سازمان کشورهای ترک؛ از اشتراکات قومی-زبانی تا افقهای اقتصادی-سیاسی
اجلاس غیررسمی سران کشورهای سازمان کشورهای ترک در حالی برگزار شد که نقش کشورهای عضو این سازمان در نظام بینالملل رو به افزایش است لذا این سازمان به تدریج از یک انجمن فرهنگی به یک بازیگر ژئوپلیتیکی و اقتصادی تمامعیار تبدیل میشود.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری فارس در آستانه، اجلاس غیررسمی شورای سران کشورهای عضو سازمان کشورهای ترک در ترکستان برگزار شد. موضوع این جلسه هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال بود. همچنین نقش جوامع منطقهای ادغامشده در منطقه و جهان، اهمیت اجلاس و چشمانداز همکاریهای اقتصادی مورد بحث قرار گرفت.امروزه، سازمانهای کمی در جهان وجود دارند که بر پایه هویت تاریخی و تمدنی مشترک و ریشههای فرهنگی بنا شده باشند. کارشناسان معتقدند دقیقاً همین عامل است که به سازمان کشورهای ترک اهمیت فزایندهای میبخشد و نقش آن را در صحنه بینالمللی تقویت میکند.رنسانس جهان ترک در سال ۱۹۹۱ آغاز شد و پایه و اساس اتحاد آینده در سال ۱۹۹۲ در اولین اجلاس کشورهای ترک در آنکارا گذاشته و در سالهای بعد، گفتوگو بین کشورها تقویت شد.اجلاس سران کشورهای ترک در ۳ اکتبر ۲۰۰۹ در شهر نخجوان آذربایجان، نقطه عطف جدیدی در توسعه همگرایی ترکزبانان بود. در آن زمان بود که سران قزاقستان، ترکیه، آذربایجان و قرقیزستان توافقنامه نخجوان را امضا کردند و پایه و اساس ایجاد شورای ترک زبانان - سازمان آینده کشورهای ترک زبان - را بنا نهادند. این گامی تاریخی در تقویت روابط بین جمهوریهای ترک زبان، ایجاد فرصتهای جدید برای تقویت صلح و ثبات، گسترش همکاری و توسعه ظرفیت کشورهای عضو بود.امروزه، این سازمان ۱۷ ساله شامل ۵ کشور قزاقستان، آذربایجان، قرقیزستان، ترکیه و ازبکستان است و دو کشور - مجارستان و ترکمنستان - به عنوان ناظر در این سازمان شرکت میکنند.
در چارچوب این همکاری، سران کشورهای عضو سازمان کشورهای ترک زبان از سال ۲۰۰۹ به طور منظم در اجلاسها با یکدیگر ملاقات کردهاند. در این مدت، ۱۲ جلسه رسمی برگزار شده است که طی آن تصمیمات مهمی برای منطقه بین کشورهای شرکتکننده گرفته شده است. «فرهاد کاسنوف»، مدیر مرکز تحقیقاتی A+Analytics، گفت: در سالهای اخیر، سازمان کشورهای ترک زبان در حال تغییر و تحول بوده و راه درازی را پیموده است. در حالی که پیش از این این سازمان عمدتاً بر اساس قرابتهای فرهنگی و تاریخی کشورهای شرکتکننده بنا شده بود، از سال ۲۰۲۱، همکاریها به حوزههای سیاسی و اقتصادی گسترش یافته است.بنابراین، هدف اصلی این سازمان تقویت صلح و ثبات، گسترش همکاری بین کشورهای عضو و توسعه ظرفیتهای سیاسی، اقتصادی و بشردوستانه آنها شده است.در کنار اجلاسهای رسمی، جلسات غیررسمی نیز نقش مهمی در فعالیتهای سازمان کشورهای ترک ایفا میکنند. سال گذشته، یک اجلاس غیررسمی در بوداپست برگزار شد و در مارس امسال، یک جلسه غیررسمی شورای وزیران امور خارجه سازمان کشورهای ترک زبان در استانبول برگزار شد.به گفته «عظمت بایگالیف» معاون رئیس هیئت مدیره موسسه توسعه عمومی قزاقستان، اجلاسهای غیررسمی، قالبی انعطافپذیر و آزمایششده در طول زمان هستند که به طرفین امکان بحث و گفتوگوی آزادتر و غیررسمیتر را میدهند. بایگالیف تأکید کرد: سران میتوانند مواضع خود را در مورد مسائل حساس، از جمله ژئوپلیتیک، امنیت و استراتژیهای اقتصادی، به طور مؤثرتری مقایسه کنند.
نتایج این بحثها سپس در توافقنامههای رسمی، پروژههای همکاری و بیانیههای عمومی اعمال خواهد شد. در عمل دیپلماتیک، چارچوب همکاریهای آینده اغلب پشت درهای بسته مورد بحث قرار میگیرد و سپس در طول مذاکرات رسمی در سطوح مختلف، از جمله سازمانهای مربوطه، با برنامههای مشخص تشریح میشود.کاسنوف معتقد است که هر کشوری ممکن است دیدگاههای خاص خود، گاهی حتی کاملاً متضاد، در مورد مسائل سیاست خارجی داشته باشد و این دیدگاهها باید به یک مخرج مشترک برسند. دقیقاً به همین دلیل است که چنین مذاکراتی برگزار میشود، که در یک محیط غیررسمی بسیار مؤثرتر است.این متخصص گفت: یک فضای غیررسمی، به اصطلاح جلسات بدون پیوند، فرصتی برای دیدن ویژگیهای شخصی سران و ایجاد روابط اعتمادآمیزتر بین آنها فراهم میکند. در چنین محیطی، ارتباطات داخلی، از جمله ارتباطات بین فردی، صورت میگیرد. تا حدی، میتوان این را نوعی "تیمسازی" برای کشورهای دوست نامید.به گفته کارشناسان، ترکستان یکی از نمادهای اصلی همافزایی جهان ترک محسوب میشود، جایی که ارزشهای معنوی، اشتراکات تاریخی و اراده سیاسی جوامع سرزمینی ادغام شده در هم تنیده شدهاند. به این معنا، این شهر نمایانگر یک مکان مقدس مهم برای کل جهان ترک است.جمعیت کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان در حال حاضر بیش از ۱۷۸ میلیون نفر است که تقریباً ۲.۸ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی و ۳.۶ درصد از تجارت جهانی را تشکیل میدهند. این ارقام را «محمد موسیاف»، رئیس کنفدراسیون ملی کارآفرینان آذربایجان، در سخنرانی خود در مجمع تجاری سازمان کشورهای ترک زبان در آستانه در ۱۳ مه ذکر کرد.
به گفته وی، تا پایان سال ۲۰۲۵، تولید ناخالص داخلی ترکیبی کشورهای عضو و ناظر سازمان کشورهای ترک زبان از ۲.۱۱۱ تریلیون دلار فراتر خواهد رفت و کل گردش مالی تجارت به ۱.۱۲۷ تریلیون دلار خواهد رسید.در عین حال، معاون رئیس هیئت مدیره موسسه توسعه عمومی قزاقستان خاطرنشان کرد که در چارچوب رقابت جهانی برای جریانهای سرمایهگذاری و لجستیک، اهمیت همکاری عملی و اجرای پروژههای مشترک در حال افزایش است. بنابراین، در این مجمع تجاری، «کانات شارلاپایف» رئیس اتحادیه اتاقهای بازرگانی و صنایع کشورهای ترک زبان و هیئت رئیسه اتاق ملی کارآفرینان جمهوری قزاقستان "آتامکن"، پیشنهاد تسریع توسعه همکاریهای صنعتی و دیجیتال بین کشورهای جهان ترک زبان را ارائه داد.شارلاپایف در این مجمع گفت: ما در مورد ایجاد یک محیط دیجیتال یکپارچه صحبت میکنیم که فاصله بین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان را کاهش میدهد، شفافیت را افزایش میدهد و معاملات درون اتحادیه را تسریع میکند.در مورد همکاری اقتصادی قزاقستان با کشورهای ترک، طبق اعلام وزارت تجارت قزاقستان، گردش مالی تجاری بین قزاقستان و کشورهای عضو سازمان کشورهای ترک زبان، از جمله کشورهای ناظر، در سال 2025 به 13.7 میلیارد دلار رسیده است. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که 12.2 میلیارد دلار بود که 12.3 درصد افزایش یافته است.
اعظم بایگالیف خاطرنشان کرد: تجارت متقابل امروز، مسلماً، پتانسیل کلیدی رشد را در خود جای داده است. گردش مالی تجارت خارجی کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان تقریباً ۱ تریلیون دلار است، اما سهم تجارت داخلی در سازمان کشورهای ترک زبان در حال حاضر ۷ درصد از این مبلغ است و هدف رسیدن به ۱۰ درصد است.این یک برنامه توسعه بیش از حد واقعبینانه است. ذخایر اصلی در اینجا نه تنها مواد اولیه، بلکه فرآوری، کشاورزی، حمل و نقل و لجستیک، خدمات فناوری اطلاعات و فینتک، داروسازی، آموزش و صنایع خلاق نیز هستند.ترکیه، ازبکستان و قرقیزستان همچنان شرکای اصلی تجارت خارجی قزاقستان با کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان هستند که بخش عمدهای از گردش مالی تجاری را تشکیل میدهند. آذربایجان، ترکمنستان و مجارستان نیز جایگاههای قابل توجهی دارند.ساختار صادرات قزاقستان تحت سلطه مواد اولیه و محصولات کشاورزی - در درجه اول مس، نفت خام، گندم، فرآوردههای نفتی، روغن آفتابگردان و طلا - است. واردات از کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان تحت سلطه محصولات صنعتی و کالاهای با ارزش افزوده بالا، از جمله قطعات خودرو، داروسازی، تجهیزات و همچنین منابع انرژی و فرآوردههای نفتی است.
«اعظم نورسیتوف» مشاور تحقیقاتی در موسسه تحقیقات اقتصادی گفت: با وجود رشد گفتوگوی سیاسی، اتصال حملونقل و همکاریهای سرمایهگذاری، تجارت متقابل هنوز سهم کمی از گردش مالی تجارت خارجی کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان را تشکیل میدهد. دلایل متعددی برای این امر وجود دارد: بسیاری از سازمان کشورهای ترک زبان ساختار مواد اولیه مشابهی از اقتصاد و صادرات خود ایجاد کردهاند، همکاری صنعتی بین آنها به اندازه کافی توسعه نیافته است، موانع حملونقل و لجستیک همچنان پابرجاست، تفاوتهایی در مقررات فنی و ادغام محدود زنجیرههای تولید وجود دارد.در عین حال، به گفته این کارشناس، ارتباطات حملونقل و لجستیک کشورهای سازمان کشورهای ترک زبان در سالهای اخیر تقویت شده است. با توجه به شرایط بینالمللی، اهمیت مسیر حملونقل بینالمللی ترانس خزر (کریدور میانی)، که ترافیک بار در امتداد آن به طور قابل توجهی افزایش یافته، به سرعت در حال افزایش است.این اجلاس در بحبوحه تحول در روابط لجستیکی و اقتصادی جهانی برگزار میشود. مسیر حملونقل بینالمللی ترانس خزر در حال تبدیل شدن به یک عنصر کلیدی زیرساختهای اوراسیا است و هماهنگی در سازمان کشورهای ترک زبان میتواند کارایی آن را به طور قابل توجهی بهبود بخشد.نورسیتوف گزارش داد: تنها در سال 2024، گردش بار در امتداد مسیر حملونقل بینالمللی ترانس خزر به 3.3 میلیون تن بار رسید که تقریباً ۶ برابر بیشتر از سال 2021 است. این به لطف ظرفیت 6 میلیون تن بار در سال بخش راهآهن مسیر حملونقل بینالمللی ترانس خزر حاصل شده است و قرار است از طریق توسعه بیشتر زیرساختهای ریلی و بندری در امتداد کل کریدور میانی، این میزان به 10 میلیون تن در سال افزایش یابد.
این کارشناس ادامه داد: بیشترین پتانسیل برای افزایش گردش مالی تجارت بین سازمان کشورهای ترک زبان در بخشهای غیرمنابع اقتصادی متمرکز است.اول و مهمتر از همه، این شامل فرآوری عمیق محصولات کشاورزی، صنایع غذایی، شیمیایی، نساجی و سبک، داروسازی، مهندسی مکانیک، تولید مصالح ساختمانی، خدمات دیجیتال، تجارت الکترونیک و گردشگری میشود. یک حوزه همکاری امیدوارکننده میتواند تشکیل زنجیرههای تولید مشترک، با استفاده از مواد اولیه برخی از سازمان کشورهای ترک زبان، ظرفیت صنعتی برخی دیگر و مزایای حمل و نقل و لجستیک با دسترسی به بازارهای کشورهای ثالث باشد. اگر موانع نظارتی موجود حذف یا کاهش یابد، این امر به طور قابل توجهی حجم تولید و تجارت متقابل را افزایش خواهد داد.برای کشورهای آسیای مرکزی، از جمله قزاقستان، مشارکت در سازمان کشورهای ترک زبان از نظر گسترش و تنوعبخشی به بازارهای فروش، کاهش وابستگی به تعداد محدودی از شرکای تجاری و توسعه فرصتهای ترانزیتی بین آسیا و اروپا، قفقاز و خاورمیانه مهم است.نورسیتوف گفت: به طور کلی، هدف، گذار از همکاریهای عمدتاً سیاسی و فرهنگی به تعمیق ادغام اقتصادی است، جایی که بخشهای غیرمنابع اقتصادی، همکاریهای صنعتی و سرمایهگذاری متقابل میتوانند به محرکهای اصلی رشد تبدیل شوند.بایگالیف نیز به طور خاص بر حوزه دیجیتال تمرکز کرد. در اینجا، به گفته وی، انتظار میرود حداکثر تأثیر هم به دلیل «شروع کم» و هم به دلیل مشارکت گسترده اعضای سازمان کشورهای ترک زبان در این حوزه باشد.
این کارشناس در پایان گفت: تصادفی نیست که امروز، «قاسم جومارت توکایف»، رئیسجمهور قزاقستان، فرمان جدیدی در مورد اقدامات لازم برای ورود هوش مصنوعی به سیستم آموزش متوسطه جمهوری قزاقستان» امضا کرد .این بدان معناست که توسعه در همه حوزهها و مسیرها در حال انجام است. مرتبطترین بخشها برای کاربرد هوش مصنوعی در سازمان کشورهای ترک شامل حملونقل، لجستیک، گمرک و آموزش است.بنابراین، سازمان کشورهای ترک به تدریج از یک انجمن فرهنگی به یک بازیگر ژئوپلیتیکی و اقتصادی تمامعیار تبدیل میشود. اجلاس غیررسمی در ترکستان، که به هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال اختصاص دارد، بار دیگر با هدف برجسته کردن اهمیت این گفتوگوی اعتمادآمیز ایجاد شده بین سران سازمان کشورهای ترک زبان، نمادی از گسترش زمینههای مشارکت عملی و تقویت حاکمیت آسیای مرکزی است.اجلاس غیررسمی سران کشورهای سازمان کشورهای ترک در حالی برگزار شد که نقش کشورهای عضو این سازمان در نظام بینالملل رو به افزایش است. در این شرایط، اهمیت هماهنگی رویکردهای سیاست خارجی و تقویت سازوکارهای نهادی این سازمان رو به افزایش است. بنابراین، این نشست را میتوان نه تنها یک رویداد مهم دیپلماتیک، بلکه شاخصی از تعمیق فرآیندهای همگرایی در منطقه ترک زبان دانست، جایی که قزاقستان همچنان نقش کلیدی ایفا میکند.
10:33 - 26 اردیبهشت 1405
