حاشیهنشینی آمریکا؛ محصول همکاری کوتاه مدت ماسک و ترامپ
فرمان اجرایی ترامپ برای کاهش کمکهای خارجی با طراحی ایلان ماسک در قالب دپارتمان کارایی دولتی، با فروپاشی ساختار آژانس توسعه بینالمللی آمریکا زمینه را برای پیشروی چین و ترکیه در میدان توسعه جهانی فراهم ساخت.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ کمکهای توسعهای بینالمللی که زمانی نماد همبستگی جهانی بود اکنون در میانه رقابت قدرتهای بزرگ قرار گرفته است. با تغییرات سیاسی در غرب بهویژه کاهش نقش آژانسهایی مانند آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده (USAID) رقبای غیرغربی مانند آژانس همکاری توسعه بینالمللی چین (CIDCA) و آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (TİKA) فرصتهای جدیدی برای گسترش نفوذ پیدا کردهاند. این تحولات که از سال ۲۰۲۵ شتاب گرفته مدلهای بدون شرط سیاسی را در برابر رویکردهای مشروط غربی قرار میدهد و آینده کمکهای توسعه را به چالش میکشد.
کاهش نقش USAID ضربهای به مدل غربی
آژانس توسعه غربی که در سال ۱۹۶۱ تأسیس شد تا پیش از ۲۰۲۵ بزرگترین آژانس کمک توسعه جهان بود و متوسط هزینه عملیاتی سالانه آن بین ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲ حدود ۲۶ میلیارد دلار بود. اما در ژانویه ۲۰۲۵، دولت ترامپ با صدور فرمان اجرایی، کمکهای خارجی را برای ۹۰ روز متوقف کرد و قسمت قابل توجهی از برنامههای USAID را حذف نمود. این اقدام، که بخشی از ابتکار «دپارتمان کارایی دولتی» (DOGE) به رهبری ایلان ماسک بود، منجر به اخراج هزاران کارمند شد. در مارس ۲۰۲۵، وزارت خارجه ایالات متحده به کنگره اطلاع داد که USAID را بازسازی میکند و عملکردهای باقیمانده را با کاهش کارکنان به حدود ۱۵ موقعیت قانونی به خود جذب میکند. این تغییرات که با چالشهای قانونی روبرو شد، کمکهای ایالات متحده را از متوسط ۵۱.۴ میلیارد دلار کل کمک خارجی به حدود ۷ تا ۹ میلیارد دلار کاهش داد که این کاهش تأثیرات گستردهای داشته است. در آفریقا و خاورمیانه خلأ ایجادشده سازمانهای بینالمللی را با مشکل مواجه کرده و کشورها را به سمت منابع جایگزین سوق داده است. منتقدان مانند شورای روابط خارجی، این اقدام را «فاجعهای برای امنیت ملی آمریکا» میدانند، زیرا نفوذ غرب را در برابر رقبایی مانند چین تضعیف میکند.
ظهور سیدکا مدل بدون شرط چین
در مقابل نهاد آژانس توسعه بینالمللی چین (CIDCA) تأسیسشده در سال ۲۰۱۸ به عنوان «اتاق فرمان» کمکهای خارجی چین عمل میکند و سیاستها را تدوین مینماید، در حالی که وزارت بازرگانی (MOFCOM) اجرا را بر عهده دارد.هزینه عملیاتی مستقیم سیدکا در ۲۰۲۴ حدود ۲۵.۶ میلیون دلار بود، اما کل کمکهای چین از طریق MOFCOM به ۲.۸ میلیارد دلار رسید که عمدتاً به پروژههای زیرساختی ابتکار کمربند و جاده (BRI) اختصاص یافت.در سال ۲۰۲۵ سیدکا برنامههایی برای بیش از ۲۰۰۰ پروژه آموزشی و توسعه منابع انسانی اجرا کرد و بیش از ۵۰ هزار نفر را با تمرکز بر اهداف توسعه پایدار سازمان ملل آموزش داد.مدل سیدکا بدون شرط سیاسی است و بر همکاری جنوب-جنوب تأکید دارد که برای کشورهای در حال توسعه جذابتر از شرطهای غربی مانند اصلاحات دموکراتیک مد نظر آن ها است. در کنفرانس مطبوعاتی سهماهه اول سال ۲۰۲۵، سخنگوی سیدکا اعلام کرد که چین با سازمانهای بینالمللی در مورد تعطیلی USAID ارتباط برقرار کرده و از تداوم پروژهها حمایت میکند، بدون اینکه به یک جانبه گرایی آمریکا انتقاد مستقیم کند. گزارش بروکینگز نشان میدهد که چین از خلأ USAID برای پر کردن جای خالی در آفریقا و آسیا با سرمایهگذاری بیش از ۱.۳ تریلیون دلار در BRI از ۲۰۱۳ تا نیمه ۲۰۲۵ استفاده کرده است. این رویکرد نفوذ چین را افزایش داده و مدل غربی را به چالش کشیده است.
تیکا دیپلماسی نرم ترکیه
آژانس توسعه بینالمللی ترکیه (تیکا) که در سال ۱۹۹۲ تأسیسشده با تمرکز بر کشورهای ترکزبان پس از فروپاشی شوروی، اکنون در بیش از ۱۷۰ کشور فعالیت دارد و بیش از ۳۰ هزار پروژه اجرا کرده است. هزینه عملیاتی تیکا بخشی از کمک رسمی توسعه (ODA) ترکیه است که در سال ۲۰۲۳ حدود ۶.۸ میلیارد دلار بود. در سال ۲۰۲۴ کل کمک های توسعه ای ترکیه ۷.۴ میلیارد دلار بود که بر آموزش، بهداشت و مرمت آثار فرهنگی عثمانی تمرکز داشت.در سال ۲۰۲۵ تجارت ترکیه با آفریقا هدف ۵۰ میلیارد دلار را دارد در حالی که در ۲۰۲۴ حدود ۳۷ میلیارد دلار بود و تیکا نقش کلیدی در این گسترش ایفا کرد. با پروژههایی در ۶۲ دفتر هماهنگی برنامه در ۶۱ کشور.مدل تیکا مانند سیدکا، بدون شرط سیاسی است و بر دیپلماسی فرهنگی تأکید دارد که آن را از آژانسهای غربی متمایز میکند. در بالکان و آفریقا، تیکا بدون فشار برای اصلاحات غربی پروژههایی برای توسعه محلی اجرا کرده که به نفوذ ترکیه کمک میکند.گزارشهای OECD نشان میدهد که کمکهای ترکیه در سالهای اخیر افزایش یافته و گسترش به آفریقا و آسیای مرکزی ادامه دارد. این مدل، ترکیه را به عنوان شریکی برابر برای جنوب جهانی معرفی میکند.
آیا غرب به حاشیه رانده می شود؟
رقابت بین مدلهای غربی (مشروط به اصلاحات سیاسی) و غیرغربی (بدون شرط، تمرکز بر زیرساخت و فرهنگ) شدت گرفته است. گزارش اندیشکده آمریکایی CSIS نشان میدهد که در عصر رقابت قدرتهای بزرگ، کمکهای توسعه به ابزاری اقتصادی تبدیل شده و چین با BRI و ترکیه با دیپلماسی نرم، خلأ USAID را پر میکنند. در آفریقا جایی که USAID نقش کلیدی داشت، چین و ترکیه نفوذ خود را افزایش دادهاند.بصورت کلی و با توجه به روند فعلی و افزایش قدرت اقصادی رقبایی مانند چین می توان گفت آینده کمکهای توسعه به سمت مدلهای غیرغربی گرایش دارد، جایی که سیدکا و تیکا با رویکردهای بدون شرط، غرب را به حاشیه میرانند. تعطیلی USAID در سال ۲۰۲۵ این روند را شتاب بخشیده و کشورها را به سمت شرکای انعطافپذیرتر سوق داده است. #آژانس_توسعه_بینالمللی#سیدکا#تیکا
10:28 - 11 مهر 1404