«زنان بنیاسد» و نخستین اعتراض مدنی تاریخ اسلام
سیزدهم محرم، روزی است که کربلا بار دیگر با پایمردی زنان تاریخساز میدرخشد. درحالیکه جهان اسلام، قبیله بنیاسد را بهخاطر نقش مردانش در دفن پیکر مطهر شهدای کربلا میشناسد، روایت اصلی را باید در شعور عمیق و اقدام جسورانه زنان این قبیله جستجو کرد. اینجا، در حرم امام حسین علیهالسلام، هر سال بانوان عراقی با بازآفرینی همان حماسه، ثابت میکنند که «تاریخسازی زنانه» در فرهنگ عاشورا یک شعار نیست، یک واقعیت ملموس است.
در فرهنگ قبایل عرب، زنان همواره نگهبانان حافظه جمعی و انتقالدهندگان ارزشها به نسلهای بعد بودهاند. اما واقعهای که در سیزدهم محرم سال ۶۱ هجری رخ داد، این نقش را به اوج رساند. وقتی زنان بنیاسد با پیکرهای خونین شهدای کربلا مواجه شدند، نهتنها به ندای وجدان بشریت پاسخ دادند که الگویی ماندگار از «مسئولیتپذیری زنانه» در بحرانهای تاریخی خلق کردند. اقدام آنان در برداشتن بیل و کلنگ - نمادهای سنتی مردانه - برای دفن شهدا، در واقع نخستین «اعتراض مدنی» تاریخ اسلام علیه بیتفاوتی بود.تاریخنگاری نقش زنانپیش از اسلام: در ساختار قبیلهای بنیاسد، زنان بهعنوان «حافظان نسب» و «راویان اشعار حماسی» جایگاهی ویژه داشتند.در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله: زینب بنت جحش اسدی، همسر پیامبر، نماد زن اندیشمند و اثرگذار در تحولات اجتماعی بود.در واقعه عاشورا: درحالیکه برخی مردان بنیاسد به امام حسین(ع) پشت کرده بودند، زنان قبیله با تشخیص فوری «وظیفه تاریخی»، مردان را به صحنه آوردند.در دوران معاصر: از سال ۲۰۰۳ تاکنون، زنان عراقی در موکب بنیاسد، با نوحهخوانیهای خاص و بازسازی صحنههای تاریخی، این روایت را زنده نگه داشتهاند.
تحلیل جامعهشناختی
نکته قابلتأمل، «دوگانگی نقش زنان بنیاسد» است:۱. در بعد عاطفی: با گریه بر پیکر شهدا، سوگوارانهترین صحنههای تاریخ را خلق کردند.۲. در بعد عملیاتی: با سازماندهی مردان برای دفن اجساد، الگویی از «رهبری زنانه در بحران» ارائه دادند.این ترکیب بینظیر از «حسّاسیت» و «عملگرایی»، همان چیزی است که امروز در هیئتهای زنانه کربلا بهوضوح دیده میشود.امروز که حرم امام حسین علیهالسلام در سیزدهم محرم غرق در حضور بانوان است، گویی هر زن عزادار، ادامهدهنده همان مسیری است که زنان بنیاسد آغاز کردند. روایتی که ثابت میکند در فرهنگ شیعی، «زن بودن» نه به معنای حاشیهنشینی که به معنای پیشتازی در صحنههای تعیینکننده تاریخ است. شاید به همین دلیل است که در زیارتنامه روز سیزدهم محرم بر «حقشناسی نسبت به بنیاسد» تأکید شده؛ حقی که سهم بزرگی از آن، از آنِ زنان فراموشنشدنی این قبیله است.
15:33 - 18 تیر 1404
