ایران و درسآموختههای راهبردی قزاقستان در سازمان شانگهای
تمرکز هوشمندانه قزاقستان بر توسعه کریدور میانی و تقویت زیرساختهای دریایی در کاسپین، تحت چتر حمایتی شانگهای، نه تنها الگوی چندوجهی از دیپلماسی اقتصادی را رقم زده است، بلکه درس آموخته های مهمی برای ایران در مواجهه با تغییر موازنه قدرت در منطقه و جهان به همراه داشته است.
عضویت رسمی و دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری شانگهای (SCO) در سال ۲۰۲۳ پس از ۱۸ سال حضور در جایگاه ناظر، افق روشنی را برای تحقق راهبرد کلان امام شهید :«سیاست خارجی، ترجیح شرق بر غرب، ترجیح همسایه بر دور، ترجیح ملّتها و کشورهایی که با ما وجه مشترکی دارند بر دیگران، یکی از اولویّتهای امروز ما است» ترسیم کرد. این الحاق در کنار پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی ایران با منطقه، یک اکوسیستم راهبردی نوین بالقوه با ظرفیت خیرهکننده ۱۰ عضو اصلی و شرکای ناظر پدید آورد ؛ بستری که بیش از هر چیز، تداعیکننده دستیابی به ظرفیتهای خیره کننده یک چراغ جادو در داستان های نوستالژیک جاده ابریشم است.
چراغ جادویی که قزاقستان از رهگذر پیوند با پتانسیلهای سازمان همکاری شانگهای، توانست مناسبات امنیتی، سیاسی و اقتصادی خود را با بزرگترین قطبهای اقتصادی اوراسیا گره بزند. آستانه با شتاببخشی به زیرساختها و ابرپروژههای ترانزیتی، عملاً خود را به هاب لجستیک جهانی میان جمهوری خلق چین، حوزه راهبردی دریای کاسپین و قاره اروپا بدل کرد؛ تا جایی که امروز وابستگی متقابل آستانه و ساختارهای شانگهای به یک ضرورت فراراهبردی تبدیل شده است.در طول ۲۵ سال گذشته یعنی از زمان مشارکت فعال در تأسیس این سازمان در سال ۲۰۰۱ تا امروز در سال ۲۰۲۶؛ قزاقستان از این ظرفیت نهادی برای برقراری ارتباطات مستقیم و کارآمد با شرکای تجاری و مجریان پروژههای کلان منطقهای ذیل یک اکوسیستم واحد بهره برد. نتیجه این همافزایی ۲۵ ساله، امروز نه صرفاً در قاب تصاویر دیدارهای دیپلماتیک، بلکه در گنجینه دادههای اقتصادی و آمارهای تجارت خارجی این کشور هویداست؛ کشوری با تولید ناخالص داخلی بیش از ۳۰۶ میلیارد دلار که بیش از ۵۶ درصد از کل اقتصاد ۵۴۳ میلیارد دلاری آسیای مرکزی را به خود اختصاص داده است؛ دستاوردی که از گسترش حجم تجارت با اعضای سازمان همکاری شانگهای سرچشمه میگیرد.
واکاوی این الگوی قزاقستان نشان میدهد که این کشور سه سطح همپوشان و ساختاریافته را بهطور همزمان توسعه داده و تعمیق بخشیده است؛اولا سطح سیاسی و دیپلماتیک با برقراری پیوندهای عمیق و چندجانبه سیاسی در عالیترین سطوح؛ثانیا سطح امنیتی و اطلاعاتی، ناظر بر هماهنگیهای پایدار در چارچوب ساختار منطقهای ضدتروریسم؛ثالثا سطح اقتصادی و تجاری برای بهره گیری هوشمندانه از دو لایه نخست به عنوان بازوی حمایتی و سازوکار تضمینکننده پروژههای بازرگانی، اقتصادی و سرمایهگذاری مشترک.این پیوندهای هم پوشان در سطوح سه گانه یادشده، به قزاقستان یک فرصت طلایی داد تا بدون تمرکز افراطی یا وابستگی انحصاری به یک تکبازیگر، روابط متوازن خود را با هسته مرکزی سازمان (مسکو و پکن) برقرار و همزمان، به پشتوانه و الزامات همکاریهای شانگهای، مناسباتش را با سایر بازیگران بینالمللی و اتحادیه اروپا بدون ایجاد حساسیت سیاسی گسترش دهد.
امروز دیگر نقش قزاقستان به عنوان بازیگر کلیدی در کریدور میانی بر آگاهان امر پوشیده نیست؛کریدوری که بیش از ۸۵ درصد از حجم حملونقل بار زمینی از چین به اروپا را منتقل میکند. این دستاورد در عمل به معنای شکلگیری ستون فقرات اقتصادی قزاقستان از طریق یک اکوسیستم یکپارچه ریلی، جادهای و دریایی همراه با زنجیرهای از هابهای لجستیکی، تأسیسات انبارداری نوین و صنایع فرآوری با ارزش افزوده بالا است.بهره گیری از همین فرصت طلایی ، آستانه را در مسیر زنجیرهای از فرصتهای نهادی دیگر قرار داد؛ از جمله حمایت فعال از ابتکار تأسیس «بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای»، پیگیری تأسیس «دفتر حمایت از پروژههای سرمایهگذاری امیدبخش شانگهای» و مشارکت در ایجاد چهار مرکز تخصصی سازمان برای مقابله هدفمند با چالشها و تهدیدات امنیتی نوظهور.
اکنون درسآموختههای راهبردی بهره گیری از این چراغ جادو روی میز ایران است ؛ دو درسآموخته کلیدی و بنیادین برای سیاستگذاری اقتصادی و منطقهای ایران ؛الف. نهادینهسازی روابط راهبردی با هسته اصلی سرمایهگذاری، یعنی فدراسیون روسیه و جمهوری خلق چین که عینیت همگرایی توافق های دوجانبه راهبردی با اهداف کلان چندجانبه سازمان شانگهای است.ب. توسعه شبکههای ترانزیتی و همافزایی کریدوری از طریق انطباق مستقیم با ابرپروژه «ابتکار کمربند و جاده» (الگوی پایانه مشترک قزاقستان و چین در شیان) و امتداد چندوجهی آن از طریق مسیرهای ترکیبی (همچون کریدور ترنسکاسپین). این درس آموخته ها بخوبی نشان میدهند که پیوند دادن منافع اعضای سازمان با زنجیرههای تأمین جهانی، ضامن پیشرفت کشورهای عضو است.مقامات عالی ایران باید بدانند که این چراغ جادو به خودی خود معجزه نمیکند و باید از مسیر دیپلماسی اقتصادی فعال منطقهای و چند وجهی، و نیز عملگرایی لجستیکی و تعمیق تعهدات زیرساختی با شرکای راهبردی دنبال شود.#ایران_فرهنگی#شانگهای_و_ایران#درس_آموخته_های_قزاقستان@Golestan
12:18 - 9 شهریور 1405