بعد از ۸۰ سال مشهورترین رمان «آلبر کامو» فیلم شد
فرانسوا اوزون با اقتباس سیاهوسفید از رمان کلاسیک «بیگانه» اثر آلبر کامو، پس از بیش از ۸۰ سال، باز هم بحثهای جنجالی درباره استعمار الجزایر و پوچی زندگی را زنده کرده است. فیلم با بازی بنجامین ووآزن، هم ستایش و هم انتقاد، از جمله از دختر نویسنده، برانگیخته است.
خبرگزاری فارس ـ سینما: با گذشت بیش از ۸۰ سال از انتشار رمان «بیگانه» اثر آلبر کامو، این کتاب همچنان یکی از پرخوانندهترین و بحثبرانگیزترین آثار ادبیات فرانسه در جهان به شمار میرود.با وجود شهرت فراگیر، تلاشهای اندکی برای اقتباس از این رمان ــ که به انگلیسی با عنوان «The Stranger» منتشر شده ــ برای سینما و تلویزیون صورت گرفته است؛ زیرا این اثر به دلیل نحوهٔ بازنمایی استعمار فرانسه در الجزایر، همواره مناقشهبرانگیز بوده است.وبسایت فرهنگی «کالت نیوز» نوشت: «اقتباس سینمایی از رمان بیگانه آلبر کامو، چیزی شبیه صعود به هیمالیاست.»فرانسوا اوزون، کارگردان فرانسوی، با ساخت اقتباسی سیاهوسفید از این رمان ۱۹۴۲، تلاش کرده است پاسخی به این چالش بدهد. اما همین تلاش دوباره بحثها دربارهٔ گفتهها و ناگفتههای کامو در خصوص الجزایر فرانسه که استعمار آن در سال ۱۹۶۲ و با پایان جنگ استقلال خاتمه یافت را زنده کرده است.فیلم اوزون با عنوان «بیگانه» سال آینده در بریتانیا اکران خواهد شد و تاکنون نقدهای متفاوتی دریافت کرده است. این فیلم طولانی، سرشار از حالوهوای سنگین و تا حد زیادی همچون شخصیت کمحرف و ضدهیروِ آن، مرسو با بازی بنجامین ووآزن و در نقش یک مهاجر فرانسوی در الجزایر سرد و سنگین است.ناتوانی مرسو در نشان دادن احساسات پس از مرگ مادرش و بیاعتناییاش پس از کشتن «یک عرب» در ساحل، او را در نهایت به اعدام با گیوتین محکوم میکند.
در سال ۱۹۶۷، لوکینو ویسکونتی، کارگردان ایتالیایی، نخستین اقتباس سینمایی از این رمان را با بازی مارچلو ماسترویانی ساخت، اما این فیلم شکست خورده تلقی شد. ویسکونتی در ابتدا آلن دلون را برای نقش مرسو میخواست، اما استودیو این انتخاب را نپذیرفت.نجیب سیدی موسی، پژوهشگر علوم سیاسی و نویسندهٔ چندین اثر دربارهٔ الجزایر، معتقد است فیلم جدید در بازنمایی پوچی بنیادین رمانِ نخست کامو موفق بوده است.او میگوید: «اوزون به متن وفادار مانده، زیرا بهخوبی بیان کرده که بیگانه چیست: رمانی درباره پوچی. مرسو به خاطر کشتن یک عرب محکوم نمیشود؛ عدالت استعماری هرگز یک اروپایی را بهخاطر کشتن یک بومی به اعدام محکوم نمیکند.»«مرسو به خاطر بیتفاوتیاش، برای گریه نکردن در مرگ مادرش، برای داشتن رابطهٔ خارج از ازدواج و برای ملحد بودن محکوم میشود؛ یعنی برای چیزهایی که با ارزشهای جامعهٔ اروپایی استعماری در تضاد است. بیگانه بیانیهای ضد استعماری نیست؛ کامو تصویری از جامعهای ارائه میدهد که آن را بهخوبی میشناسد.»کامو، که در سال ۱۹۵۷ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد، در الجزایر فرانسه ــ از والدینی اروپاییتبار و تحت حکومت استعماری فرانسه ــ متولد شد. او حتی در فقر، به عنوان یک شهروند فرانسوی از حقوقی برخوردار بود که به اکثریت عرب یا بربر این سرزمین اعطا نمیشد.سیدی موسی میگوید اوزون با ظرافت به جنبههای غیرانسانی جامعهٔ استعماری چه برای استعمارگر و چه استعمارشده ـ اشاره کرده است.او میگوید: «فیلم از این جهت جسورانه و در عین حال وفادار به کتاب است و با افزودن این جزئیات کوچک، روایت را برای تماشاگر امروزی بازسازی میکند. از این نظر، فیلم بسیار خوب ساخته شده است.»
اما ژاک دنیل، برنامهریز سینما، در نقدی برای مجلهٔ Causeur شور و شوق کمتری نشان داده است.او نوشته: «اقتباس اوزون میان نوعی وفاداری در نمایش بیتفاوتی و کمبود شفقت انسانی مرسو و نوعی خیانت آشکار به دلیل فقدان جاهطلبی متافیزیکی و تفسیر کاملاً سیاسی از رمان، در نوسان است.»«در آثار کامو، پوچی از تقابل میان انسان و جهان سرچشمه میگیرد؛ اما در اثر اوزون، این پوچی در میزانسن یکدست و کنترلشده حل میشود. بیگانه اوزون فیلمی صیقلی، متفکرانه و استادانه است، اما الهام ندارد. اوزون از کامو اقتباس نمیکند؛ بلکه دربارهٔ او نظر میدهد.»کاترین برون، استاد ادبیات در دانشگاه سوربن، میگوید رمان «بیگانه» به دلیل ابهام ذاتیاش همچنان جامعهٔ فرانسه را دچار تفرقه میکند.او میگوید: «این رمان همچنان معمایی است که هر کسی میتواند برداشت خود را از آن ارائه دهد درست مانند خودِ کامو. این رمان به همان اندازه که دربارهٔ گفتههاست، دربارهٔ سکوتها و ناگفتهها در مورد استعمار فرانسه است؛ سکوتهایی که هیچ اجماعی دربارهشان وجود ندارد.»او میافزاید: «در بیگانه، کامو را میتوان در هر دو سوی این جدال دید. او تنشها و تناقضات را منعکس میکند. هر کسی میتواند چیزی برای تأیید نظر خود یا حتی برای انتقام گرفتن از آن بیابد. هیچکس نمیتواند حرف آخر را در مورد این کتاب بزند؛ این رمان پایانناپذیر است.»
کامو در ژانویهٔ ۱۹۶۰ در ۴۶ سالگی در یک تصادف رانندگی درگذشت. دختر ۸۰ سالهٔ او، کاترین کامو که متولی آثارش نیز هست میگوید از فیلم اوزون خوشش آمده، هرچند معتقد است حضور خواهر مقتول عرب در فیلم، به نام «جمیلا»، نتیجه ملاحظات سیاسی بوده است. در رمان هیچکدام از این شخصیتها نام ندارند؛ اما در فیلم، نماهای پایانی جمیلا را کنار قبر برادرش، «موسی حمدانی»، نشان میدهد.کاترین کامو میگوید: «فکر میکنم فیلم بسیار خوب بود، اما نقشی که به خواهر در پایان داده شده، مناسب نبود. او کنار قبر برادرش نشان داده میشود؛ این در کتاب وجود ندارد و برای من تناقض داشت. تصور میکنم فرانسوا اوزون این صحنه را برای پاسخ به فضای بیداری (woke) امروز اضافه کرده است.»#آلبر_کامو#سینما 10:37 - 10 آذر 1404