رانت ارزی، واردات کاغذ را ۲.۵ برابر کرد
رئیس سندیکای کاغذ و مقوا کشور گفت: بازار کاغذ در سالهای اخیر زیر فشار نوسانات ارزی، واردات بیش از نیاز بهدلیل رانت ارزی و اختلاف میان وزارت صمت و ارشاد دچار آشفتگی شده است.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ بازار کاغذ در سالهای اخیر به یکی از نمونههای بارز چالشهای اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ بازاری که از یک سو با رشد قیمتها، نوسانات شدید ارزی، کاهش ظرفیت تولید داخلی و تنگناهای تأمین مالی مواجه است و از سوی دیگر، سیاستگذاریهای ناهماهنگ و گاه متناقض دستگاههای دولتی روند عرضه و توزیع آن را پیچیدهتر کرده است. این مشکلات، نهتنها صنعت چاپ و نشر را دچار چالش کرده، بلکه بحث سرانه مطالعه و تأثیر قیمت کتاب بر عادات فرهنگی جامعه را نیز در مرکز توجه قرار داده است.برای بررسی دقیقتر واقعیتهای میدانی و اقتصادی این حوزه، گفتوگویی تفصیلی با ابوالفضل روغنی گلپایگانی رئیس سندیکای کاغذ و مقوا کشور و رئیس کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی ایران انجام دادیم؛ گفتوگویی که تلاش دارد تصویری جامع از وضعیت امروز بازار کاغذ و چالشهای آن ترسیم کند و به پرسشهای مهمی درباره قیمتها، واردات، رانت ارزی، سهم کاغذ در قیمت کتاب، مشکلات بین نهادی و نسبت میان قیمت کتاب و سرانه مطالعه پاسخ دهد.
فارس: در سالهای اخیر قیمت کاغذ رشد قابل توجهی داشته است. چه عواملی این افزایش را رقم زدهاند؟روغنی گلپایگانی: افزایش قیمت کاغذ را باید در قالب کلیت اقتصاد کشور تحلیل کرد. هیچ کالایی در ایران از نوسانات ارزی مصون نیست و بازار کاغذ نیز به طور مستقیم با نرخ دلار پیوند خورده است. بخش عمده کاغذ مصرفی کشور وارداتی است و حتی در مواردی که کارخانههای داخلی تولید دارند، مواد اولیه مانند خمیر کاغذ، تجهیزات، ماشین آلات مورد نیاز صنعت و بسیاری از نیازهای فرعی با ارز خارجی تأمین میشود. بنابراین کوچکترین تغییر در نرخ ارز، بلافاصله هزینه تمامشده کاغذ را افزایش میدهد.در سه تا چهار سال اخیر نرخ ارز چندین برابر شده و حتی در برخی مقاطع در طول یک روز دو مرتبه تغییرات جدی داشته است. چنین شرایطی نهتنها مانع برنامهریزی و ثبات در تولید است، بلکه هزینههای توزیع، حملونقل و تأمین مالی را نیز تحت فشار میگذارد. این وضعیت موجب شده صنعت کاغذ همانند بسیاری از صنایع کشور با رشد منفی مواجه شود. طبق دادههایی که وجود دارد، رشد صنعت در ششماهه نخست سال جاری نزدیک به دو درصد منفی بوده و برخی کالاهای اساسی مردم تا بیش از ۹۷ درصد افزایش قیمت را تجربه کردهاند. بازار کاغذ نیز از این قاعده مستثنا نیست.
اقتصاد کشور مجموعهای درهمتنیده است و نمیتوان انتظار داشت یک بخش بدون تأثیرپذیری از بخشهای دیگر مسیر متفاوتی را طی کند. وقتی ناترازی انرژی، کمبود نقدینگی، تورم جهانی پس از دوران کرونا و مشکلات ساختاری در زنجیره تولید همگی در کنار هم قرار میگیرند، افزایش قیمت کاغذ کاملاً قابل پیشبینی است.فارس: نیاز واقعی کشور به کاغذ چقدر است و چه میزان وارد میشود؟روغنی گلپایگانی: برآوردهای موجود نشان میدهد که کشور سالانه حدود ۱۵۰ هزار تن کاغذ تحریر نیاز دارد. با این حال آمار واردات بسیار بالاتر از این رقم است و سالانه حدود ۳۸۰ هزار تن کاغذ وارد کشور میشود. این اختلاف قابل توجه میان نیاز واقعی و میزان واردات یکی از مهمترین چالشهای بازار کاغذ است.واردات کاغذ بیش از نیاز کشور با ارز رانتیروغنی گلپایگانی علت اصلی این فاصله را تخصیص ارز ارزانقیمت میداند. در شرایطی که ارز (در تالار دوم مبادله) با نرخ پایینتر از قیمت آزاد ارائه میشود، طبیعی است که برخی افراد به واردات بیش از نیاز واقعی کشور روی بیاورند. این وضعیت زمینه ایجاد رانت را فراهم میکند و بخشی از کاغذ وارداتی نیز به جای مصرف فرهنگی، در مسیرهای دیگر استفاده میشود. این چرخه نهتنها موجب افزایش تقاضای غیرواقعی برای ارز میشود، بلکه کنترل بازار و تشخیص نیاز واقعی را دشوار میکند.
فارس: تأمین ارز برای واردات کاغذ به چه صورت انجام میشود و چه مشکلاتی در این زمینه وجود دارد؟روغنی گلپایگانی: واردکنندگان برای دریافت ارز باید از طریق تالار دوم اقدام کنند، اما فرآیند تخصیص ارز معمولاً بسیار طولانی است. معمولاً بین شش تا هشت ماه و در برخی موارد حتی تا یک سال زمان لازم است تا واردکننده بتواند ارز مورد نیاز را دریافت کند. چنین تأخیرهایی موجب افزایش هزینه خواب سرمایه، اختلال در زمانبندی واردات و فشار بیشتر بر قیمت نهایی کاغذ میشود.نرخ ارز در تالار دوم در روزهای اخیر حدود ۸۸ تا ۹۰ هزار تومان بوده، در حالی که نرخ آزاد به بیش از ۱۱۲ هزار تومان رسیده است. همین اختلاف انگیزههایی برای استفاده سوء از اختلاف قیمت ایجاد میکند. با وجود این، واردکنندگان ناچارند برای تأمین ارز در صفهای چندماهه بمانند؛ موضوعی که یکی از عوامل اصلی افزایش قیمت و کمبودهای مقطعی در بازار به شمار میرود.پ
فارس: آیا افزایش قیمت کاغذ تأثیر مستقیمی بر افزایش قیمت کتاب دارد؟روغنی گلپایگانی: تحلیل سهم کاغذ در قیمت کتاب یکی از بحثهای رایج در حوزه نشر است، کاغذ تنها حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد از قیمت تمامشده کتاب را تشکیل میدهد. بخش عمده هزینههای یک کتاب شامل چاپ، زینک، فیلم، حقالتألیف، نیروی انسانی، هزینههای پخش، حملونقل و ساختار توزیع است که مجموعاً ۷۰ درصد قیمت نهایی را تشکیل میدهند.یک سوم قیمت کتاب از نرخ کاغذ متاثر استبه این ترتیب گرانی کاغذ تنها بر یکسوم قیمت کتاب اثر مستقیم دارد و دو سوم قیمت کتاب ناشی از هزینههای دیگری است که ربطی به بازار کاغذ ندارد. این نکته نشان میدهد که افزایش قیمت کتاب الزاماً به معنای افزایش هزینه کاغذ نیست و عوامل متعددی در این افزایش نقش دارند.فارس: با توجه به پایین بودن سرانه مطالعه در کشور، آیا میتوان گفت افزایش قیمت کتاب دلیل اصلی برای این مساله موثر است؟روغنی گلپایگانی: قیمت کتاب تأثیر تعیینکنندهای بر سرانه مطالعه ندارد. بررسی روند ۴۰ سال اخیر نشان میدهد که حتی زمانی که قیمت کتاب بسیار پایینتر از امروز بود، سرانه مطالعه وضعیت بهتری نداشت. بنابراین پایین بودن سرانه مطالعه علتهای فرهنگی و اجتماعی دارد و نباید آن را صرفاً به قیمت کتاب یا گرانی کاغذ نسبت داد.
فرهنگ کتابخوانی در ایران ریشهدار و پایدار نیست. مقایسه رفتار مردم در شهرهای ایران با کشورهایی مانند کشورهای اروپایی نشان میدهد که در بسیاری از فضاهای عمومی مانند مترو، اتوبوس و فرودگاه، تعداد افرادی که کتاب میخوانند بسیار کم است. بنابراین مشکل اصلی به نبود عادت مطالعه و ضعف فرهنگ کتابخوانی بازمیگردد نه قیمت کتاب.فارس: نقش وزارت صمت، وزارت ارشاد و بانک مرکزی در مدیریت بازار کاغذ چیست و آیا این دستگاهها وظایف خود را بهدرستی انجام دادهاند؟روغنی گلپایگانی : دستگاههای دولتی مرتبط با حوزه کاغذ، از جمله وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بانک مرکزی، در انجام وظایف خود کوتاهی می کنند. هیچیک از این دستگاهها تکالیف قانونی خود را با جدیت و دقت لازم دنبال نمی دهند و نتیجه این عملکرد، سردرگمی بازار و تضعیف نظارت است.یکی از عوامل مهم ایجاد بحران در بازار کاغذ اختلاف جدی میان دو وزارتخانه ارشاد و صمت است. یکی نماینده تولیدکنندگان و دیگری نماینده مصرفکنندگان است و این اختلافهای بیندستگاهی، باعث کندی تصمیمگیری و عدم انسجام در سیاستگذاری شده است. نبود نظارت کافی نیز به سودجویی برخی افراد و تشدید مشکلات بازار دامن زده است.
فارس: با توجه به این مشکلات، راهکار اصلی برای بهبود وضعیت بازار کاغذ چیست؟روغنی گلپایگانی: مهمترین راهکار، ایجاد شفافیت کامل و حذف رانت ارزی است. تخصیص ارز ارزانقیمت به واردکنندگان نهتنها نیاز واقعی کشور را تحریف میکند، بلکه انگیزه واردات غیرضروری را افزایش میدهد. باید ارز به قیمت آزاد و تک نرخی به صورت شفاف در اختیار همه قرار گیرد و هرگونه یارانه یا امتیاز ویژه که موجب ایجاد رانت میشود حذف شود. این اقدام نهتنها واردات را به اندازه نیاز واقعی تنظیم میکند، بلکه نظارت بر بازار را آسانتر میسازد.همچنین هماهنگی میان دستگاههای دولتی، کوتاه شدن مسیر تأمین ارز، توجه به ناترازی انرژی و تقویت تولید داخلی از دیگر اقداماتی است که میتواند به ثبات بازار کاغذ کمک کند.اظهارات روغنی گلپایگانی به عنوان یک فعال اقتصادی نشان میدهد که بازار کاغذ در ایران ترکیبی از چالشهای اقتصادی، ساختاری و فرهنگی را در بر میگیرد؛ از وابستگی کامل به ارز و واردات گرفته تا نوسانات شدید بازار، صفهای طولانی تأمین ارز، اختلاف میان نهادهای دولتی، سوءاستفادههای ناشی از رانت ارزی و ضعف نظارت. در کنار این عوامل، موضوع مهمتری نیز وجود دارد: نبود فرهنگ پایدار مطالعه در کشور. حتی در صورت کاهش قیمت کاغذ و کتاب، بدون اصلاح ساختارهای فرهنگی، نمیتوان انتظار افزایش چشمگیر سرانه مطالعه را داشت.بنابراین برای حل مشکل بازار کاغذ، نگاه جزیرهای کافی نیست و باید این بازار را در بستر اقتصاد ملی و فرهنگ عمومی کشور تحلیل کرد؛ تحلیلی که بدون همکاری همه دستگاهها، اصلاح سیاستهای ارزی و پذیرش واقعیتهای موجود به نتیجه نخواهد رسید.#هفته_کتاب#بخوانیم_برای_ایران#یار_مهربان
09:58 - 27 آبان 1404
