نخلهایی که هنوز میگریند؛ روایت کویر از کربلا
آیین نخلگردانی در خراسان جنوبی، تنها یک مراسم عزاداری نیست، بلکه بازخوانی تاریخی از عاشورا در قالب سنتی مردمی است؛ آیینی که در آن چوب و پارچه و نوحه، به زبان مشترک عشق به اهلبیت(ع) تبدیل میشوند.
خبرگزاری فارس- خراسان جنوبی؛ نخلگردانی یکی از کهنترین و باشکوهترین آیینهای عزاداری در خراسان جنوبی است که در روز عاشورا، و در برخی نقاط در ساعات منتهی به ظهر این روز، با حضور گسترده مردم در شهرها و روستاها برگزار میشود؛ آیینی که در آن سازههای چوبی عظیم به نام «نخل»، به عنوان نمادی از پیکر مطهر امام حسین(ع) یا تابوت شهدای کربلا، بر دوش عزاداران به حرکت درمیآید و فضای شهر و روستا را در اندوهی عمیق و معنوی فرو میبرد.این آیین در شهرستانهایی همچون فردوس، طبس، بیرجند، بشرویه و برخی روستاهای تاریخی استان، با تفاوتهایی در ساختار، شیوه اجرا و باورهای محلی برگزار میشود؛ تفاوتهایی که هرچند در ظاهر تنوع ایجاد کردهاند، اما در عمق خود، بر یک حقیقت مشترک استوارند: ارادت بیپایان مردم این دیار به فرهنگ عاشورا و مکتب سیدالشهدا(ع).
نخل؛ سازهای مقدس در حافظه آیینی مردم
در فرهنگ مردم خراسان جنوبی، نخل تنها یک سازه چوبی نیست، بلکه موجودیتی آیینی و مقدس دارد که با نامها و نیتهای مختلف پیوند خورده است. هر نخل معمولاً به نام یکی از شخصیتهای واقعه کربلا یا اهلبیت(ع) شناخته میشود و در طول سال، در حسینیهها و تکیهها نگهداری میشود تا در ماه محرم، جان دوباره بگیرد.یکی از خادمان قدیمی هیئتهای مذهبی در بیرجند در توصیف این جایگاه میگوید: «برای مردم، نخل فقط یک وسیله حمل عزاداری نیست؛ نخل، صاحب دارد و احترامش مثل احترام به یک موجود زنده است. وقتی نخل حرکت میکند، انگار کاروان کربلا دوباره در شهر به راه افتاده است.»این نگاه سبب شده است که علمداری و نخلگردانی در بسیاری از خانوادهها به صورت موروثی منتقل شود و نسلهای جوان، زیر نظر بزرگان هیئت، مسئولیت حمل و نگهداری آن را بر عهده بگیرند.
فردوس؛ نخلهایی در مدار طبل و نظم آیینی
در شهرستان فردوس، نخلگردانی یکی از پیچیدهترین و منسجمترین اشکال این آیین را به خود اختصاص داده است. در این شهر، چندین هیئت مذهبی هر کدام نخل مستقل خود را دارند و حرکت آنها با نظم خاصی و بر اساس صدای طبل هدایت میشود.یکی از پیشکسوتان هیئتهای مذهبی فردوس میگوید: «در فردوس، حرکت نخلها فقط با زور بازو نیست؛ همه چیز با ریتم طبل تنظیم میشود. هر ضربه طبل، فرمان حرکت یا توقف است و نخلگردانها سالها تمرین میکنند تا هماهنگ بمانند.»نخلها در این شهرستان، سازههایی سنگین و چند متری هستند که گاه بیش از یک تن وزن دارند و حمل آنها توسط دهها نفر از عزاداران انجام میشود؛ مسیری که از حسینیهها تا محل اقامه نماز ظهر عاشورا طی میشود و با اوج عزاداری در مصلی پایان مییابد.
طبس؛ نخلهایی در سایه قنات و کویر
در طبس، نخلگردانی حال و هوایی متفاوت دارد. دو نخل مشهور این شهر، متعلق به هیئتهای قدیمی منطقه، پس از نماز ظهر عاشورا در میان انبوه عزاداران در سطح شهر به حرکت درمیآیند.در این آیین، حضور نمادهای دیگری همچون اسبهای سیاه و سفید که یادآور ذوالجناح هستند، فضای مراسم را به یک بازنمایی نمادین از واقعه کربلا تبدیل میکند. یکی از اهالی طبس در اینباره میگوید: «وقتی نخل در خیابان حرکت میکند و نوحه در فضا میپیچد، انگار شهر از امروز جدا میشود و به کربلا وصل میگردد.»
درخش؛ نخلگردانی با آیینهای صوتی و کوبشی
در شهر تاریخی قهستان، نخلگردانی با شیوهای خاص و متفاوت اجرا میشود. در این روستا، نخلها در سه نوبت—عصر تاسوعا، شب عاشورا و ظهر عاشورا—به حرکت درمیآیند و همراه با دستههایی از عزاداران که با چوبهای مخصوص، ریتمی هماهنگ ایجاد میکنند، فضایی صوتی و آیینی ویژه شکل میگیرد.یکی از نخلگردانان این روستا میگوید: «صدای چوبها و نوحهها با هم ترکیب میشود و انگار همه روستا یک صدا میشود؛ این صدا برای ما یادآور تشنگی و غربت کربلاست.»
بشرویه؛ ۷۲ نخل به یاد ۷۲ شهید کربلا
در بشرویه، نخلگردانی شکلی نمادین و باشکوه دارد. ۷۲ نخل در این شهرستان، به یاد ۷۲ شهید کربلا، در آیینی تاریخی و ثبتشده به حرکت درمیآیند؛ آیینی که در کنار سایر رسوم عاشورایی، این شهر را به یکی از کانونهای مهم فرهنگ عزاداری در شرق کشور تبدیل کرده است.یکی از پژوهشگران میراث معنوی در اینباره میگوید: «بشرویه یکی از معدود نقاطی است که در آن، نخلگردانی فقط یک مراسم نیست؛ بلکه یک روایت زنده از تاریخ عاشورا است که در قالب حرکت جمعی بازآفرینی میشود.»
نخلگردانی؛ پیوند ایمان، هویت و همبستگی اجتماعی
نخلگردانی در خراسان جنوبی تنها یک آیین مذهبی نیست، بلکه بستری برای همبستگی اجتماعی، انتقال فرهنگ عاشورا و تقویت هویت محلی است. حضور نسلهای مختلف در کنار یکدیگر، از کودکان تا سالمندان، این آیین را به صحنهای برای انتقال میراث معنوی تبدیل کرده است.کارشناسان فرهنگی معتقدند استمرار این آیینها، نقش مهمی در حفظ هویت دینی و فرهنگی منطقه دارد و هر ساله با استقبال گسترده مردم و علاقهمندان فرهنگ عاشورا همراه است.در نهایت، نخلگردانی در خراسان جنوبی، روایتی زنده از عشق، وفاداری و حماسه است؛ روایتی که در آن چوب و پارچه و طبل، تنها ابزار نیستند، بلکه زبان گویای قرنها دلدادگی به سیدالشهدا(ع) به شمار میروند؛ آیینی که هر سال، با برافراشته شدن نخلها، عهدی دوباره میان مردم این دیار و کربلای حسینی رقم میزند.#محرم#عاشورا#امام_حسین#سیدالشهدا#نخل_گردانی#آیین_های_عاشورایی
16:48 - 2 تیر 1405