چگونگی پیدایش ساز و آواز در ترکمن‌ها

خبرگزاری فارس: درباره پیشینه ساز و آواز ترکمن‎ها، دانسته‌های اندکی در دست است موسیقی این قوم از برخی متون‎های پراکنده تاریخی و سفرنامه‎های جهانگردان آشکار می‎شود.

به گزارش خبرگزاری فارس از گرگان، بنا به برخی متون تاریخی در پایان سده ششم و آغاز سده هفتم میلادی – دوره ساسانی – گروهی از نوازندگان شمرقند و بخارا و کاشغر و تورفان در دربار چیدن به کار گماشته شدند و نوازنده‎ای ترکمن به نام کوشا یا قوشا بربط ترکمنی را به همراه خود به چیدن آورده است. با توجه به این گزارش متون تاریخی ترکمن از دیرباز با ساز موسیقی آشنا بودند اما با توجه (روزگار فرمانروایی ترکمن‎ها) و با پشتیبانی سلجوقیان و تمرندیان موسیقی تزکمن در اوج و شکوفایی قرار گرفته در زمان‌های نه چندان دور بخش‎ها یا (اوزان‌ها) با شرکت در مراسمات مختلف ترکمن رسالتی که بر دوش داشتند را به خوبی ایفا کردند. سازهای کوبه‌ای (رقص و پایی‌کوبی) در فرهنگ موسیقایی ترکمن است که بیشتر جنبه آیینی، مذهبی و رزمی دارد. ترکمن‌ها با تاختن توسط اسب خویش و با نواختن شانه بر پیکره‌دار و تار و پود فرش خویش و با رقصی موزون و رنجبار در نمدمالی، ریتم زندگی و ریتم موسیقی خویش را عرضه می‌دارد. بخشی ترکمن حتی در عروسی‌ها و مجالس شاد نیز سخن از زندگی و تاریخ حماسه بار خود می‌گوید، حرف مردم خود را، اگر هم شاد نمی‌گوید با غرور و استوار می‌گوید. هق‌هق‌های جانگذار بخشی‌ها حکایت از اندوه غرورآمیز یک قوم است که در طول تاریخ آماچ تاخ و تازه‌های فراوان را تجربه کرده است. *سازهای موسیقی ترکمن 1)دوتار 2) کمانچه 3) نی 4) زنبورک

دوتار= درباره ریشه پیدایش دوتار نوشته‌های مستند بسیار اندک بوده است و آگاهی درستی در دست نیست ولی در بررسی اوراق تاریخ بنا به روایتی به بیش از 6 هزار سال می‌رسد در ایران کهن تنبوره در بسیاری از مراحل برای خود جایگاهی داشته است . باستان‌شناسان در پیرامون آرمگاه حضرت دانیال نبی واقع در شوش هنگام حفاری تندیس دو مرد را به دست آوردند که هر کدام سازی در دست داشته‌اند که در دست یکی از آنها تنبوره یا دوتار و در دست دیگر بربط دیده می‌شود. این ساز را از آن روی که بیشتر کاسه آن را از چوب درخت توت می‌سازند توت تار و یا از آن روی که چوب را برای خشک کردن در تنور می‌گذارند تا مدیرا(تا مدیرا در زبان ترکمنی به معنی تنور است) و از آن روی که دارای دو سیم است دوتار نامند در قدیم تارهای دوتار از چله ابریشم تابیده شده بود اما امروزه از سیم استفاده می‌شود. کاسه دوتار از چوب درخت توت نر، صفحه‌یی را از چوب درخت توت ماده و دسته را از چوب درخت زردآلو (اریگ) که سخت است می‌سازند. *ساختمان و اجزای دوتار 1-کاسه 2 – دسته(ساپ) 3- صفحه(قاپاق) 4- پرده 5- گوشی‌ها(قولاق) 6-سیم گیر(بوینوز) 7- خرک روی دسته(شیطان اشک) 8- سیم(تار) 9- خرک روی صفحه (اشک) * اسامی پرده‌های دوتار پرده دوتار، هر یک آهنگ ویژه‎ای می‎سازد این پرده‎ها بر روی هم از پشت سر هم آمدن 13 پرده تشکیل یافته است. نام پرده‎ها به ترتیب از بالا به پایین عبارتند از: 1- باش پرده 2- نوایی پرده 3- یوقارقی آچیق پرده

4- یوقارقی قیامت پرده 5-باش پرده 6- گنگز و پرده 7-آشاقی آچیق پرده 8- ترکمن پرده 9- اوغوز جا پرده 10- گونی پرده 11- اشاقی قیامت پرده 12- کیچی شیروان پرده 13-اولی شیروان پرده گمانچه(قیجاق) این ابزار موسیقی در روزگار ساسانیان (قیجاق) نام گرفته و در روزگار قاجاریه به اولین بار در ترکمنستان رایج شده است در روزگار ناصرالدین شاه (حدود نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی) آن را شخصی کرد تبار به نام (علی سعید) به میان ترکمن‎ها آورده است. اما روایت دیگر تاریخ به کارگیری کمانچه در میان ترکمن‎ها به روایتی بخشی‎هایی از تیرهی تکه برای اولین بار آن را با اقتباس از کمانچه ایرانی و با انجام تغییراتی در اندازه آن در موسیقی ترکمنی وارد کرده‎اند. در گذشته کاسه کمانچه را از موی یال یا دم اسب می‎ساختند اما کمانچه‎های فعلی کاسه و دسته‎اش از چوب درخت توت و صفحه آن از پوست است که میان آن کلفت‎تر از دیگر بخش‎ها است و خرک آن از چوب عناب و دسته آن مخروطی شکل می‎باشد. * نی یا توتیک: نی در ترکمن صحرا سه نوع است: نی هفت بند، نی زبانه‎دار و نی جفت نی به جز نی هفت بند، از دو نوع دیگر کمتر استفاده می‎شود و تقریبا منسوخ شده‎اند. نی ترکمنی دارای چهار تا پنج سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت است. * قوپوز یا زنبورک سازی است که از دو کاسه کوچک و یک دسته چوبی و دو دسته تار تشکیل شده و صدایی شبیه به صدای زنبور دارد. این ساز بیشتر در میان زنان و دختران ترکمن رواج دارد.

* موسیقی ترکمن را می‎توان به سه شکل (الف-سازی ب- آوازی ج-ساز و آوازی) بخش کرد. الف ) آوازی: لالایی مادران – هودی‎ها – مولودخوانی- نوحه‎خوانی و ذکر از گونه‎های موسیقی آوازی بدون ساز است. ب)سازی: در این شکل نوازندگان تنها به نواختن دو تار در مقام (نوایی) برآمده و آواز خوانده نمی‎شود. ج) ساز و آوازی: شورانگیزترین شکل اجرای موسیقی ترکمن است.(نقل‌خوانی)، (شب‎خوانی)، (چوپانی‎خوانی) و (لاله‎خوانی) نمونه‎هایی از این شکل است. 1-موسیقی عاطفی: این نوع موسیقی تنها به شیوه آواز اجرا می‎شود که در قالب لالایی (هودی‎ها) مادران که با نوایی غم‎انگیز، احساسات و آرزوهای خویش را نسبت به فرزندانشان ابراز می‎دارند. 2- موسیقی تغزلی: این موسیقی به دو شیوه (لاله‎خوانی) و (چوپانی‎خوانی) بخش می‎شود لاله را دختران جوان، میان همسالان خود اجرا می‎کنند در چوپانی خوانی –که بیشتر به دست چوپانان صحرا انجام می‎گیرد- با اشعاری در دوری یار، با همراهی نی نواخته و خوانده می‎شود. 3- موسیقی حماسی- رزمی: این گونه موسیقی به شکل نقل خوانی است. در گذشته اشعاری حماسی- رزمی، توسط باغشی‎ها برای برانگیختن جوانان در نبرد با ستمکاران انجام می‎گرفته است. 4- موسیقی بزمی: این گونه موسیقی در جشن‎ها و مراسم عروسی به همراه اشعاری که آمیخته از ستایش زندگی است، با کمانچه و دوتار نواخته می‎شود.

شب‎خوانی نمونه‎ای از این گونه موسیقی است که در شب‎ها و مراسمات ویژه مذهبی توسط نوازندگان نواخته شده و سرور و شادی مردم را فراهم می‎کند. 5- موسیقی آیینی: این موسیقی در آیین‎ها و مراسم ویژه مذهبی به کار گرفته می‎شود که در اشکال مولودخوانی نوحه‎خوانی ذکر و پرخوانی انجام می‎گیرد. مولود خوانی در مساجد به مناسبت جشن‎های مذهبی اجرا می‎شود. نوحه‎خوانی بیشتر توسط زنان، در مراسم سوگواری، در ریخت اشعار غم‎انگیز خوانده می‎شود و ذکر و پرخوانی توسط پرخوان که با استفاده از نوازندگان در صدد درمان بیماران روانی است. * دستگاه‎های موسیقی سنتی ترکمن در هر دستگاه موسیقی، پرده‎های گوناگون هست که در آن سبک می‎نوازند. دستگاه‌های موسیقی ترکمن به چهارگونه بخش می‎شود: 1-تشیند 2- نوایی 3- قیرقلار 4- مخمسّ * سبک‎های موسیقی سنتی ترکمن موسیقی بزرگ ترکمن را مقام می‎گویند تا اکنون نزدیک به 500 مقام از ایام قدیم به روزگار ما رسیده است هر کدام سبک و میزان‎های ویژه‎ای دارد. مقام‎های ترکمنی هر کدام بیانگر رخدادی‌اند که مردم ترکمن در گذر تاریخ با آن روبرو شده‎اند به طوری که هر مقام داستان یک رخدادی است. موسیقی ترکمنی به چهار سبک بخش می‎شود که بر اساس پراکندگی قومی و جغرافیایی در سرزمین‎های ترکمن‎نشین نام‎گذاری شده است. 1-سبک سالیر – ساریق: در ترکمنستان، سرخس، ماری از این سبک پیروی می‎کنند.

2-سبک یموت –گوگلان: خود به چند شاخه فرعی بخش می‎شود و در این سبک داستان‎سرایی معمول بوده است.(چاودر-یول) هم از سبک یموت گوگلان پیروی می‎کند. 3-سبک دامانا 4-آخال تکه در این سبک‎ها لهجه تفاوت دارد. سازها و آوازها یکی است. ولی تن صدای، کشش، غلظت، زیر یا نرم بودن صدا فرق می‎کند. * زبان و مضامین موسیقی سنتی ترکمن موسیقی سنتی ترکمن بازگو کننده باورها، دردها، رنج‎ها، شادی‎ها، آرمان‎ها، آداب و سنت‎های، فرهنگ و تاریخ ترکمن است. زبان این موسیقی بیانگر ادبیات شفای گویای قوم ترکمن است. سازها از زبان و دل مردم و از ادراک غم و شادی‎های آنها مایه گرفته و بازتاب شرایط اجتماعی روزگار خود می‎باشد. در مضامین موسیقی ترکمن عشق به آزادی، آگاهی و فرمانروایی محرومین، همبستگی، دلاوری و برادری آکنده است. موسیقی ترکمن از این روی غم‎انگیز است که در روزگاران گذشته زندگی این قوم در هرج و مرج و کشتار و غارت فرمانروایان گذشت موسیقی ترکمن زمانی به ناله می‎آمد که قدرت‎ها بر سر تصرف سرزمین ایران به خونریزی می‎پرداختند. موسیقی ترکمن آینه تمام‎نمای فرهنگ و تاریخ قوم ستمدیده ترکمن است. * موسیقی سنتی ترکمن موسیقی لهو لعب نیست، یعنی با سازهای آن نمی‎شود پایکوبی کرد، ضد ضرب است، آهنگین نیست، در بسیاری از سازهایی که اندوهگین نیست و تغزلی است حتی نمی‎توان دست زد، لذا در میان این قوم رقص ملی وجود نداشته است. * ویژگی‎های موسیقی سنتی ترکمن

موسیقی سنتی ترکمن جزو ریشه‎دارترین موسیقی‎های جهان به شمار می‎رود، چرا که در هیچ گونه‎ای از آن، قطعات موسیقی دیگر ملت‎ها راه نیافته است. از دلایل منحصر به فرد بودن این موسیقی این است که این موسیقی‌ به علت مهارت همیشگی ترکمن‎ها و گریز از دست فرمانروایان ستمگر و یکجانشین نبودن زندگی عشایری، دست نخورده مانده است و دیگر اینکه موسیقی ترکمن تنها موسیقی اینکه با یک مضراب، دونت را می‎شود نواخت. ویژگی جداکننده دیگر آن این است که ریشه مضراب سازهای ترکمن ملهم از محیط طبیعی و پیوند آن با زندگی اجتماعی و عشیرقی ترکمن می‎باشد و از دای پای سم‎های اسب و شانه‎ای که بردار قالی کوبیده می‎شد، الهام گرفته شده است. * دشوار بودن نواختن سازهای ترکمنی یکی از ویژگی‎های موسیقی ترکمن است: * نامگذاری باغشی در موسیقی سنتی ترکمن نوازندگان موسیقی ترکمن باغشی نام دارند، که معنی آن گوناگون است در روزگار« ایغورها» باغشی به کسی گفته می‎شد که خط اویغوری را می‎توانست بخواند و یا در زبان چیدنی کلمه «باغشی» از کلمه «پاکشی» به معنای استاد و کسی که حالات «شامان» را به خود می‎گرفته نامیده می‎شده است و برخی نیز باور دارند «باغشی» ریشه آریایی داشته، به معنی بخش کردن و بیشکش آمده و گروهی باور دارند که این اصطلاحی معنوی است. باغشی‎ها زبان گویای وردم ترکمن بوده و در روزگاری که نگارش نبود، رسالت بزرگ دنبال کردن روایات، داستان‎ها، نقل‎ها و به طور بنیادی.حرکت تاریخی –فرهنگی را مردانه به دوش کشیدند.

نخستین گروه از این رادمردان را می‎توان «بابا قورقودا» قهرمان دوره اوغوزی و پیشگوی قوم دانست، وی با «قوپوز» خود داستان‎های عامیانه اوغوزها را برای ما به یادگار گذاشته با نام «اوزان» مطرح است. در خصوص تاثیر و توان اعجاز دوتار روایت است که یکبار که برادر «شوکر باغشی» را خان خیوه به اسارت برده بود، او توانست با پیروزی بر نوازنده دربار، برادرش را از چنگ خان نجات دهد. انتهای پیام/ش10

00:06 - 17 مهر 1390

78 بازدید

1 پاسخ

چگونگی پیدایش ساز و آواز در ترکمن‌ها

تازه ترین اخبار