گمشدهای که رهبر شهید از میان غبار تاریخ بیرون کشید
علوم انسانیِ مبتنی بر قرآن، سالها در دوران پهلوی در غبار ترجمهزدگی و تقلید از نظریههای غربی گم شده بود؛ رهبر شهید آن را از میان همین غبار تاریخی بیرون کشید و «روحِ همه علوم» و «نقشه راه تمدنسازی» معرفی کرد. امروز رتبه دوم جهان در الهیات و رشد ۳۷ برابری تولید علم، ثمره این نگاه است.
خبرگزاری فارس، چهارمحال و بختیاری| علوم انسانی در ایران پیش از انقلاب، کاملاً وابسته به نظریههای غربی بود و هیچگونه نظریهپردازی اسلامی در آن راه نداشت. در دوران پهلوی، دانشگاهها صرفاً به ترجمه و انتقال محفوظات غربی میپرداختند و هیچ خروجی علمی متناسب با نیازهای بومی کشور تولید نمیکردند.یکی از مصادیق عینی این وضعیت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بود که در دوران پهلوی با عنوان «بنیاد فرهنگ ایران» و با هدف پاسداشت زبان فارسی و زیر نظر فرح پهلوی تأسیس شده بود. این بنیاد، تنها به ثبت و حفظ میراث فرهنگی میپرداخت و هیچ نقشی در نظریهپردازی و تولید علوم انسانی اسلامی نداشت. پس از انقلاب اسلامی، این بنیاد با یازده مؤسسه علمی و پژوهشی دیگر ادغام شد و به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تبدیل گردید. امروز این پژوهشگاه با ۱۳ پژوهشکده، به عنوان قدیمیترین و بزرگترین پژوهشگاه علوم انسانی در ایران و خاورمیانه، به مرکز نظریهپردازی اسلامی و تولید علوم انسانی بومی تبدیل شده است و نمادی از تحولی است که رهبر شهید از دل آن عبور کردند.رهبر شهید از همان سالهای اولیه انقلاب، بر ضرورت تحول در علوم انسانی و اسلامیسازی آن تأکید داشتند. ایشان در سالهای اخیر نیز بر ضرورت «اجتهاد علمی» در علوم انسانی تأکید داشته و آن را «روح دانش و کالبد اصلی علوم بشری» معرفی کردهاند که فکر، مسیر و مقصد جامعه را مشخص میکند.محمد سبحانی، عضو اندیشکده حکمرانی شریف، با اشاره به رویکرد رهبر شهید در مواجهه با مسائل آموزشی و پژوهشی، بر این نکته تأکید دارد که نباید مسائل را صرفاً با نگاه مقطعی مدیریت کرد، بلکه باید برای حل ریشهای مشکلات، برنامههای بلندمدت طراحی و اجرا شود.
از این منظر، «علم نافع» علمی نیست که صرفاً در مجلات علمی منتشر شود، بلکه علمی است که بتواند مشکلات مردم را حل کند و کیفیت زندگی آنان را ارتقا دهد. در علوم انسانی نیز باید به جای تمرکز بر افزایش کمی مقالات، به ارتقای کیفیت پژوهشها توجه کرد تا نتایج آن بهصورت عینی در سیاستگذاریهای فرهنگی و اجتماعی کشور نمود پیدا کند.علوم انسانی؛ نقشه راه قدرت در اندیشه رهبر شهیددر منظومه فکری رهبر شهید، علم و پیشرفت مفاهیمی حاشیهای یا تزئینی نبودند، بلکه در کانون اندیشه تمدنی ایشان قرار داشتند. از نگاه ایشان، علم تنها ابزاری برای توسعه اقتصادی یا ارتقای شاخصهای فناورانه نیست، بلکه ظرفیت راهبردی یک ملت برای ساخت آینده، حل مسائل پیچیده و حضور مؤثر در معادلات جهانی است. ایشان معتقد بودند که اگر فناوریهای نوین ابزار تولید قدرت ملی هستند، علوم انسانی نقشه راه و جهتدهنده اصلی این قدرت به شمار میروند.یکی از کلیدواژههای مهم در این منظومه، «جهاد علمی» است. جهاد علمی در این نگاه، تلاشی مستمر، هدفمند، فداکارانه و دشمنشکن برای ارتقای توان علمی کشور است؛ تلاشی که فراتر از یک فعالیت حرفهای یا آکادمیک قرار میگیرد و به نوعی مجاهدت برای استقلال و عزت ملی تبدیل میشود. رهبر شهید از همین منظر بر «مرجعیت علمی» تأکید داشتند؛ به این معنا که یک کشور از جایگاه مصرفکننده دانش به موقعیت تولیدکننده و مرجع فکری در عرصه جهانی ارتقا یابد. این مسئله در نگاه ایشان صرفاً یک هدف دانشگاهی نیست، بلکه افقی تمدنی دارد. تاریخ نشان میدهد که هر تمدنی که توانسته در تولید علم و ایده مرجعیت پیدا کند، به همان میزان نیز در عرصه قدرت و اثرگذاری جهانی نقشآفرین شده است.
قرآن؛ نقشه راه تمدنسازیرهبر شهید قرآن را نه فقط کتاب تلاوت، که نقشه راه زندگی، جهاد علمی و تمدنسازی اسلامی میدانستند. مهمترین ویژگی سیره ایشان، «قرآنمحوری عملیاتی» بود؛ نگاهی که قرآن را از سطح تلاوت و حفظ فراتر برده و آن را مبنای مدیریت زندگی، تصمیمگیری و تمدنسازی اسلامی قرار میداد. ایشان در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱ میلادی) در محفل انس با قرآن، این هدف را به عنوان یک «چشمانداز راهبردی» ترسیم کردند و فرمودند: «جامعه باید به سمتی حرکت کند که حداقل ۱۰ میلیون نفر در کشور حافظ قرآن کریم شوند».این تأکید ایشان، فقط یک توصیه اخلاقی نبود، بلکه بخشی از یک پروژه تمدنی برای «شکوفایی قرآنی» و «حاکم شدن فرهنگ قرآنی» در جامعه بود. ایشان معتقد بودند که اگر جامعهای با این تعداد حافظ قرآن، «شناخت عمیقی از معارف قرآنی پیدا کنند و عبرتها، هشدارها و بشارتهای موجود در قرآن را در افکار، قلب و اعمال خود زنده کنند، در آن صورت، بنای قرآنی جامعه محقق خواهد شد». قرآن باید «زیست» شودبه تعبیر ایشان، قرآن باید «زیست» شود نه صرفاً خوانده شود. این نگاه، پیوندی عمیق میان علم و دین ایجاد کرده و بسیاری از شکافهای معرفتی را برطرف میسازد. در بیانیه گام دوم انقلاب نیز که به عنوان منشور تمدنسازی ترسیم شده، علم به عنوان «آشکارترین وسیله عزت و قدرت کشور» معرفی شده است.«علوم انسانی موجود، مبتنی بر جهانبینی غربی است و باید با رویکرد اسلامی تحول پیدا کند. علوم انسانی روح دانش و کالبد اصلی علوم بشری است و فکر، مسیر و مقصد جامعه را مشخص میکند.» (مقام معظم رهبری)
ایران رتبه دوم جهان در الاهیاتایران امروز در حوزه علوم انسانی و اسلامی به جایگاهی دست یافته که کمتر کشوری در جهان به آن نائل آمده است. بر اساس آمارهای بینالمللی، ایران از نظر تعداد عناوین کتاب منتشره در سال، رتبه دوم جهان در الهیات را دارد و در رشتههای زبانشناسی رتبه ۳، در علوم کاربردی رتبه ۱۶، و در روانشناسی و فلسفه رتبه ۱۳ جهان را به خود اختصاص داده است. بیش از ۹۷ درصد از تولید علم کشور در حوزه علوم انسانی و اجتماعی مربوط به دوران بعد از انقلاب اسلامی است و این حوزه رشد ۳۷ برابری در تعداد مدارک ثبتشده نسبت به قبل از انقلاب داشته است. بیش از ۲۵۰۰ کرسی ترویجی در حوزه علوم انسانی راهاندازی شده و ۴۱ نظریه درباره علوم انسانی ثبت شده است.تعداد انجمنهای علمی علوم انسانی از ۳۲ به ۱۰۵ انجمن رسیده و ۷۰۲ مجله علمی در این حوزه منتشر میشود. با این حال، سهم ایران از تولید علم علوم انسانی در جهان ۰.۷ درصد است و با وجود رتبه دوم در الهیات، هنوز فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو دارد.آزاداندیشی و نظریهپردازی؛ موتور محرک تحولاز منظر رهبر شهید، علم در فضای بسته و تقلیدی رشد نمیکند. پیشرفت علمی نیازمند فضایی است که در آن ایدهها مجال طرح و نقد داشته باشند، نظریههای جدید شکل بگیرند و جامعه علمی از تکرار و مصرفگرایی علمی عبور کند. آزاداندیشی، در حقیقت، موتور محرک نوآوری و پیششرط مرجعیت علمی است. بر همین اساس، کرسیهای نظریهپردازی و آزاداندیشی در دانشگاهها مورد تأکید ویژه ایشان قرار گرفت تا زمینه برای تولید علوم انسانی بومی و اسلامی فراهم شود.
ادامه مسیر با همان اراده رهبر شهیدالبته حوزه علوم انسانی در ایران با چالش مواجه است. ترجمهزدگی و پذیرش بینقد نظریههای غربی، تولید علم صرفاً برای ارتقای آکادمیک به جای حل مسئله، ضعف در ارتباط با نیازهای جامعه، و غفلت از علوم انسانی در بودجهبندی پژوهشی، از مهمترین موانع پیش روی این حوزه هستند. به عبارت دیگر، اگر علم تقلیدی باشد، مبتنی بر نیازهای ما نباشد و مبتنی بر مبانی الهی و دینی و ظرفیت انقلاب اسلامی نباشد، به عنوان مانع حرکت عمل میکند و باعث کندی حرکت جامعه میشود و حتی ممکن است که جهت حرکت را نیز تغییر دهد.حوزه علوم انسانی و اسلامی در ایران امروز در نقطهای ایستاده که هم ستودنی است و هم نیازمند توجه مضاعف. از یک سو، رشد ۳۷ برابری تولید علم در علوم انسانی، رتبه دوم جهان در الهیات، و ثبت ۴۱ نظریه اسلامی، نشان از تحول عمیق در این حوزه دارد. نگاه راهبردی رهبر شهید که علوم انسانی را «نقشه راه قدرت» و «جهتدهنده تمدنسازی» معرفی کردند، امروز به ثمر نشسته و ایران به یکی از قطبهای علوم انسانی اسلامی در جهان تبدیل شده است. برای تداوم این مسیر و تحقق تمدن نوین اسلامی، راهکارهای روشنی پیش روست، نخست، سرمایهگذاری مستمر در نظریهپردازی اسلامی و حمایت از پژوهشهای بینرشتهای؛ دوم، افزایش حضور در مجلات بینالمللی برای ارتقای سهم ایران از ۰.۷ درصد فعلی؛ سوم، تربیت اساتید متخصص در علوم انسانی اسلامی و ایجاد کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها؛ چهارم، حرکت از ترجمهزدگی به سمت تولید علم بومی و مسئلهمحور که رهبر شهید بر آن تأکید داشتند؛ و نهایتاً، تحول در نظام آموزشی علوم انسانی با رویکرد قرآنی و تمدنی. #بدرقه_آقای_شهید_ایران#باید_برخاست#رهبر_شهید#علوم_انسانی
سالها پس از همهگیری کرونا، شرکت آسترازنکا رسماً تأیید کرد که واکسنش ممکن است باعث لختههای خون مرگبار شود؛ واکسنهایی که بسیاری از کشورها بدون توجه به عوارضشان روی مردم تزریق کردند، اما رهبر شهید از همان روزهای اول تأکید کردند: «تا واکسن ایرانی تولید نشود، واکسن خارجی نمیزنم.»
«نمیفروشیم» و «نفروشید»؛ روایت باور رهبر شهید به توان داخلی
روزی که سندی محرمانه به رهبر شهید دادند که قطعات جنگندهها تا یک ماه دیگر تمام میشود، ایشان با دستور تشکیل «جهاد خودکفایی»، مسیری را آغاز کردند که امروز به پهپاد «غزه» با برد ۷ هزار کیلومتر و سامانه «باور-۳۷۳» انجامیده است؛ سامانهای که پاسخ «نه» روسیه به اس-۳۰۰ بود. «از "نمیفروشیم" تا "نفروشید"، …