفهان بیشتر مربوط به آبانبارهای عمومی است که افراد خیرخواهی این ساختمانها را احداث کرده و وقف عموم کردهاند.
از جمله این گونه از آبانبارها میتوان به آبانبارهای موجود در تخت فولاد اشاره کرد که دارای ویژگیهای منحصر به فردی هستند و وظیفه اصلی آنها تأمین آب آشامیدنی در این گورستان بوده است.
آبانبار لسانالارض
آبانبار لسانالارض از جمله مهمترین آبانبارهای موجود در تخت فولاد است که در بخش غربی مسجد بزرگ قرار دارد. این بنا که دارای مخزن و گنبد بزرگی است از ضلع غربی ( از سمت مسجد) نیز به داخل راه دارد. این آبانبار که طبق نظر کارشناسان همزمان با بنای مسجد احداث شده است از آب نهرهای جوی سیاه و هزار جریب و چاه سیلو تغذیه میکرده و امروز به دلیل خشک شدن کاربری آن تغییر کرده و به محل زورخانه تبدیل شده است.
آبانبار مصلی
آبانبار مصلی که در سال 1299 هجری قمری توسط رحیمخان بیگلربیگی که یکی از مستوفیان دربار ظلالسلطان بوده است با همت برادرش احداث گردید. این آبانبار بسیار بزرگ و عمیق بنا شده و دارای گنبدی آجری است که اطراف آن بادگیرهایی تعبیه شده تا آب را خنک نگهداری کند.
این آبانبار دارای سر در کوچک و مخزن آب بسیار عظیم و عمیق است و همزمان با احداث مسجد مصلی در سال 1305 هجری قمری توسط محمدتقی نقشینه، تاجر معروف اصفهان مرمت شده است. بر روی دیوار شرقی این آبانبار کتیبهای از جنس سنگ مرمر حاوی اشعاری به خط نستعلیق نصب شده است. سر در این بنا به کلی از بین رفته و اکنون از این منبع بزرگ به عنوان مرکز تفریحی علمی به نام آسمان نما استفاده میشود.
آبانبار رکنالملک
آب انبار کوچک مسجد رکنالملک که در ضلع غربی مسجد رکن الملک قرار گرفته است دیگر آب انباری است که در تخت فولاد واقع است.
بر در و دیوار این بنا کتیبهای از سنگ مرمر نصب شده که اشعاری به خط نستعلیق بر آن نقش بسته شده است.
آب انبار کازرونی
یکی از خوش نقش و زیباترین آب انبارهای موجود در این مجموعه آب انبار کازرونی نام دارد. این آب انبار با کاشیکاریهای زیبا روبروی تکیه کازرونی واقع شده و در سال 1340 هجری قمری همزمان با احداث تکیه کازرونی بنا شده است.
این آب انبار شامل سردر و پاشیر با تزئینات کاشیکاری و یک مخزن بزرگ هشت ضلعی است. این بنا شامل چهار بادگیر است که بر فراز مخزن احداث شده است و وظیفه خنک کردن آب درون مخزن را بر عهده دارند.
نمای بیرونی این بادگیرها با تزئینات معقل زیبائی تزئین شده که بر فراز هر کدام از آنها گنبدهای کوچک کاشیکاری شده شکیلی قرار دارد. گرداگرد این گنبدها کتیبهای به خط کوفی بنایی به چشم میخورد که سوره نصر در چهار قسمت بر آنها نقش بسته است.
بر سر در ورودی آب انبار نیز کتیبهای به خط کوفی بنایی " بسم الله الرحمن الرحیم " به رنگ زرد و بر زمینه فیروزهای نگاشته شده است و اطراف ورودی پاشیر با کاشیکاری های زیبایی تزئین شده است . اشعاری نیز به خط نستعلیق و به رنگ لاجوردی در زمینه سفید برروی کتیبهای در اطراف قوس سر در نصب شده است.
آب انبار سمائیان
در کنار تکیه میرزا ابوالمعالی کلباسی که به تکیه ملک میرود، آب انبار سمائیان قرار گرفته است. این آبانبار در سال 1360 هجری قمری توسط مرحوم حاج ملاحسین بزاز معروف به سمائیان از تجار و بازرگانان متدین اصفهان احداث شده است.
علاوه بر بنای آب انبارهای یاد شده ، بناهایی نیز با همین سبک و سیاق وجود داشتهاند که مربوط به بخش دوم بناهای تخت فولاد یعنی بناهایی است که به دلیل طرحهای عمرانی تخریب شدهاند.
آب انبار تکیهریزی
آب انبار تکیه آقا مجلس که در جنوب در ورودی تکیه سید ابوجعفر مشهور به آقا مجلس و به فاصله کمی از آن قرار داشته از جمله این آب انبارهاست که فاصله بسیار اندکی نیز تا تکیه شیخ مرتضی ریزی داشته است. به همین جهت برخی از مورخین از این بنا به آب انبار تکیه ریزی نیز یاد کرده اند.
مصلح الدین مهدوی قدمت این آب انبار را متعلق به قرن دهم هجری قمری میداند که توسط آقا مجلس خادم الشریعه مرمت شده است. آب مورد نیاز این آب انبار از نهر جوی سیاه تأمین می شده اما در زمان حکومت ظل السلطان و به فرمان او جریان آب این نهر منحرف و نهر خشک میشود. در سالهای بعد نیز به هنگام احداث خیابان سعادت آباد این بنا به کلی ویران میشود.
آب انبار بابا رکنالدین
آبانبار تکیه بابا رکنالدین که در نزدیکی تکیه بابا رکنالدین و بقعه مادر شاهزاده قرار داشته است، در دوره صفویه احداث گردیده. این مکان، علاوه بر اینکه آب شرب زائران این تکایا را تأمین مینموده، آب آشامیدنی و مورد نیاز کاروانیان را نیز تأمین میکرده است. آب مورد نیاز این آبانبار از نهر هزار جریب سرچشمه میگرفته است که به دلیل توسعه خیابان، تخریب شده و به طور کلی از بین رفته است.
آبانبار چهار سوقی
در قسمت جنوب شرق تکیه چهارسوقی آبانباری با همین نام قرار داشته و همزمان با بنای تکیه و مسجد احداث شده است و بخشی از آب شرب زائران محل را تأمین میکرده است. در حال حاضر از این آبانبار اثری باقی نمانده است.
آبانبار شهشهانی
قدیمیترین آبانبار موجود در مجموعه تخت فولاد به تعبیری مربوط به تکیه شهشهانی بوده و در نزدیکی تکیه شهشهانی قرار داشته که شامل چاههای عمیقی با چندین پله بوده است. این آبانبار مربوط به اوایل پیدایش تخت فولاد بوده که متأسفانه از بین رفته است.
به گزارش فارس، آبانبارهای بسیاری در دیگر استانهای اصفهان نیز موجود بوده که به تعدادی از آنها اشاره میشود.
آبانبار محرم اسرار
این آبانبار در شهر تودشک از توابع بخش کوهپایه استان اصفهان است، در تودشک فقط یک آبانبار عمومی وجود دارد که آن هم در مرکز شهر کنار مقبره پیشوای دینی بنام سید محمود واقع شده است. بر اساس کتیبهای که بر روی بادگیر سمت شرقی مخزن نصب شده است، زمان ساخت بادگیر آب انبار به سال 1365 مربوط میشود اما به گفته اهالی بنای خود آبانبار در حدود سالهای 1360 با مشارکت مردم در ساخت و با هزینه و نظارت حاج آخوندی و معصوم خانی بانی ساخت آبانبارهای نائین ساخته شده است.
این آبانبار که تنها آبانبار موجود در محله تودشک است، همچنان فعال و آب مخزن آن از قنات حید آباد که آب شیرینی دارد تامین میشود.
این آبانبار دارای یک مخزن استوانهای به قطر 8 و عمق 9 متر از سطح کوچه است دو بادگیر چهار طرفه با شکلهای یکسان هوای داخل مخزن را تهویه میکنند.
پوشش آبانبار گنبدی مانند است که مجموعه این سقف و دو بادگیر در سطحی بالاتر از سطح زمین قرار گرفته است.
آبانبار حاجیحسن
آبانبار حاجیحسن واقع شده است در محله محال مقابل مسجد جامع و آن را حاجی حسن اردستانی (ظاهراً معاصر با حکیمالملک بوده است )بنا نموده است.
14 قفیز باغ و 6 سرجه آب موقوفه آن قرار داده است که در زمان حاضر در تصرف و متولی آن میرزا مهدی وفائینژاد است.
آبانبار میدان پیر مرتضی
این آبانبار واقع است در محله فهره در میدان پیر مرتضی علی و بانی آن غیر معلوم و موقوفهای هم ندارد.
آبانبار مسجد خاکی
آبانبار مسجد خاکی جزو محله فهره است که در سال 1332 به اهتمام مرحوم ملا غلامعلی اردستانی بانی مسجد خاکی و کمک مادی مومنین محل مزبور ساخته شده است.
آبانبار درب آسیا
آبانبار درب آسیا آبانبار کوچکی است واقع در درب آسیا محله بابالرحی و بانی آن غیر معلوم و موقوفه هم ندارد.
آبانبار حاجی معدلالسلطان
آبانبار مزبور در محله رامیان مقابل مسجد خسرو ( معروف به مسجد حاجی ملا عبدالعظیم )واقع گردیده و بانی آن حاجی معدلالسلطان (محمدمهدی بن محمد صادق محالی ) اردستانی است.
آبانبار دشت
این آبانبار نیز در دشت محله رامیان است اما بانی آن غیر معلوم و موقوفه هم ندارد.
آبانبار حاجی میر رحیم
آبانبار حاجی میر رحیم از بناهای حاجی میر رحیم اردستانی یکی از مهمترین تیرههای سادات منسوب به سید روح الله اردستانی جد امیر محم مهدی حکی الملک معروف است وموقوفه هم ندارد.
آبانبار میدان بازار
آبانباری است در محله کبودان بسیار قدیمی و بانی آن غیر معلوم موقوفه هم ندارد.
آبانبار ملایعقوب
این آبانبار واقع است در محله کبودان در نزدیکی مسجد کبودان که آن را ملا یعقوب اردستانی جد اعلای جعفر جلالی بنا کرده است.تاریخ ساختمان این آب انبار مقارن اوایل سلطنت فتحعلی شاه قاجار بوده است.
آبانبارهای شهر نایین
در شهرستان نایین بیش از 130 آبانبار وجود دارد که چیزی حدود 80 درصد آن به ویژه در فصل تابستان فعال است و به نوعی میتوان گفت که نایین شهر آب انبارهاست.
یکی از آب انبارها قدیمی شهر نایین، آب انبار کوزه گرخانه واقع در بافت سنتی و در محله کوزه گرخانه نایین است که این آب انبار، متعلق به دوره قاجار بوده و در سال 1383 به شماره 11559 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
آب انبارهای حاج سید محمد علی خان یا دوقلوی نایین، دوقلوی محمدیه و نوآباد از دیگر آب انبارها هستند.
آبانبار قورتان
روستای قورتان از توابع بخش بن رود شهرستان اصفهان، روبهروی ارگ قورتان در مقابل ضلع جنوبی، آن طرف زندهرود، آبانباری قدیمی و سنتی وجود دارد که از نظر معماری بسیار با ارزش است و قسمتی از سقف و جاهای دیگر آن تخریب شده که به همت میراث فرهنگی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. به نظر می رسد این بنا همانند قلعه قورتان مربوط به اوایل ورود اسلام به ایران (دوره بنى امیه )است.این بنا دارای بادگیرهای دیدنی و ستون های بسیار استوار در درون خود است.
آبانبار بلان
این بنا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اصفهان، بخش بن رود، دهستان گاوخونی، روستای بلان، سمت جنوبی پل بلان واقع شده و این اثر در تاریخ 22 آبان 1386 با شمارهٔ ثبت 20005 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آبانبار رجان
مربوط به دوره پهلوی است و در شهرستان اصفهان، بخش کوهپایه، روستای رجان واقع شده و این اثر در تاریخ 19 مرداد 1384 با شماره ثبت 12958 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آبانبار محله بالا (قهی)
این بنا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اصفهان، بخش جلگه، روستای قهی واقع شده و این اثر در تاریخ 24 اسفند 1383 با شماره ثبت 11539 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این سازههای به جا مانده از اعصار و قرون متمادی، امروزه تنها یادگاری از تهیه آب آشامیدنی مردم همراه با رنج و مشقت است اگر در آن زمان آبی موجود بوده که دغدغه ذخیره آن را داشتند اکنون دیگر در اصفهان آبی نیست که به فکر ذخیره آن باشیم؛ پس باید تلاش کنیم تا این آثار را به یادگار نگه داریم.
-------------------------گزارش از مریم ایروانی-------------------------
انتهای پیام/63007/ل30
16:01 - 19 فوریه 2014
1 بازنشر
18 بازدید
1 پاسخ